દ્વારકા જગત મંદિર વિસ્તારમાં ભારતીય પુરાતત્ત્વીય સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા પ્રાચીન અવશેષોની શોધ માટે વિશાળ અભિયાન શરૂ થયું છે. તાજેતરમાં ASIએ જગત મંદિરના પરિસર અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં યોજાયેલ આ સર્વેની શરૂઆત કરી છે, જેમાં જમીન તેમજ સમુદ્ર — બંને સ્થાનોના પુરાતત્ત્વીય પુરાવાઓની વૈજ્ઞાનિક શોધ-ખોળનો સમાવેશ થાય છે. આ અભિયાનમાં ASIની અંડરવોટર આર્કિયોલોજી વિંગ (UAW) પણ સક્રિય ભૂમિકા ભજવી રહી છે, જે સમુદ્રની સપાટી નીચેના ઐતિહાસિક પુરાવાઓની ઓળખ માટે વિશેષ જાણીતી છે. ખોદકામ અને સંશોધન શરૂ કરતા પહેલા તમામ સાધનો અને ઉપકરણોની વિધિવત પુજા કરવામાં આવી હોવાના દ્રશ્યો જાહેર થયા છે, જે દર્શાવે છે કે આ કાર્યો માત્ર વૈજ્ઞાનિક જ નહિ પરંતુ આધ્યાત્મિક મહત્વ ધરાવતા પ્રયત્નો ગણાય છે.
આ વખતનું મુખ્ય ખોદકામ જગત મંદિરના સ્વર્ગ દ્વાર, ગોમતી નદીના કિનારા અને શારદા મઠની વચ્ચે આવેલા એક અત્યંત પ્રાચીન મંદિરના તળિયા ભાગમાં કરવામાં આવી રહ્યું છે. માન્યતા અનુસાર આ પ્રાચીન મંદિર ભગવાન કૃષ્ણના પુત્ર પ્રદ્યુમ્નજી દ્વારા લગભગ 5000 વર્ષ પહેલાં નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. ઘણા વિદ્વાનોનું માનવું છે કે આ સમગ્ર વિસ્તાર મહાભારત યુગની પ્રખ્યાત પ્રાચીન દ્વારકા નગરીની ધરતી પર વસેલો છે, જેના અવશેષો જમીન તેમજ દરિયાના તળિયે હજી સુધી અસ્પષ્ટ રીતે દટાયેલા છે. આ વખતે ASIનો ઉદ્દેશ્ય એ જ દટાયેલા અવશેષોની વૈજ્ઞાનિક શોધ, તેમના દસ્તાવેજીકરણ અને તેમના ઐતિહાસિક મૂલ્યના અધ્યયન તરફ છે.
Dwarka, Gujarat: A team from the Archaeological Survey of India is conducting investigations of submerged Dwarka, exploring areas around the temple and underwater from Dwarka to Bet Dwarka to uncover India’s heritage pic.twitter.com/mtxvcsuVrU
— IANS (@ians_india) November 26, 2025
અહેવાલ મુજબ દિલ્હીથી ASIના એડિશનલ ડિરેક્ટર જનરલ આલોક ત્રિપાઠીના માર્ગદર્શન હેઠળ ભારતના વિવિધ ક્ષેત્રોના પુરાતત્વવિદોની એક વિશેષ ટીમ દ્વારકા પહોંચી છે. જરૂરી બનશે ત્યારે વધુ નિષ્ણાતો પણ જોડાશે, જેથી પ્રાચીન શહેરના પુરાવાઓનું સચોટ અને આધુનિક પદ્ધતિઓથી મૂલ્યાંકન થઈ શકે. આ અભિયાનમાં નોંધપાત્ર વાત એ છે કે મોટી સંખ્યામાં મહિલા પુરાતત્વવિદો પણ કાર્યરત છે, જે પુરાતત્વવિજ્ઞાન ક્ષેત્રમાં મહિલાઓની વધતી ભૂમિકા અને પ્રતિભાનું પ્રતિબિંબ છે.
ASI દ્વારા દ્વારકામાં અગાઉ પણ વિવિધ સમયમાં ખોદકામ કરવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને 2005 થી 2007 દરમિયાન દરિયાકાંઠા અને આસપાસના વિસ્તારોમાં મોટા અભ્યાસો થયા હતાં, જેમાં દરિયાના તળિયે પ્રાચીન નગરીની રચના અને અવશેષોના સંકેત મળ્યાં હતાં. હવે ભારત સરકારે ખાસ પરિયોજનાના રૂપમાં ફરી એકવાર આ અભિયાનને નવી દિશા આપવા માટે પુનઃ સર્વે શરૂ કર્યો છે. આ અભ્યાસથી મળનારા પુરાવાઓ માત્ર દ્વારકાના ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક મહત્વને જ નહીં, પણ ભારતીય નાગરિકતા અને મહાભારત યુગના પુરાવાઓને પણ વૈજ્ઞાનિક રીતે સશક્ત બનાવશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
