સાયબર ફાઇનાન્સિયલ ફ્રોડનો ભોગ બનતા નાગરિકોને ઝડપી, સરળ અને અસરકારક પોલીસ સહાય ઉપલબ્ધ કરાવવાના હેતુથી ગુજરાત સરકારે મહત્ત્વપૂર્ણ ડિજિટલ પહેલ શરૂ કરી છે. ગાંધીનગર ખાતે નાયબ મુખ્યમંત્રી હર્ષભાઈ સંઘવીના હસ્તે ‘સાયબર ફાઇનાન્સિયલ ફ્રોડ e-Zero FIR’ સેવાનું વિધિવત લોન્ચિંગ કરવામાં આવ્યું છે.
નવી વ્યવસ્થાથી સાયબર છેતરપિંડીના પીડિતોને પ્રાથમિક ફરિયાદ નોંધાવવા માટે પોલીસ સ્ટેશન સુધી જવાની જરૂર નહીં પડે. નાગરિક રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઇમ હેલ્પલાઇન નંબર 1930 પર પોતાની ફરિયાદ નોંધાવી શકશે. ફરિયાદ મળ્યા બાદ સિસ્ટમ દ્વારા e-Zero FIR તૈયાર કરીને યોગ્ય અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતા પોલીસ સ્ટેશનને ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે મોકલવામાં આવશે.
આ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ફરિયાદ નોંધાવવા અને તપાસ શરૂ થવા વચ્ચેનો સમય ઘટાડવાનો છે. સાયબર ફ્રોડમાં શરૂઆતના કલાકો અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ હોય છે, કારણ કે તાત્કાલિક કાર્યવાહી દ્વારા છેતરાયેલી રકમ અલગ-અલગ બેંક ખાતાંમાં ટ્રાન્સફર થતી અટકાવી શકાય છે.
1930 પર ફરિયાદ નોંધાવતાં શરૂ થશે e-Zero FIR પ્રક્રિયા
સાયબર ફાઇનાન્સિયલ ફ્રોડનો ભોગ બનેલી વ્યક્તિએ સૌથી પહેલાં 1930 હેલ્પલાઇન પર ફોન કરીને ઘટનાની માહિતી આપવાની રહેશે. ફરિયાદી પાસેથી ટ્રાન્ઝેક્શન, બેંક ખાતું, મોબાઇલ નંબર, છેતરપિંડીની રીત અને રકમ સંબંધિત પ્રાથમિક વિગતો લેવામાં આવશે.
આ માહિતીના આધારે સિસ્ટમ e-Zero FIR જનરેટ કરશે અને સંબંધિત વિસ્તારના પોલીસ સ્ટેશનને મોકલશે. ત્યારબાદ પોલીસ અધિકારી ફરિયાદીનો સંપર્ક કરીને જરૂરી દસ્તાવેજો અને વધારાની વિગતો મેળવશે તથા નિયમ મુજબ FIR નોંધવાની અને તપાસ શરૂ કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરશે.
આ વ્યવસ્થા I4C અને ગુજરાત પોલીસ વચ્ચેના ટેકનિકલ સંકલનથી અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. તેનાથી ફરિયાદને એક પોલીસ સ્ટેશનથી બીજા પોલીસ સ્ટેશનમાં મોકલવામાં થતો વિલંબ ઘટશે અને પોલીસને ઝડપથી બેંક તથા અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓ સાથે સંકલન કરવાની તક મળશે.
હવે પ્રાથમિક ફરિયાદ માટે પોલીસ સ્ટેશન જવું નહીં પડે
અગાઉ સાયબર છેતરપિંડીનો ભોગ બનેલા અનેક નાગરિકોને હેલ્પલાઇન પર ફરિયાદ કર્યા બાદ પણ FIR માટે પોલીસ સ્ટેશન જવું પડતું હતું. ઘણી વખત અધિકારક્ષેત્ર નક્કી કરવામાં સમય જતો હોવાથી તપાસ શરૂ થવામાં વિલંબ થતો હતો.
e-Zero FIR વ્યવસ્થા આ સમસ્યાને ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરશે. ફરિયાદી પોતાના ઘરેથી 1930 પર ફોન કરીને પ્રાથમિક ફરિયાદ પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકશે. જોકે, તપાસ દરમિયાન પોલીસને બેંક સ્ટેટમેન્ટ, ઓળખનો પુરાવો, સ્ક્રીનશોટ, ચેટ, ફોન નંબર અથવા અન્ય ડિજિટલ પુરાવાની જરૂર પડે તો ફરિયાદીએ તે ઉપલબ્ધ કરાવવાના રહેશે.
નાયબ મુખ્યમંત્રી હર્ષ સંઘવીએ સેવાનું લોન્ચિંગ કર્યું
ગાંધીનગરમાં યોજાયેલા કાર્યક્રમમાં નાયબ મુખ્યમંત્રી હર્ષભાઈ સંઘવીએ જણાવ્યું કે ગુજરાત સરકાર ટેકનોલોજી દ્વારા નાગરિકોને ઝડપી, પારદર્શક અને સંવેદનશીલ પોલીસ સેવા આપવા માટે સતત કામ કરી રહી છે.
તેમણે જણાવ્યું કે e-Zero FIRની મદદથી સાયબર ફ્રોડના પીડિતો ઘરબેઠાં ફરિયાદ નોંધાવી શકશે. પોલીસની કાર્યવાહી ઝડપથી શરૂ થવાથી ગુમાવેલી રકમને ફ્રીઝ કરવાની અથવા બચાવવાની શક્યતા પણ વધી શકે છે.
તેમના જણાવ્યા મુજબ સાયબર ફ્રોડના કેસોમાં ફરિયાદ કરવામાં થતો વિલંબ ગુનેગારોને રકમ અન્ય ખાતાં અથવા ડિજિટલ વોલેટમાં ટ્રાન્સફર કરવાની તક આપે છે. તેથી નાગરિકોએ ઠગાઈની જાણ થતાં જ 1930 નંબર પર ફરિયાદ કરવી જોઈએ.
I4C સાથે સંકલનથી તૈયાર કરાઈ વ્યવસ્થા
સાયબર સેન્ટર ઓફ એક્સિલેન્સના IGP બિપિન આહીરે જણાવ્યું કે e-Zero FIR પ્રક્રિયા કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય હેઠળના Indian Cyber Crime Coordination Centre એટલે કે I4C સાથે સંકલન સાધીને અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.
I4C દેશભરમાં સાયબર ગુનાઓની ફરિયાદ, ડેટા શેરિંગ, બેંક ખાતાં ફ્રીઝ કરવાની કાર્યવાહી અને રાજ્યોની પોલીસ વચ્ચે સંકલન માટે કાર્ય કરે છે. e-Zero FIR વ્યવસ્થા દ્વારા હેલ્પલાઇન અને પોલીસ સ્ટેશન વચ્ચેની પ્રક્રિયાને વધુ સ્વચાલિત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
1930 પર મળતી ફરિયાદનો ડેટા સંબંધિત પોલીસ યુનિટ સુધી ઝડપથી પહોંચવાથી પોલીસ બેંક, પેમેન્ટ ગેટવે, ટેલિકોમ કંપની અને અન્ય સંસ્થાઓ પાસેથી જરૂરી માહિતી મેળવવાની કાર્યવાહી વહેલી શરૂ કરી શકશે.
સાયબર ફ્રોડમાં ‘ગોલ્ડન અવર’નું વિશેષ મહત્ત્વ
સાયબર ફાઇનાન્સિયલ ફ્રોડમાં ફરિયાદ નોંધાવવાના શરૂઆતના કલાકોને અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. છેતરપિંડી કરનારા આરોપીઓ સામાન્ય રીતે રકમને અનેક બેંક ખાતાં, UPI ID, ડિજિટલ વોલેટ અથવા ક્રિપ્ટો પ્લેટફોર્મમાં ઝડપથી ટ્રાન્સફર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
ફરિયાદ વહેલી નોંધાય તો બેંકિંગ સિસ્ટમ દ્વારા શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન રોકવા, લાભાર્થી ખાતું ફ્રીઝ કરવા અથવા બચેલી રકમને હોલ્ડ કરવાની શક્યતા વધી શકે છે. e-Zero FIRનો મુખ્ય લાભ ફરિયાદ અને પોલીસ કાર્યવાહી વચ્ચેનો સમય ઘટાડવાનો રહેશે.
નાગરિકોએ છેતરપિંડી થયા બાદ માત્ર બેંકને જાણ કરીને અટકવું નહીં, પરંતુ તાત્કાલિક 1930 પર ફોન કરીને સત્તાવાર ફરિયાદ પણ નોંધાવવી જોઈએ.
અમદાવાદના રહેવાસીની ₹15.76 લાખથી વધુ રકમ બચાવાઈ
ગુજરાતમાં e-Zero FIR વ્યવસ્થા હેઠળ નોંધાયેલા પ્રારંભિક કેસમાં અમદાવાદના એક રહેવાસી ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ પ્રકારની સાયબર છેતરપિંડીનો ભોગ બન્યા હતા.
ફરિયાદ મળ્યા બાદ સાયબર ક્રાઇમ વિભાગે ઝડપથી કાર્યવાહી કરીને ₹15.76 લાખથી વધુની રકમ બચાવવામાં સફળતા મેળવી હોવાનું જણાવાયું છે. આ કેસને નવી e-Zero FIR વ્યવસ્થાની પ્રથમ મોટી સફળતા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.
ડિજિટલ અરેસ્ટમાં ઠગ પોલીસ, CBI, ED, કસ્ટમ્સ, ટેલિકોમ વિભાગ અથવા અન્ય સરકારી એજન્સીના અધિકારી તરીકે પોતાની ઓળખ આપે છે. ત્યારબાદ મની લોન્ડરિંગ, ડ્રગ્સ, નકલી સિમકાર્ડ અથવા ગેરકાયદે પાર્સલના નામે વ્યક્તિને ડરાવીને પૈસા ટ્રાન્સફર કરવા માટે દબાણ કરવામાં આવે છે.
પોલીસ અને સરકારી એજન્સીઓ વીડિયો કોલ દ્વારા કોઈ વ્યક્તિને ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ કરતી નથી અને તપાસ માટે પૈસા સુરક્ષિત ખાતામાં જમા કરાવવા કહેતી નથી. આવો કોલ આવે તો કોઈપણ પ્રકારની વ્યક્તિગત કે બેંકિંગ માહિતી શેર કર્યા વિના તરત 1930 પર જાણ કરવી જોઈએ.
તમામ ફિલ્ડ યુનિટોને ઝડપી કાર્યવાહી માટે સૂચના
રાજ્યના પોલીસ વડા જ્ઞાનેન્દ્રસિંહ મલિકે ગુજરાત પોલીસના તમામ ફિલ્ડ યુનિટોને e-Zero FIR હેઠળ મળતી ફરિયાદો પર ગંભીરતા અને સંવેદનશીલતા સાથે કાર્યવાહી કરવાની સૂચના આપી છે.
પોલીસ સ્ટેશનોને ફરિયાદીનો તાત્કાલિક સંપર્ક કરવા, જરૂરી પુરાવા મેળવવા, નાણાકીય ટ્રાન્ઝેક્શનની તપાસ શરૂ કરવા અને અરજદારને કેસની પ્રક્રિયા અંગે યોગ્ય માહિતી આપવા જણાવાયું છે.
આ વ્યવસ્થાની અસરકારકતા માત્ર FIRની સ્વચાલિત પ્રક્રિયા પર નહીં, પરંતુ સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશન દ્વારા કરવામાં આવતી ઝડપી તપાસ અને બેંકો સાથેના સંકલન પર પણ આધારિત રહેશે.
રાજ્યભરના પોલીસ અધિકારીઓ વર્ચ્યુઅલી જોડાયા
લોન્ચિંગ કાર્યક્રમમાં ગૃહ વિભાગના અગ્ર સચિવ સંજીવ કુમાર, રાજ્યના પોલીસ વડા જી. એસ. મલિક અને સાયબર ક્રાઇમ સેલના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
I4Cના CEO રાજેશ કુમાર ઉપરાંત રાજ્યના તમામ પોલીસ કમિશનર, રેન્જ વડા, જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષકો અને સાયબર ક્રાઇમ પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટરો GSWAN ટેકનોલોજીના માધ્યમથી વર્ચ્યુઅલી જોડાયા હતા.
કાર્યક્રમ દરમિયાન e-Zero FIRની કાર્યપદ્ધતિ, ફરિયાદને પોલીસ સ્ટેશન સુધી મોકલવાની પ્રક્રિયા અને નાગરિકો સાથેના સંકલન અંગે અધિકારીઓને માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું હતું.
e-Zero FIR અને સામાન્ય FIR વચ્ચે શું તફાવત?
Zero FIR એવી ફરિયાદ છે જે ગુનાનું અધિકારક્ષેત્ર અન્ય પોલીસ સ્ટેશનમાં હોવા છતાં કોઈપણ પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાવી શકાય છે. બાદમાં તેને તપાસ માટે સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશનમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે.
e-Zero FIR આ પ્રક્રિયાનું ડિજિટલ સ્વરૂપ છે. સાયબર ફાઇનાન્સિયલ ફ્રોડની ફરિયાદ હેલ્પલાઇન અથવા નિર્ધારિત ડિજિટલ સિસ્ટમ મારફતે મળ્યા બાદ પ્રાથમિક Zero FIR ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે તૈયાર થાય છે અને સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશન સુધી પહોંચે છે.
ત્યારબાદ પોલીસ ફરિયાદીની વિગતો ચકાસીને કાયદાકીય પ્રક્રિયા મુજબ નિયમિત FIR અને તપાસની આગળની કાર્યવાહી કરે છે.
સાયબર ફ્રોડ થાય તો નાગરિકોએ શું કરવું?
સાયબર છેતરપિંડીની જાણ થતાં જ 1930 હેલ્પલાઇન પર ફોન કરવો જોઈએ. ફરિયાદ કરતી વખતે ટ્રાન્ઝેક્શન નંબર, બેંક ખાતાની વિગતો, UPI ID, ઠગનો ફોન નંબર અને ગુમાવેલી રકમની સાચી માહિતી આપવી જરૂરી છે.
બેંકના સત્તાવાર હેલ્પલાઇન નંબર પર ફોન કરીને ખાતું અથવા સંબંધિત પેમેન્ટ સેવા બ્લોક કરાવવી જોઈએ. ઠગ સાથે થયેલી ચેટ, SMS, ઈ-મેઇલ, સોશિયલ મીડિયા પ્રોફાઇલ, સ્ક્રીનશોટ અને કોલ રેકોર્ડ જેવા પુરાવા ડિલીટ ન કરવા જોઈએ.
અજાણી વ્યક્તિ દ્વારા મોકલવામાં આવેલી એપ્લિકેશન ડાઉનલોડ ન કરવી, સ્ક્રીન શેરિંગ ચાલુ ન કરવું અને OTP, UPI PIN, CVV કે ઈન્ટરનેટ બેંકિંગ પાસવર્ડ કોઈને આપવો નહીં.
લોકોને ઝડપી ન્યાય મળવાની આશા
e-Zero FIR સેવા ગુજરાતમાં ટેકનોલોજી આધારિત પોલીસિંગની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહી છે. ફરિયાદ નોંધાવવા માટેનો સમય ઘટવાથી અને કેસ સીધો સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશન સુધી પહોંચવાથી તપાસ વધુ ઝડપથી શરૂ થઈ શકે છે.
આ વ્યવસ્થા અસરકારક રીતે અમલમાં આવે તો સાયબર ફ્રોડના પીડિતોને પોલીસ સ્ટેશનના ચક્કરથી રાહત મળી શકે છે. સાથે જ નાણાકીય રકમ ફ્રીઝ કરવા, આરોપીઓના ડિજિટલ ટ્રેલની તપાસ કરવા અને આંતરરાજ્ય સાયબર ગેંગ સુધી પહોંચવામાં પણ મદદ મળી શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
