કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં Payment and Settlement Systems (Amendment) Bill, 2027 રજૂ કર્યું છે. આ વિધેયકનો મુખ્ય હેતુ ભારતની ઝડપથી વિકસતી ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ માટે નવા નિયમો ઘડવાનો અને પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવવાનો છે.
બિલને લઈને સોશિયલ મીડિયા પર અનેક પ્રકારની ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે, પરંતુ સરકારના સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ સામાન્ય UPI વપરાશકર્તાઓ પાસેથી કોઈ ચાર્જ લેવામાં આવશે નહીં. પ્રસ્તાવ મુખ્યત્વે મોટા વેપારી વ્યવહારો માટે છે.
₹2,000થી વધુના વેપારી ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDRનો પ્રસ્તાવ
બિલ મુજબ ₹2,000થી વધુના કેટલાક વેપારી (Merchant) ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન પર Merchant Discount Rate (MDR) લાગુ કરવાનો માર્ગ ખુલ્લો થઈ શકે છે.
જો સરકાર ભવિષ્યમાં નોટિફિકેશન બહાર પાડે તો આ શુલ્ક વેપારીઓ દ્વારા બેંકો અથવા પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સને ચૂકવવાનો રહેશે. હાલમાં બિલમાં કોઈ નિશ્ચિત દર કે અમલની તારીખ નક્કી કરવામાં આવી નથી.
સામાન્ય ગ્રાહકોને નહીં પડે કોઈ વધારાનો બોજ
સરકારના સૂત્રો અનુસાર આ પ્રસ્તાવનો અર્થ એવો નથી કે UPI વાપરતા દરેક ગ્રાહકને હવે ચાર્જ ચૂકવવો પડશે.
સામાન્ય ગ્રાહક જ્યારે દૂધ, શાકભાજી, કરિયાણા, દવા, ઓટો-રિક્ષા, ટેક્સી અથવા અન્ય રોજિંદી ખરીદી માટે UPI દ્વારા ચુકવણી કરશે ત્યારે તેના પર કોઈ અલગ ફી લાગુ થવાની નથી.
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાવવામાં આવતા દાવા કે “દરેક UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર ચાર્જ લાગશે” તે ભ્રામક છે.
શું છે Merchant Discount Rate (MDR)?
Merchant Discount Rate એટલે વેપારી દ્વારા ડિજિટલ ચુકવણી સ્વીકારવા બદલ બેંક અથવા પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડરને ચૂકવવામાં આવતી ફી.
જ્યારે ગ્રાહક UPI, ડેબિટ કાર્ડ અથવા ક્રેડિટ કાર્ડથી ચુકવણી કરે છે ત્યારે પેમેન્ટ પ્રોસેસિંગ, સેટલમેન્ટ, નેટવર્ક અને બેન્કિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે આ ચાર્જ લેવામાં આવે છે.
હાલમાં મોટા ભાગના UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR લાગતો નથી. નવા બિલ દ્વારા સરકારને ભવિષ્યમાં જરૂરી હોય ત્યારે નોટિફિકેશન દ્વારા MDR લાગુ કરવાની સત્તા મળી શકે છે.
કયા ટ્રાન્ઝેક્શન પર નહીં પડે અસર?
પ્રસ્તાવ મુજબ નીચેના વ્યવહારો પર હાલ કોઈ અસર થવાની નથી:
- વ્યક્તિથી વ્યક્તિ (P2P) UPI ટ્રાન્ઝેક્શન
- નાના વેપારીઓ સાથેના સામાન્ય દૈનિક વ્યવહારો
- દૂધ, શાકભાજી અને કરિયાણાની ખરીદી
- ઓટો-રિક્ષા અને ટેક્સી ભાડું
- સામાન્ય ગ્રાહક દ્વારા કરવામાં આવતી રોજિંદી ચુકવણીઓ
એટલે સામાન્ય UPI વપરાશકર્તા માટે હાલની પેમેન્ટ પદ્ધતિમાં કોઈ ફેરફાર થવાનો નથી.
₹2,000ની મર્યાદા કેમ મહત્વની?
સરકારી સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ પ્રસ્તાવનો મુખ્ય ફોકસ ₹2,000થી વધુના વેપારી ટ્રાન્ઝેક્શન પર છે.
આંકડાઓ અનુસાર લગભગ 95 ટકા UPI ટ્રાન્ઝેક્શન ₹2,000થી ઓછી કિંમતના હોય છે, જ્યારે માત્ર આશરે 5 ટકા ટ્રાન્ઝેક્શન જ આ મર્યાદાથી ઉપર હોય છે.
આથી મોટા ભાગના ગ્રાહકોના રોજિંદા વ્યવહારો પર કોઈ અસર પડવાની શક્યતા ઓછી છે.
વેપારીઓ માટે શું બદલાઈ શકે?
જો ભવિષ્યમાં સરકાર MDR લાગુ કરવાનો નિર્ણય કરે તો મોટા વેપારીઓને ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવા બદલ પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સને નક્કી કરાયેલ ફી ચૂકવવી પડી શકે છે.
આ વ્યવસ્થા બેંકો, ફિનટેક કંપનીઓ અને પેમેન્ટ નેટવર્કને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જાળવવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. જોકે સરકાર તરફથી હજુ સુધી અંતિમ દર કે અમલીકરણની તારીખ જાહેર કરવામાં આવી નથી.
પ્રસ્તાવિત MDR કેટલો હોઈ શકે?
મીડિયા અહેવાલો મુજબ ₹2,000થી વધુના કેટલાક વેપારી ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR 0.25 ટકા થી 0.40 ટકા વચ્ચે હોઈ શકે છે. પરંતુ આ માત્ર પ્રાથમિક ચર્ચાનો ભાગ છે. અંતિમ દર સરકાર દ્વારા નોટિફિકેશન બહાર પાડ્યા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે. હાલ બિલમાં કોઈ ચોક્કસ ટકા નક્કી કરવામાં આવ્યો નથી.
UPIની હાલની મર્યાદામાં કોઈ ફેરફાર નહીં
બિલમાં સામાન્ય UPI ઉપયોગ માટેની હાલની દૈનિક મર્યાદામાં કોઈ ફેરફાર સૂચવવામાં આવ્યો નથી. વ્યક્તિથી વ્યક્તિ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે હાલની મર્યાદા યથાવત રહેશે. હોસ્પિટલ, શિક્ષણ અને કેટલીક વિશેષ કેટેગરી માટે અગાઉની જેમ વધુ મર્યાદાનો લાભ ચાલુ રહેશે.
ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ
સરકારનું માનવું છે કે ભારતનું ડિજિટલ પેમેન્ટ નેટવર્ક વિશ્વના સૌથી મોટા નેટવર્કમાંનું એક બની ગયું છે.
આવી સ્થિતિમાં બેંકો, પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સ, ફિનટેક કંપનીઓ અને અન્ય સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ માટે લાંબા ગાળે ટકાઉ આવકનું મોડેલ પણ જરૂરી છે. આ જ કારણસર સરકારને ભવિષ્યમાં જરૂર પડે તો MDR અંગે નીતિગત નિર્ણય લેવાની સત્તા આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાયેલી અફવાઓથી સાવધાન
સરકારી સૂત્રોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલ કોઈપણ સામાન્ય UPI ગ્રાહક પાસેથી વધારાનો ચાર્જ વસૂલવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી. બિલ માત્ર સરકારને ભવિષ્યમાં જરૂરી હોય ત્યારે નોટિફિકેશન દ્વારા MDR અંગે નિર્ણય લેવાની સત્તા આપે છે.
આથી “દરેક UPI પેમેન્ટ પર ચાર્જ લાગશે” અથવા “ગ્રાહકોને દરેક ટ્રાન્ઝેક્શન પર ફી ચૂકવવી પડશે” જેવા દાવા હાલના તબક્કે સાચા નથી.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
