હોલિવૂડના દિગ્ગજ ફિલ્મ નિર્માતા ક્રિસ્ટોફર નોલન ન્યૂયોર્કમાં પોતાની ફિલ્મ ‘ધ ઓડિસી’ના પ્રીમિયર દરમિયાન અજરખ સિલ્કની ટાઈ પહેરેલા જોવા મળતાં કચ્છની પરંપરાગત કળા ફરી એકવાર વૈશ્વિક ચર્ચામાં આવી છે. ભારતીય યુવા ડિઝાઇનર આહાન ટંડન દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલી આ ટાઈની તસવીરો સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થતાં ભારતીય હસ્તકળા અને કચ્છી અજરખને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નવી ઓળખ મળી છે.
જોકે આ ગૌરવની ક્ષણ વચ્ચે કેટલાક પાકિસ્તાની સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ દ્વારા અજરખ કળાને લઈને વિવાદ ઊભો કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. આ એકાઉન્ટ્સે દાવો કર્યો કે અજરખ મૂળ પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રદેશની કળા છે અને તેનો શ્રેય ભારતને મળવો જોઈએ નહીં. અનેક પોસ્ટમાં ભારતીય ડિઝાઇનર અને કચ્છી કારીગરોને મળતા વૈશ્વિક સન્માન સામે વાંધો વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો.
અજરખ ટાઈએ વૈશ્વિક મંચ પર કચ્છનું નામ રોશન કર્યું
ક્રિસ્ટોફર નોલન વિશ્વના સૌથી જાણીતા ફિલ્મ નિર્માતાઓમાંના એક છે. આવા વૈશ્વિક વ્યક્તિત્વ દ્વારા અજરખ પ્રિન્ટવાળી સિલ્ક ટાઈ પહેરવામાં આવતાં ભારતીય પરંપરાગત હસ્તકળા માટે આ એક મહત્વપૂર્ણ ક્ષણ માનવામાં આવી રહી છે. અજરખની ઓળખ તેના ગાઢ કુદરતી રંગો, જ્યોમેટ્રિક ડિઝાઇન, હાથથી બ્લોક પ્રિન્ટિંગ અને લાંબી પ્રક્રિયા માટે થાય છે.
આ ટાઈને ભારતીય ડિઝાઇનર આહાન ટંડને આધુનિક ફેશન સાથે પરંપરાગત કચ્છી કળાનું સંયોજન કરીને તૈયાર કરી હતી. તેની તસવીરો સામે આવ્યા બાદ સોશિયલ મીડિયા પર અનેક ભારતીય યુઝર્સે કચ્છી કારીગરો અને અજરખની વર્ષો જૂની પરંપરાની પ્રશંસા કરી હતી.
પાકિસ્તાની સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સે શું દાવો કર્યો?
ક્રિસ્ટોફર નોલનની અજરખ ટાઈ ચર્ચામાં આવ્યા બાદ કેટલાક પાકિસ્તાની એકાઉન્ટ્સે દાવો કર્યો કે અજરખ માત્ર સિંધની કળા છે. કેટલાક યુઝર્સે તો એવી દલીલ પણ કરી કે ભારતને આ કળાનો કોઈ શ્રેય ન મળવો જોઈએ.
સોશિયલ મીડિયા પર ચાલેલી ચર્ચામાં અનેક ભારતીય યુઝર્સે આ દાવાનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમનું કહેવું હતું કે અજરખ ભારત અને સિંધના વિસ્તૃત સાંસ્કૃતિક પ્રદેશની સહિયારી પરંપરા રહી છે, પરંતુ કચ્છમાં આ કળા સદીઓથી જીવંત છે અને આજે પણ મોટા પ્રમાણમાં કારીગર પરિવારો તેની સાથે જોડાયેલા છે.
કચ્છની જીવંત પરંપરા છે અજરખ
અજરખ કોઈ તાજેતરમાં વિકસેલી ફેશન ડિઝાઇન નથી, પરંતુ પેઢીઓથી ચાલી આવતી એક જીવંત હસ્તકળા છે. ગુજરાતના કચ્છમાં રહેતા ખત્રી કારીગર પરિવારો વર્ષોથી અજરખ બ્લોક પ્રિન્ટિંગની પરંપરા જાળવી રહ્યા છે.
આ કળામાં કાપડને અનેક તબક્કાઓમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે. કુદરતી રંગો, હાથથી બનાવેલા લાકડાના બ્લોક, ધોવાની વિશેષ પદ્ધતિ અને વારંવાર થતી પ્રિન્ટિંગ પ્રક્રિયાના કારણે એક અજરખ કાપડ તૈયાર થવામાં ઘણા દિવસો લાગી શકે છે.
કચ્છમાં અજરખ કળાનું મહત્ત્વ એટલું વિશાળ છે કે ભુજ નજીક આવેલા એક ગામનું નામ અજરખપુર છે. આ ગામ અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં વસતા કારીગર પરિવારો આજે પણ પરંપરાગત રીતોથી અજરખ તૈયાર કરે છે. અજરખપુર કચ્છી હસ્તકળાના મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે દેશ-વિદેશમાં જાણીતું બન્યું છે.
કચ્છ અને સિંધ બંને વિસ્તારમાં જોવા મળે છે અજરખ
અજરખ કળા ઐતિહાસિક રીતે કચ્છ અને સિંધના ભૌગોલિક તથા સાંસ્કૃતિક વિસ્તારમાં વિકસેલી હોવાનું માનવામાં આવે છે. ભારતના કચ્છ અને પાકિસ્તાનના સિંધમાં આ કળાની અલગ-અલગ પરંપરાઓ આજે પણ જોવા મળે છે.
આ કારણે અજરખને માત્ર એક દેશની માલિકીની કળા તરીકે રજૂ કરવાને બદલે તેની ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાને સમજવી જરૂરી છે. તેમ છતાં, કચ્છના અજરખપુર અને અન્ય વિસ્તારોના ભારતીય કારીગરોએ આ કળાને માત્ર જીવંત જ રાખી નથી, પરંતુ તેને વૈશ્વિક ફેશન, પ્રદર્શનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર સુધી પહોંચાડવામાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.
ભારતીય ડિઝાઇનર અને કચ્છી કારીગરોને મળ્યું વૈશ્વિક સન્માન
ક્રિસ્ટોફર નોલન દ્વારા પહેરાયેલી અજરખ ટાઈને માત્ર એક ફેશન સ્ટેટમેન્ટ તરીકે જોવામાં આવી રહી નથી. આ ઘટનાએ પરંપરાગત ભારતીય કારીગરો, કુદરતી રંગો અને સસ્ટેનેબલ ફેશન તરફ પણ વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે.
ભારતીય ડિઝાઇનરે પરંપરાગત અજરખને આધુનિક ટાઈના સ્વરૂપમાં રજૂ કરીને સાબિત કર્યું છે કે ભારતની જૂની હસ્તકળાઓને આધુનિક વૈશ્વિક ફેશન સાથે સફળતાપૂર્વક જોડીને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડી શકાય છે.
સોશિયલ મીડિયા પર માલિકી હકની ચર્ચા
પાકિસ્તાની એકાઉન્ટ્સના દાવા બાદ સોશિયલ મીડિયા પર અજરખની ઉત્પત્તિ અને ઓળખને લઈને ચર્ચા વધુ તેજ બની છે. ભારતીય યુઝર્સે અજરખપુર, કચ્છના ખત્રી કારીગરો અને ગુજરાતની પરંપરાગત બ્લોક પ્રિન્ટિંગ સંસ્કૃતિના ઉદાહરણો આપી જવાબ આપ્યો હતો.
ઘણા યુઝર્સનું કહેવું છે કે કોઈ કળાને રાજકીય વિવાદમાં ખેંચવાને બદલે તેને જાળવી રાખતા કારીગરો અને ડિઝાઇનરોને સન્માન આપવું જોઈએ. અજરખ જેવી કળા સરહદોથી મોટી છે, પરંતુ કચ્છના કારીગરોનું તેના સંરક્ષણ અને વૈશ્વિક પ્રચારમાં રહેલું યોગદાન અવગણી શકાય તેમ નથી.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
