મુંબઈના 26/11 આતંકી હુમલાને લગભગ 18 વર્ષ થવા આવ્યા છે, પરંતુ હુમલાના કાવતરામાં આરોપી બનાવાયેલા પાકિસ્તાન સ્થિત મુખ્ય હેન્ડલર્સ હજુ સુધી ભારતીય કોર્ટ સમક્ષ હાજર થયા નથી. હવે આ લાંબા સમયથી અટવાયેલી ન્યાયિક પ્રક્રિયાને આગળ વધારવા માટે મુંબઈ પોલીસે મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય પગલું ભર્યું છે. લશ્કર-એ-તૈયબાના હાફિઝ સઈદ અને ઝકી-ઉર-રહેમાન લકવી સહિત છ ફરાર પાકિસ્તાની આરોપીઓ સામે ‘ટ્રાયલ ઇન એબ્સેન્શિયા’, એટલે કે તેમની ગેરહાજરીમાં ટ્રાયલ ચલાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી છે. મુંબઈ પોલીસે આ અંગે વિશેષ સરકારી વકીલ ઉજ્જવલ નિકમને પત્ર મોકલ્યો છે. ટ્રાયલ કોર્ટે છ આરોપીઓ સામે પ્રોક્લેમેશન પણ જારી કર્યું છે.
26 નવેમ્બરથી 29 નવેમ્બર 2008 દરમિયાન મુંબઈમાં થયેલા આતંકી હુમલામાં 166 લોકોના મોત થયા હતા. પાકિસ્તાનથી દરિયાઈ માર્ગે મુંબઈ પહોંચેલા 10 આતંકવાદીઓએ છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ટર્મિનસ, તાજ મહેલ પેલેસ હોટેલ, ઓબેરોય-ટ્રાઇડેન્ટ અને નરીમાન હાઉસ સહિતના સ્થળોને નિશાન બનાવ્યા હતા. સુરક્ષાદળોની કાર્યવાહીમાં નવ આતંકવાદીઓ માર્યા ગયા હતા, જ્યારે અજમલ કસાબ જીવતો પકડાયો હતો. બાદમાં તેની સામે કાયદાકીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી 2012માં તેને ફાંસી આપવામાં આવી હતી.
હાફિઝ સઈદ અને લકવી સહિત કયા 6 આરોપીઓ સામે કાર્યવાહી?
મુંબઈ પોલીસ જે છ ફરાર આરોપીઓ સામે ગેરહાજરીમાં ટ્રાયલ ચલાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે તેમાં હાફિઝ સઈદ, ઝકી-ઉર-રહેમાન લકવી, સાજિદ મીર, મઝહર ઇકબાલ ઉર્ફે અબુ અલકામા, આસિમ ઉર્ફે અબુ કાહફા અને મેજર અબ્દુર રહેમાન પાશાનો સમાવેશ થાય છે. કોર્ટે આ તમામ સામે પ્રોક્લેમેશન જારી કર્યું હોવાનું વિશેષ સરકારી વકીલ ઉજ્જવલ નિકમે જણાવ્યું છે.
ભારતીય તપાસ એજન્સીઓએ આ આરોપીઓને 26/11 હુમલાની યોજના, આતંકવાદીઓને તાલીમ અને હુમલા દરમિયાન આપવામાં આવેલા કથિત માર્ગદર્શન સાથે જોડ્યા છે. જોકે, આ આરોપો સામે અંતિમ ન્યાયિક નિર્ણય હવે કોર્ટમાં રજૂ થનારા પુરાવા અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાના આધારે જ થશે.
‘ટ્રાયલ ઇન એબ્સેન્શિયા’ એટલે શું?
‘ટ્રાયલ ઇન એબ્સેન્શિયા’નો સરળ અર્થ એવો છે કે કોઈ આરોપી કોર્ટમાં શારીરિક રીતે હાજર ન હોય તોપણ કાયદામાં નક્કી કરેલી શરતો પૂર્ણ થયા બાદ તેની સામે સુનાવણી આગળ વધારી શકાય છે. જરૂરી પુરાવા અને સાક્ષીઓના આધારે કોર્ટ ચુકાદો પણ આપી શકે છે. 26/11 કેસમાં હવે આ જ પ્રક્રિયા ઉપયોગમાં લેવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે.
આનો અર્થ એવો નથી કે આરોપી ગેરહાજર છે એટલે કોર્ટ તેને આપમેળે દોષિત જાહેર કરશે. પ્રોસિક્યુશનને આરોપ સાબિત કરવા માટે કાયદા મુજબ પુરાવા રજૂ કરવા પડશે અને કોર્ટે સમગ્ર સામગ્રીનું સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન કરવું પડશે.
BNSSની કલમ 356 હેઠળ શક્ય બન્યો ગેરહાજરીમાં ટ્રાયલ
આ કાયદાકીય પ્રક્રિયાનો આધાર ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita – BNSS)ની કલમ 356 છે. BNSSએ જૂના Code of Criminal Procedure (CrPC)નું સ્થાન લીધું છે અને તેમાં જાહેર કરાયેલા ફરાર આરોપીઓ સામે ચોક્કસ શરતો હેઠળ ગેરહાજરીમાં તપાસ, ટ્રાયલ અથવા ચુકાદાની સ્પષ્ટ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
સરકારી રેકોર્ડ મુજબ કલમ 356નો હેતુ એવા કેસોમાં ન્યાયિક પ્રક્રિયા અનિશ્ચિત સમય સુધી અટકી ન રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે, જેમાં આરોપીને ‘Proclaimed Offender’ જાહેર કરવામાં આવ્યો હોય અને તે જાણીજોઈને કોર્ટની કાર્યવાહીથી બચતો રહે.
આરોપી ગેરહાજર હોય એટલે સીધો ટ્રાયલ શરૂ નહીં થાય
BNSSની કલમ 356માં અનેક કાયદાકીય સુરક્ષાઓ રાખવામાં આવી છે. કોર્ટને પહેલા એ બાબતે સંતોષ થવો જરૂરી છે કે સંબંધિત આરોપી કાયદાકીય કાર્યવાહીથી બચવા માટે ફરાર છે અને તેને કાયદા મુજબ પ્રોક્લેમ્ડ ઓફેન્ડર જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.
આરોપીને હાજર થવા માટે જરૂરી કાયદાકીય તક આપવાની હોય છે. ત્યારબાદ જ કોર્ટ ગેરહાજરીમાં ટ્રાયલ શરૂ કરવાની દિશામાં આગળ વધી શકે છે. કલમ 356માં આરોપીની ગેરહાજરીમાં ટ્રાયલ શરૂ કરતા પહેલા ચોક્કસ સમયગાળો પસાર થવાની પણ જોગવાઈ છે. ભારત કોડમાં ઉપલબ્ધ કલમ 356ના સત્તાવાર ટેક્સ્ટ મુજબ કોર્ટ માટે નક્કી કરેલી પ્રક્રિયા અને સમયમર્યાદાનું પાલન જરૂરી છે.
90 દિવસની જોગવાઈ પણ મહત્વપૂર્ણ
BNSSની કલમ 356 હેઠળ ટ્રાયલ શરૂ કરવા માટે 90 દિવસની સમયમર્યાદા મહત્વપૂર્ણ છે. આ સમયગાળો આરોપીને હાજર થવાની તક આપવા તથા ન્યાયિક પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતા જાળવવા માટે રાખવામાં આવ્યો છે. કોર્ટને આ જોગવાઈઓનું પાલન થયા બાદ જ ગેરહાજરીમાં ટ્રાયલ આગળ વધારવાનો અધિકાર મળે છે.
આ જ કારણે 26/11 કેસમાં પ્રોક્લેમેશન બહાર પાડવામાં આવ્યું હોવા છતાં તરત ચુકાદો નહીં આવે. પહેલા તમામ જરૂરી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થશે અને ત્યારબાદ જ કોર્ટ નક્કી કરશે કે ટ્રાયલ ઇન એબ્સેન્શિયા માટે જરૂરી શરતો સંતોષાય છે કે નહીં.
આરોપીના બચાવના અધિકારો પણ રહેશે
ટ્રાયલ ઇન એબ્સેન્શિયાનો હેતુ આરોપીના તમામ ન્યાયિક અધિકારો દૂર કરવાનો નથી. જો આરોપી પોતાની તરફથી વકીલની વ્યવસ્થા ન કરે તો કાયદાકીય પ્રક્રિયા અનુસાર તેના બચાવ માટે પ્રતિનિધિત્વની વ્યવસ્થા કરવાની જોગવાઈ છે. આ રીતે આરોપી ગેરહાજર હોવા છતાં કોર્ટ સમક્ષ પ્રોસિક્યુશનના પુરાવાની કાયદાકીય ચકાસણી થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત માત્ર FIR, આરોપપત્ર કે તપાસ એજન્સીના દાવાના આધારે સજા થઈ શકતી નથી. આરોપ સાબિત કરવા માટે પ્રોસિક્યુશનને સાક્ષી, દસ્તાવેજી પુરાવા, ફોરેન્સિક અથવા અન્ય સ્વીકાર્ય પુરાવા કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવા પડશે.
જૂના CrPCની સરખામણીએ BNSSમાં શું બદલાયું?
જૂના CrPCમાં ફરાર આરોપીઓ સામે પ્રોક્લેમેશન, મિલકતની અટેચમેન્ટ અને ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં તેમની ગેરહાજરીમાં પુરાવા નોંધવા જેવી જોગવાઈઓ હતી. પરંતુ જાહેર કરાયેલા ફરાર આરોપી સામે સંપૂર્ણ ટ્રાયલ આગળ વધારી ચુકાદો આપવા માટે BNSSમાં અલગ અને સ્પષ્ટ માળખું ઉમેરાયું છે.
કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં આપેલી માહિતીમાં પણ જણાવ્યું છે કે BNSSની કલમ 356 દ્વારા Proclaimed Offender સામે Trial in Absentiaની નવી જોગવાઈ ઉમેરવામાં આવી છે, જે કોર્ટને આરોપીની ગેરહાજરી છતાં કેસ આગળ વધારવાની અને ચુકાદો આપવાની કાયદાકીય સત્તા આપે છે.
26/11 કેસમાં હવે પ્રક્રિયા ક્યાં સુધી પહોંચી?
મુંબઈ પોલીસના જણાવ્યા મુજબ ટ્રાયલ ઇન એબ્સેન્શિયાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે વિશેષ સરકારી વકીલ ઉજ્જવલ નિકમને પત્ર મોકલવામાં આવ્યો છે. કોર્ટ દ્વારા છ આરોપીઓ સામે પ્રોક્લેમેશન પણ જારી થઈ ચૂક્યું છે. નિકમના જણાવ્યા મુજબ પ્રોક્લેમેશન સંબંધિત રિપોર્ટ આવ્યા બાદ તેમની ગેરહાજરીમાં ટ્રાયલ આગળ વધારવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવશે.
મુંબઈ પોલીસનું કહેવું છે કે છ આરોપીઓ સામે પૂરતા પુરાવા ઉપલબ્ધ છે અને BNSSમાં હવે ગેરહાજરીમાં ટ્રાયલની સ્પષ્ટ જોગવાઈ હોવાથી આ વિકલ્પ અપનાવવામાં આવી રહ્યો છે.
અજમલ કસાબનું નિવેદન પણ તપાસની મહત્વપૂર્ણ કડી
મુંબઈ પોલીસના એક અધિકારીના જણાવ્યા મુજબ જીવતા પકડાયેલા 26/11 આતંકી અજમલ કસાબે પૂછપરછ દરમિયાન પાકિસ્તાન સ્થિત કેટલાક આરોપીઓની ભૂમિકા અંગે માહિતી આપી હતી.
જોકે કસાબનું નિવેદન સમગ્ર કેસમાં ઉપલબ્ધ અનેક પુરાવાઓમાંથી એક ભાગ તરીકે જોવામાં આવશે. કોઈ પણ આરોપીને દોષિત જાહેર કરવા માટે કોર્ટે સ્વીકાર્ય પુરાવા, સાક્ષીઓ અને અન્ય તપાસ સામગ્રીનું કાયદા મુજબ મૂલ્યાંકન કરવું પડશે.
દોષિત ઠરે તો શું થશે?
‘ટ્રાયલ ઇન એબ્સેન્શિયા’ હેઠળ કોર્ટ પુરાવાના આધારે કોઈ આરોપીને દોષિત ઠેરવે તો તેની સામે કાયદા મુજબ ચુકાદો આપી શકાય છે. પરંતુ આરોપી ભારતની કસ્ટડીમાં ન હોય ત્યારે સજાનું વાસ્તવિક અમલીકરણ તેની ધરપકડ, પ્રત્યાર્પણ અથવા ભવિષ્યમાં ભારતના અધિકારક્ષેત્રમાં આવવા સાથે જોડાયેલું રહેશે. 26/11 કેસ અંગેના વર્તમાન અહેવાલમાં પણ જણાવાયું છે કે જો આરોપીઓ દોષિત ઠરે અને ભવિષ્યમાં ભારત લાવવામાં આવે તો તેમને ચુકાદા અનુસાર સજાનો સામનો કરવો પડશે.
પાકિસ્તાનમાં જેલમાં છે હાફિઝ સઈદ
હાફિઝ સઈદ હાલમાં પાકિસ્તાનમાં જેલમાં હોવાનું તાજેતરના અહેવાલમાં જણાવાયું છે. તેમ છતાં 26/11 કેસમાં ભારતીય કોર્ટ સામે તેની વ્યક્તિગત હાજરી થઈ નથી. આ જ કારણસર ભારત હવે BNSS હેઠળ ઉપલબ્ધ ગેરહાજરીમાં ટ્રાયલની જોગવાઈનો ઉપયોગ કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.
26/11 કેસ માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ કાર્યવાહી?
26/11 હુમલાના મેદાનમાં રહેલા આતંકવાદીઓ સામે ભારતે કાર્યવાહી પૂર્ણ કરી હતી, પરંતુ હુમલાની યોજના અને દોરીસંચાર સાથે જોડાયેલા પાકિસ્તાન સ્થિત આરોપીઓ સામે ભારતીય ટ્રાયલ લાંબા સમયથી આગળ વધી શક્યો નહોતો.
હવે BNSSની કલમ 356નો ઉપયોગ કરીને તેમની ગેરહાજરીમાં જ કાયદાકીય પ્રક્રિયા આગળ વધે તો સરહદ પાર બેઠેલા અને ભારતીય કોર્ટમાં હાજર ન થતા ગંભીર ગુનાના આરોપીઓના કેસમાં એક મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક ઉદાહરણ ઊભું થઈ શકે છે.
જોકે હાલ માત્ર પ્રક્રિયા શરૂ થઈ છે. છ આરોપીઓ દોષિત છે કે નહીં તેનો નિર્ણય અદાલત પુરાવા અને કાયદાકીય સુનાવણી બાદ જ કરશે. તેથી આ પગલાને તરત સજા અથવા દોષસિદ્ધિ તરીકે જોવાને બદલે લાંબા સમયથી અટકેલી ટ્રાયલ પ્રક્રિયાને આગળ વધારવાના કાયદાકીય પ્રયાસ તરીકે જોવું યોગ્ય રહેશે.
હવે આગળ શું થશે?
આગળ કોર્ટ પ્રોક્લેમેશન સંબંધિત પ્રક્રિયા અને BNSS કલમ 356ની જરૂરી શરતો પૂર્ણ થઈ છે કે નહીં તેની તપાસ કરશે. ત્યારબાદ જ આરોપીઓની ગેરહાજરીમાં ટ્રાયલ આગળ વધારવાનો નિર્ણય લેવાશે.
જો કોર્ટ મંજૂરી આપે તો પ્રોસિક્યુશન 26/11 કાવતરાથી સંબંધિત સાક્ષીઓ, દસ્તાવેજી પુરાવા અને અન્ય તપાસ સામગ્રી કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરશે. બચાવ પક્ષને પણ કાયદામાં ઉપલબ્ધ અધિકારો આપવામાં આવશે. સમગ્ર પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ કોર્ટ દોષસિદ્ધિ કે નિર્દોષતાનો અંતિમ નિર્ણય આપી શકે છે.
26/11 મુંબઈ આતંકી હુમલા જેવા કેસમાં આ કાયદાકીય પગલું ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે, કારણ કે હવે માત્ર આરોપીના વિદેશમાં હોવા કે ભારતીય કોર્ટથી દૂર રહેવાના કારણે ગંભીર કેસ અનિશ્ચિત સમય સુધી અટકી રહે તે જરૂરી નથી. BNSSની કલમ 356 આ પ્રકારના જાહેર કરાયેલા ફરાર આરોપીઓ સામે ન્યાયિક પ્રક્રિયા ચાલુ રાખવા માટે અલગ માર્ગ ઉપલબ્ધ કરાવે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
