ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ વિસ્તારને વર્ષો સુધી પાણીની તંગીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. નર્મદા યોજના અને ત્યારબાદ શરૂ કરાયેલી ‘સૌની’ યોજના દ્વારા સ્થિતિમાં સુધારો થયો, પરંતુ રાજ્ય સરકાર હવે આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ લાવવા માટે દેશના સૌથી મોટા મરીન એન્જિનિયરિંગ પ્રોજેક્ટ ગણાતા કલ્પસર પ્રોજેક્ટને સાકાર કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે.
ખંભાતના અખાતમાં ભરૂચ અને ભાવનગર વચ્ચે વિશાળ બંધ બાંધીને મીઠા પાણીનું જળાશય બનાવવાનો આ પ્રોજેક્ટ માત્ર જળસંચય યોજના નથી, પરંતુ તેમાં પરિવહન, કૃષિ, રિન્યુએબલ એનર્જી અને આર્થિક વિકાસ જેવા અનેક પાસાં જોડાયેલા છે.
શું છે કલ્પસર પ્રોજેક્ટ?
કલ્પસર (Kalpasar) એટલે Gulf of Khambhat Development Project. આ યોજના હેઠળ ખંભાતના અખાતમાં આશરે 60.13 કિલોમીટર લાંબો બંધ બનાવવામાં આવશે.
આ બંધના કારણે:
- 7,800 મિલિયન ક્યુબિક મીટર મીઠા પાણીનો સંગ્રહ થશે
- નર્મદા, માહી, સાબરમતી અને ઢાઢર સહિત અનેક નદીઓનું પાણી જળાશયમાં જશે
- સૌરાષ્ટ્રના 9 જિલ્લાઓના 37 તાલુકાઓને સિંચાઈ માટે પાણી મળશે
- ભરૂચ અને ભાવનગર વચ્ચે સીધી કનેક્ટિવિટી ઊભી થશે
બંધ પર 16 લેનનો હાઇવે અને 4 લેનની રેલવે વ્યવસ્થા પણ બનાવવામાં આવશે.
An area in which the Netherlands has done pioneering work is water resources. There is a lot the entire global community can learn from them.
This morning, I had the opportunity to visit the Afsluitdijk and understand the salient features of this project. I am thankful to PM… pic.twitter.com/dYFfiAuzKZ
— Narendra Modi (@narendramodi) May 17, 2026
કલ્પસર પ્રોજેક્ટના મુખ્ય ફાયદા
1. સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં જળસંકટનો કાયમી ઉકેલ
પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થયા બાદ લાખો ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે પૂરતું પાણી મળશે. હાલ ઓછા પાણીમાં થતી ખેતીના બદલે ઘઉં, સરસવ, ડુંગળી, લસણ જેવા પાકોનું ઉત્પાદન વધી શકશે.
2. જમીનની ખારાશમાં ઘટાડો
સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠા વિસ્તારોમાં જમીન અને ભૂગર્ભ જળમાં વધતી ખારાશ મોટી સમસ્યા છે. કલ્પસર દ્વારા મીઠા પાણીની ઉપલબ્ધતા વધતા ખારાશ ધીમે ધીમે ઘટશે.
3. ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં વધારો
વિશાળ જળાશયના કારણે ગ્રાઉન્ડ વોટર રિચાર્જ થશે અને લાંબા ગાળે પાણીની ઉપલબ્ધતા વધશે.
4. રિન્યુએબલ એનર્જી હબ
યોજનામાં:
- 1,500 મેગાવોટ પવન ઊર્જા
- 1,000 મેગાવોટ સોલાર ઊર્જા
ઉત્પાદનની સંભાવના છે. કુલ મળીને દર વર્ષે 2,500 મિલિયન યુનિટ વીજળીનું ઉત્પાદન થઈ શકે છે.
5. નવી રોજગારીની તકો
- બાંધકામ દરમિયાન 20,000થી વધુ રોજગારી
- ઓપરેશન તબક્કામાં 300થી વધુ સીધી નોકરીઓ
- કૃષિ, પ્રવાસન, મત્સ્ય ઉદ્યોગ અને સેવાક્ષેત્રમાં હજારો પરોક્ષ રોજગારી
કલ્પસર માટે દાયકાઓ કેમ લાગી ગયા?
આ પ્રશ્ન સૌથી વધુ પૂછાય છે.
કલ્પસરનો વિચાર સૌપ્રથમ 1960ના દાયકામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ:
- 1975માં પ્રાથમિક અભ્યાસ
- 1986માં ગુજરાત સરકારની સત્તાવાર એન્ટ્રી
- 1988માં નેધરલેન્ડ્સની એન્જિનિયરિંગ કંપની દ્વારા પ્રારંભિક સર્વે
- 1996-1998 દરમિયાન પ્રિ-ફિઝિબિલિટી સ્ટડી
- 1999માં ટેકનિકલ રીતે પ્રોજેક્ટ શક્ય હોવાનું તારણ
- 2003 પછી વિવિધ એજન્સીઓ દ્વારા વિસ્તૃત અભ્યાસ
હાલ સુધીમાં 49થી વધુ વૈજ્ઞાનિક અને ટેક્નિકલ અભ્યાસ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યા છે.
શું હતા સૌથી મોટા પડકારો?
ટાઈડલ પાવરનો પ્લાન રદ કરવો પડ્યો
પ્રારંભિક યોજના મુજબ ભરતી ઊર્જાથી 5,000 મેગાવોટ વીજળી ઉત્પન્ન કરવાની યોજના હતી.
પરંતુ અભ્યાસમાં સામે આવ્યું કે:
- ખર્ચ અત્યંત વધારે હતો
- ખારું પાણી મીઠા પાણીના જળાશયને નુકસાન પહોંચાડી શકે
- ભૂકંપીય જોખમ વધી શકે
તેથી આ ભાગ આખરે રદ કરવામાં આવ્યો.
બંધનું સ્થાન બદલવું પડ્યું
નર્મદાના મુખને નુકસાન ન થાય અને દહેજ તથા ભાવનગરના બંદરોના કારોબાર પર અસર ન પડે તે માટે બંધની સ્થિતિમાં ફેરફાર કરાયો.
જમીન સંપાદનની સમસ્યા ઓછી કેમ?
ભારતમાં મોટા ભાગના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ જમીન સંપાદનને કારણે અટવાય છે. પરંતુ કલ્પસરમાં:
- મોટાભાગની જમીન સરકાર પાસે છે
- ફ્લડ રેગ્યુલેટર માટેની 100% જમીન સરકારી માલિકીની છે
- ભાવનગર તરફ 90% અને ભરૂચ તરફ 67% જમીન સરકાર હસ્તક છે
તેથી જમીન સંપાદન અહીં મોટો અવરોધ બનવાની શક્યતા ઓછી છે.
નેધરલેન્ડ્સ અને દક્ષિણ કોરિયાથી શું શીખી રહ્યું છે ગુજરાત?
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની તાજેતરની નેધરલેન્ડ્સ મુલાકાત દરમિયાન અફસ્લાઉડેક ડેમ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો હતો.
નેધરલેન્ડ્સનો Afsluitdijk
- વિચાર: 1886
- મંજૂરી: 1918
- કામ શરૂ: 1927
- પૂર્ણ: 1932
અર્થાત્ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં 46 વર્ષ લાગ્યા હતા.
દક્ષિણ કોરિયાનો Saemangeum પ્રોજેક્ટ
- વિચાર: 1970
- કામ શરૂ: 1991
- મુખ્ય સી વોલ પૂર્ણ: 2006
આ ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે દરિયામાં વિશાળ બંધ બનાવી મીઠા પાણીનું જળાશય બનાવવું અત્યંત જટિલ અને લાંબા ગાળાનો પ્રોજેક્ટ છે.
હાલ પ્રોજેક્ટ ક્યાં સુધી પહોંચ્યો?
ગુજરાત સરકારે તાજેતરમાં જણાવ્યું છે કે:
- ડિટેલ્ડ પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ (DPR) અંતિમ તબક્કામાં છે
- મોટા ભાગના ટેક્નિકલ અભ્યાસ પૂર્ણ થઈ ગયા છે
- પર્યાવરણ સંબંધિત અભ્યાસ માટે કેન્દ્ર સરકાર પાસે મંજૂરી માંગવામાં આવી છે
મંજૂરી મળ્યા બાદ પ્રોજેક્ટને વધુ ગતિ મળવાની સંભાવના છે.
કલ્પસરનો કુલ ખર્ચ કેટલો?
પ્રારંભિક અંદાજ: ₹19,000 કરોડ
હાલનો અંદાજ: ₹1 લાખ કરોડથી વધુ
ખર્ચનું વિભાજન:
- ₹65,000 કરોડ – બંધ અને ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ
- ₹20,000 કરોડ – ફ્લડ રેગ્યુલેટર
- ₹15,000 કરોડ – રિન્યુએબલ એનર્જી
- ₹2,000 કરોડ – અન્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર
સરકારના અંદાજ મુજબ પ્રોજેક્ટ શરૂ થયા બાદ 8 વર્ષમાં પૂર્ણ થઈ શકે છે, જોકે નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સંપૂર્ણ અમલીકરણમાં વધુ સમય લાગી શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
