દુનિયાના મોટા ક્રૂડ ઓઇલ ઉત્પાદક અને નિકાસકાર દેશોમાં સામેલ રશિયા હવે ભારત પાસેથી પેટ્રોલ એટલે કે ગેસોલિન ખરીદી રહ્યું છે. પહેલી નજરે આ સ્થિતિ વિરોધાભાસી લાગે છે. ભારત પોતે રશિયા પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદે છે, તો પછી એ જ રશિયાને ભારતમાંથી તૈયાર પેટ્રોલ કેમ મંગાવવું પડે છે? તેનો જવાબ ક્રૂડ ઓઇલના ઉત્પાદન અને તેને પેટ્રોલમાં ફેરવતી રિફાઇનિંગ ક્ષમતા વચ્ચેના તફાવતમાં છુપાયેલો છે.
રશિયાની સમસ્યા હાલમાં ક્રૂડ ઓઇલના જથ્થાની નથી. યુક્રેન દ્વારા રશિયાની ઓઇલ રિફાઇનરીઓ અને અન્ય એનર્જી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર સતત કરવામાં આવેલા ડ્રોન હુમલાઓથી તેની રિફાઇનિંગ ક્ષમતાને નુકસાન થયું છે. પરિણામે દેશમાં ક્રૂડ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં તેને જરૂરી ઝડપ અને પ્રમાણમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ અને અન્ય તૈયાર ઇંધણમાં ફેરવવામાં મુશ્કેલી ઊભી થઈ રહી છે. રશિયાએ સ્થાનિક અછત પૂરી કરવા માટે ભારત સહિત અન્ય દેશોમાંથી ગેસોલિનની આયાત શરૂ કરી છે.
ક્રૂડ ઓઇલ અને પેટ્રોલ એક જ વસ્તુ નથી
રશિયાની હાલની સ્થિતિ સમજવા માટે ક્રૂડ ઓઇલ અને પેટ્રોલ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. જમીનમાંથી કાઢવામાં આવતું ક્રૂડ ઓઇલ સીધું વાહનમાં વાપરી શકાતું નથી. તેને રિફાઇનરીમાં પ્રક્રિયા કર્યા બાદ પેટ્રોલ, ડીઝલ, જેટ ફ્યુઅલ, LPG અને અન્ય પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો તૈયાર થાય છે.
એટલે કોઈ દેશ પાસે મોટો ક્રૂડ ઓઇલ ભંડાર હોય અથવા તે મોટો ઉત્પાદક હોય તો પણ તેની રિફાઇનરી ક્ષમતા પ્રભાવિત થાય તો તૈયાર પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની અછત સર્જાઈ શકે છે. રશિયાની હાલની પરિસ્થિતિમાં પણ આ જ મુખ્ય કારણ છે.
સરળ ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો કોઈ વ્યક્તિ પાસે ઘઉંનો વિશાળ જથ્થો હોય, પરંતુ લોટ બનાવવાની મિલ બંધ હોય તો તે ઘઉં હોવા છતાં તરત રોટલી બનાવી શકતો નથી. તેવી જ રીતે રશિયા પાસે ક્રૂડ છે, પરંતુ તેના એક ભાગને પેટ્રોલમાં ફેરવતી ક્ષમતા પર યુદ્ધની અસર પડી છે.
યુક્રેનના ડ્રોન હુમલાથી રશિયન રિફાઇનરીઓને મોટું નુકસાન
છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં યુક્રેને રશિયાની અનેક રિફાઇનરીઓને ડ્રોન હુમલાઓમાં નિશાન બનાવી છે. 11 ઓગસ્ટે થયેલા હુમલા બાદ ઓર્સ્ક ઓઇલ રિફાઇનરી બંધ થઈ હતી. આ રિફાઇનરી આશરે 6 મિલિયન મેટ્રિક ટન ક્રૂડ દર વર્ષે પ્રોસેસ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને થયેલા નુકસાનને કારણે તેને સંપૂર્ણ રીતે પુનઃકાર્યરત કરવામાં મહિનાઓ લાગી શકે છે. પ્રતિબંધોના કારણે જરૂરી વિદેશી સાધનો મેળવવામાં પડતી મુશ્કેલી મરામતને વધુ જટિલ બનાવી શકે છે.
ઓર્સ્ક એકમાત્ર રિફાઇનરી નથી જેને અસર થઈ છે. રશિયાના વિવિધ વિસ્તારોમાં આવેલી રિફાઇનરીઓ પર હુમલા થતાં દેશની કુલ ઇંધણ ઉત્પાદન ક્ષમતા ઘટી છે. જુલાઈમાં Reutersએ અહેવાલ આપ્યો હતો કે યુક્રેનના હુમલાઓ પછી રશિયાનું ગેસોલિન ઉત્પાદન તેની સ્થાનિક જરૂરિયાતના આશરે 65 ટકા જેટલું જ પૂરું કરી શકતું હતું.
પેટ્રોલની અછતથી રશિયામાં લાંબી કતારો અને રેશનિંગ
રિફાઇનરીઓની કામગીરીમાં ઘટાડાની સીધી અસર રશિયાના પેટ્રોલ પંપો પર જોવા મળી છે. અનેક વિસ્તારોમાં પેટ્રોલ માટે લાંબી કતારો, પુરવઠા પર મર્યાદા અને વધતા ભાવ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં પ્રશાસનને પેટ્રોલ સ્ટેશનો પર વ્યવસ્થા જાળવવા માટે વધારાની વ્યવસ્થા કરવાની ફરજ પડી હતી.
સ્થિતિ ગંભીર બનતાં રશિયાએ ઘરેલુ પુરવઠાને પ્રાથમિકતા આપવા માટે ઇંધણની નિકાસ પર પણ નિયંત્રણો મૂક્યા છે. જુલાઈમાં રશિયાએ ડીઝલ નિકાસ પર પ્રતિબંધ જાહેર કર્યો હતો અને સાથે બહારથી ઇંધણ આયાત કરવાની તૈયારી પણ શરૂ કરી હતી.
ભારતમાંથી રશિયા પહોંચ્યું હજારો ટન ગેસોલિન
રશિયાની આ અછત વચ્ચે ભારત એક મહત્વપૂર્ણ સપ્લાયર તરીકે સામે આવ્યું છે. અહેવાલ મુજબ રશિયાએ જુલાઈ 2026માં ભારતમાંથી સમુદ્રી માર્ગે ગેસોલિન ખરીદવાનું શરૂ કર્યું હતું. ઓછામાં ઓછા 60,000 મેટ્રિક ટન ભારતીય ગેસોલિન રશિયા માટે મોકલવામાં આવ્યું હતું અને કેટલાક ટેન્કરોમાં 30,000થી 40,000 ટન સુધીનો જથ્થો લઈ જવાયો હતો.
રશિયા વિવિધ દેશોમાંથી દર મહિને આશરે 4 લાખ ટન સુધી ગેસોલિન આયાત કરવાની યોજના પર કામ કરી રહ્યું હોવાનું પણ અહેવાલમાં જણાવાયું હતું. ભારત ઉપરાંત બેલારુસ જેવા પડોશી દેશોમાંથી પણ રશિયા ઇંધણ મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
આ ઘટનાનો સૌથી રસપ્રદ પાસો એ છે કે સામાન્ય રીતે ભારત રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ખરીદે છે. હવે તેના વિરુદ્ધ દિશામાં તૈયાર પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદન ભારતમાંથી રશિયા જઈ રહ્યું છે. આ રીતે બંને દેશો વચ્ચેના ઓઇલ ટ્રેડમાં એક પ્રકારનો ‘રિવર્સ ફ્લો’ જોવા મળી રહ્યો છે.
ભારત કેમ બન્યું રશિયા માટે મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ?
ભારત પાસે વિશ્વસ્તરની વિશાળ રિફાઇનિંગ ક્ષમતા છે. પેટ્રોલિયમ પ્લાનિંગ એન્ડ એનાલિસિસ સેલ (PPAC)ના આંકડા પ્રમાણે એપ્રિલ 2026 સુધી ભારતની કુલ નામમાત્ર રિફાઇનિંગ ક્ષમતા લગભગ 258.1 મિલિયન મેટ્રિક ટન પ્રતિ વર્ષ હતી. આ વિશાળ ક્ષમતા ભારતને આયાતી ક્રૂડને રિફાઇન કરીને મોટા પ્રમાણમાં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો તૈયાર કરવાની તક આપે છે.
આ કારણસર ભારત પોતાની જરૂરિયાત માટે મોટી માત્રામાં ક્રૂડ આયાત કરે છે છતાં તે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો મોટો નિકાસકાર પણ છે. એટલે ભારત માટે ક્રૂડ આયાત અને પેટ્રોલ-ડીઝલ જેવા રિફાઇન્ડ ઉત્પાદનોની નિકાસ એકસાથે થવી કોઈ વિરોધાભાસ નથી.
વાસ્તવમાં ભારત કાચા માલ તરીકે ક્રૂડ ખરીદે છે, તેને પોતાની રિફાઇનરીઓમાં ઉચ્ચ મૂલ્યવાળા પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોમાં ફેરવે છે અને ત્યારબાદ તેનો એક હિસ્સો વૈશ્વિક બજારમાં નિકાસ કરે છે.
રશિયાથી ક્રૂડ ભારત આવે છે, તૈયાર પેટ્રોલ ફરી રશિયા જાય છે
ભારત-રશિયા ઓઇલ વેપારમાં હાલ સર્જાયેલી સ્થિતિ વૈશ્વિક એનર્જી માર્કેટ માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. જુલાઈ 2026માં ભારતની કુલ ક્રૂડ ઓઇલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો 50 ટકાથી વધુના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યો હતો. ભારતે તે મહિને રશિયા પાસેથી આશરે 2.47 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ ક્રૂડ આયાત કર્યું હતું.
અર્થાત્ એક તરફ રશિયન ક્રૂડ ભારતની રિફાઇનરીઓમાં પહોંચે છે અને બીજી તરફ ભારતમાંથી તૈયાર ગેસોલિન રશિયાની સ્થાનિક અછત પૂરી કરવા માટે મોકલાઈ રહ્યું છે. એનર્જી વેપારના દૃષ્ટિકોણથી આ અત્યંત અનોખી પરંતુ આર્થિક રીતે તર્કસંગત સ્થિતિ છે.
યુક્રેનની રણનીતિ: રશિયાની એનર્જી સિસ્ટમ પર દબાણ
યુક્રેન રશિયાની રિફાઇનરીઓ, ઓઇલ ડેપો અને અન્ય એનર્જી સુવિધાઓને વારંવાર નિશાન બનાવી રહ્યું છે. આ હુમલાઓનો હેતુ માત્ર ઇંધણ ઉત્પાદનને નુકસાન પહોંચાડવાનો નથી, પરંતુ મોસ્કોની આર્થિક અને લશ્કરી ક્ષમતાને પણ દબાણ હેઠળ લાવવાનો છે.
રિફાઇનરીઓ રશિયાના યુદ્ધ મશીન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે સૈન્ય વાહનો, ટ્રકો, એરક્રાફ્ટ અને અન્ય સાધનો માટે વિશાળ માત્રામાં ઇંધણની જરૂર પડે છે. એકસાથે અનેક રિફાઇનરીઓના ઉત્પાદન પર અસર થાય તો રશિયાને ઘરેલુ બજાર અને લશ્કરી જરૂરિયાત વચ્ચે પુરવઠાનું સંતુલન જાળવવામાં મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સીએ પણ યુક્રેનના હુમલાઓને ધ્યાનમાં રાખીને રશિયાના ઓઇલ ઉત્પાદન અંગેના પોતાના અંદાજોમાં ઘટાડો કર્યો હતો. તેમ છતાં ક્રૂડની નિકાસ ચાલુ રહી છે, જ્યારે રિફાઇન્ડ ઉત્પાદનોના પુરવઠા પર વધુ દબાણ જોવા મળ્યું છે.
ઇંધણની અછતથી પરિવહન ખર્ચમાં પણ વધારો
રશિયામાં સર્જાયેલી ઇંધણની અછત માત્ર સામાન્ય વાહનચાલકો પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેના કારણે દેશના ટ્રાન્સપોર્ટ અને લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્ર પર પણ અસર થઈ છે.
અહેવાલ મુજબ ડ્રોન હુમલાઓ પછી રશિયામાં ઇંધણના ભાવમાં આશરે 16થી 18 ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો, જ્યારે કેટલાક પરિવહન ઓપરેટરોના ખર્ચમાં 4.5થી 5.5 ટકા સુધીનો વધારો થયો હતો.
ટ્રકિંગ ખર્ચ વધવાથી ખાદ્યપદાર્થો, ઔદ્યોગિક માલ, કાચો માલ અને અન્ય સામાનના પરિવહનનો ખર્ચ પણ વધી શકે છે. એટલે એક રિફાઇનરી પર થયેલા હુમલાની અસર અંતે પેટ્રોલ પંપથી આગળ વધીને સમગ્ર સપ્લાય ચેઇન અને મોંઘવારી સુધી પહોંચી શકે છે.
બેલારુસ પણ રશિયાની મદદે, છતાં ભારતની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ
રશિયા માટે નજીકનું સૌથી સરળ સપ્લાય સ્રોત બેલારુસ છે. ત્યાંથી પણ મોટા પ્રમાણમાં ગેસોલિન રશિયા મોકલવામાં આવી રહ્યું છે. બેલારુસમાંથી દરરોજ હજારો ટન ગેસોલિન રશિયા પહોંચાડવામાં આવી રહ્યું હતું.
પરંતુ રશિયાની વિશાળ સ્થાનિક માંગને ધ્યાનમાં રાખતાં માત્ર પડોશી દેશો પરથી આધાર રાખવો પૂરતો નથી. આવા સંજોગોમાં ભારત જેવી વિશાળ રિફાઇનિંગ ક્ષમતા ધરાવતી અર્થવ્યવસ્થા મોસ્કો માટે મહત્વપૂર્ણ વૈકલ્પિક સપ્લાયર બને છે.
રશિયા પાસે ક્રૂડ હોવા છતાં પેટ્રોલ કેમ ખરીદે છે? આ છે સીધો જવાબ
આ સમગ્ર ઘટનાનો સીધો જવાબ એ છે કે રશિયા પાસે ક્રૂડ ઓઇલ છે, પરંતુ તેની કેટલીક મહત્વપૂર્ણ રિફાઇનરીઓની ક્ષમતા યુક્રેનના હુમલાઓથી પ્રભાવિત થઈ છે.
ક્રૂડ ઓઇલનું ઉત્પાદન અને પેટ્રોલ બનાવવું બે અલગ પ્રક્રિયા છે. રશિયા જમીનમાંથી ક્રૂડ કાઢી શકે છે અને તેની નિકાસ પણ કરી શકે છે, પરંતુ જો રિફાઇનરીઓ પૂરતા પ્રમાણમાં ગેસોલિન ન બનાવી શકે તો ઘરેલુ જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે તૈયાર પેટ્રોલ બહારથી ખરીદવું પડે છે.
એટલે ભારત પાસેથી રશિયાની પેટ્રોલ ખરીદી એ રશિયાના ક્રૂડ ભંડાર ખાલી થઈ ગયા હોવાનો સંકેત નથી. તે તેના રિફાઇનિંગ નેટવર્ક પર યુદ્ધના વધતા દબાણ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન કેવી રીતે બદલાઈ રહી છે તેનું ઉદાહરણ છે.
આ ઘટનાએ એક વધુ મહત્વપૂર્ણ બાબત સ્પષ્ટ કરી છે—આધુનિક સમયમાં એનર્જી સિક્યુરિટી માત્ર જમીનની નીચે રહેલા ઓઇલ ભંડારથી નક્કી થતી નથી. દેશ પાસે કેટલી મજબૂત રિફાઇનિંગ ક્ષમતા છે, તેની એનર્જી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કેટલી સુરક્ષિત છે અને સંકટના સમયે વૈકલ્પિક સપ્લાયર સુધી તેની પહોંચ કેટલી ઝડપી છે તે પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
