નરેન્દ્ર મોદી સરકારે 26 નવેમ્બરે રેર અર્થ પરમેનન્ટ મેગ્નેટ (REPM)ના ઉત્પાદન માટે ₹7,280 કરોડની વિશાળ યોજના ભારતને ટેકનોલોજી અને રણનીતિક ક્ષેત્રોમાં આત્મનિર્ભર બનાવવા તરફનું અત્યંત મહત્વનું પગલું છે. આજની દુનિયામાં EV કાર, સ્માર્ટફોન, લેપટોપ, સ્પીકર, MRI જેવી મેડિકલ મશીનો, પવનચક્કીના ટર્બાઇન, ડ્રોન્સ, સેટેલાઇટ્સ અને ફાઇટર જેટ જેવા ક્ષેત્રોનું ‘હૃદય’ ગણાતા આ શક્તિશાળી મેગ્નેટો હાલમાં વિશ્વમાં લગભગ સંપૂર્ણપણે ચીન જ બનાવે છે અને તેની સપ્લાય ચેઇન પર નિયંત્રણ ધરાવે છે. વિશ્વના 90%થી વધુ REPM ચીન બનાવે છે, જ્યારે ભારત પાસે વિશ્વના પાંચમા નંબરનું મોટું રેર અર્થ રિઝર્વ હોવા છતાં ઉત્પાદન માત્ર 1% જેટલું છે. માર્ચ 2024-25 દરમિયાન જ ભારતે લગભગ 53,000 ટન રેર અર્થ મેગ્નેટની આયાત કરી, જેમાંથી મોટા ભાગનો હિસ્સો ચીનમાંથી આવ્યો. આવી પરિસ્થિતિમાં ભારત ટેકનોલોજીકલી સંવેદનશીલ અને રણનીતિક રીતે મહત્વના ક્ષેત્રોમાં ચીન પર નિર્ભર રહે એ લાંબા ગાળે જોખમી બની શકે છે.
#Cabinet Approves Rs.7,280 Crore Scheme to Promote Manufacturing of Sintered Rare Earth Permanent Magnets (REPM)
➡️First-of-its-kind initiative by the Government of India to promote REPM ecosystem, enhancing self-reliance and positioning India as a key player in the global REPM… pic.twitter.com/3fb9St8gCb
— PIB India (@PIB_India) November 26, 2025
આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ ભારતમાં જ ઇન્ટિગ્રેટેડ મેગ્નેટ મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમ ઊભી કરવાનો છે એટલે કે રેર અર્થ ઓક્સાઇડથી લઈ અંતિમ મેગ્નેટ સુધીની આખી પ્રક્રિયા દેશની અંદર જ થશે. આ મેગ્નેટ બનાવવાની પ્રક્રિયા સાદી નથી; તેમાં સેંકડો રસાયણિક પ્રોસેસિંગ સ્ટેપ્સ, અત્યંત ટેકનિકલ મેટલર્જીકલ પ્રોસેસિંગ અને રેડિયોએક્ટિવ તત્વો (થોરિયમ, યુરેનિયમ)ના સંભાળને કારણે ઊંચી સુરક્ષા જરૂરિયાતો હોય છે. એક ભૂલ પણ કામદારોની સુરક્ષા અને પર્યાવરણ બંને માટે ગંભીર જોખમ ઉભું કરી શકે છે. એટલે જ આ યોજનામાં ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એટોમિક એનર્જી, મિનિસ્ટ્રી ઓફ માઇન્સ અને NITI આયોગ સીધું દેખરેખનું કામ સંભાળશે.
યોજનામાં ₹7,280 કરોડમાંથી ₹6,450 કરોડ સેલ્સ-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ્સ (PLI જેવી) તરીકે આપવામાં આવશે, જેથી ભારતમાં ઉત્પાદન કરવું કંપનીઓ માટે નફાકારક બને અને તે લાંબા સમય સુધી ઉત્પાદન ચાલુ રાખે. બાકીના ₹750 કરોડ કેપિટલ સબસિડી તરીકે ફેક્ટરી ઊભી કરવામાં ઉપયોગ થશે. આ યોજના 7 વર્ષ ચાલશે પહેલા 2 વર્ષ પ્લાન્ટ સેટઅપ અને પછીના 5 વર્ષ ઉત્પાદન માટે. કુલ 5 કંપનીઓને દર વર્ષે 1,200 MTPA ક્ષમતા સાથે કુલ 6,000 MTPA ઉત્પાદન કરવાની મંજૂરી મળશે.
Cabinet approved first-of-its-kind Rare Earth Permanent Magnets (REPM) Scheme, to achieve Aatmanirbharta in permanent magnet manufacturing.
➡️ ₹7,280 Cr incentive | 7-year duration
✅ End-to-end value chain: oxides → metals → alloys → finished REPMs
✅ Total capacity:… pic.twitter.com/oiQ9ltaKhi
— Ashwini Vaishnaw (@AshwiniVaishnaw) November 26, 2025
ચીનની તરફથી રેર અર્થ મેગ્નેટની નિકાસ પર તાજેતરમાં લાદવામાં આવેલા નવા નિયંત્રણો, બદલાતી જિઓપોલિટિકલ પરિસ્થિતિ, અને ભારતના EV, રિન્યુએબલ એનર્જી, ડિફેન્સ, એરોસ્પેસ અને કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્રોમાં ઝડપથી વધતી માંગને ધ્યાનમાં લઈ આ યોજના સમયસર અત્યંત જરૂરી હતી. હાલમાં ભારતમાં જે REPMની માંગ છે, તે 2030 સુધીમાં બમણી થઈ જશે. એક EV કારમાં 1–2 કિલો અને એક મોટા પવન ટર્બાઇનમાં 600 કિલો સુધી NdFeB મેગ્નેટ વપરાય છે આથી આવનારા વર્ષોમાં રેર અર્થ સપ્લાય ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા, ડિફેન્સ પ્રોડક્શન અને ટેકનોલોજીકલ ગ્રોથ માટે સીધું નિર્ણાયક બનશે.
ભારત દક્ષિણના રાજ્યો કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્ર પ્રદેશ અને ઓડિશામાં રેર અર્થ મિનરલનો વિશાળ ભંડાર ધરાવે છે, પરંતુ અત્યારે તેનો પ્રોસેસિંગ અને રિફાઇનિંગ લગભગ નહિવત થાય છે. હવે સરકારે સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારીને સપ્લાય ચેઇન સુરક્ષિત કરવાની અને ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની લાંબા ગાળાની યોજના બનાવી છે. આત્મનિર્ભર ભારત 2047ની દિશામાં ટેકનોલોજી, ડિફેન્સ અને એનર્જી સુરક્ષાના પાયામાં આવી યોજનાઓ જ અગત્યની બનશે.
આ યોજના હાલ પ્રારંભિક તબક્કે છે પણ લાંબા ગાળે તે ભારતને વિશ્વનાં સૌથી મહત્વનાં હાઈ-ટેક મટિરિયલ્સમાં આત્મનિર્ભર બનાવશે, તેમજ રેર અર્થ મેગ્નેટના વૈશ્વિક બજારમાં ભારતને એક મહત્વનો ખેલાડી બનાવશે. EV ક્રાંતિથી લઈને આગામી પેઢીના ફાઇટર જેટ સુધી, ભારતના મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ટેકનોલોજી ભવિષ્યમાં આ યોજના એક માઈલસ્ટોન સાબિત થઈ શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
