અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધતા સૈન્ય તણાવે ફરી એકવાર સમગ્ર મધ્ય પૂર્વ (Middle East)ને અસુરક્ષાના માહોલમાં ધકેલી દીધું છે. બંને દેશો વચ્ચે વધી રહેલી અથડામણો અને પરસ્પર હુમલાઓ બાદ વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા સુરક્ષા અંગે ગંભીર ચિંતાઓ ઊભી થઈ છે. આ દરમિયાન ઈરાને વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંના એક એવા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) પર નિયંત્રણ કડક બનાવતાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં ચિંતા વધી ગઈ છે.
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો તણાવ લાંબો સમય ચાલશે તો તેની સીધી અસર ક્રૂડ ઓઈલ, ગેસ, શિપિંગ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેમ છે વિશ્વ માટે એટલું મહત્વનું?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી અને અરબ સાગર સાથે જોડતો અત્યંત વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ છે. આ માર્ગને વિશ્વનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ “ઓઈલ ચોકપોઈન્ટ” માનવામાં આવે છે.
વિશ્વમાં દરરોજ પરિવહન થતા ક્રૂડ ઓઈલનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, ઈરાન, કુવૈત, કતાર અને United Arab Emirates જેવા ખાડી દેશોમાંથી નિકાસ થતું તેલ અને ગેસ વિશ્વના અનેક દેશોમાં પહોંચાડવા માટે આ જ માર્ગનો ઉપયોગ થાય છે.
અંદાજે વિશ્વના સમુદ્રી માર્ગે જતા ઊર્જા વેપારનો લગભગ પાંચમો હિસ્સો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પરથી પસાર થાય છે.
ભારત માટે કેમ વધી ગઈ છે ચિંતા?
ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે મોટા પ્રમાણમાં આયાત પર નિર્ભર છે. ભારતનું આશરે 50 ટકા ક્રૂડ ઓઈલ અને લગભગ 70 ટકા LNG (Liquefied Natural Gas) આયાત હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ મારફતે આવે છે.
તેથી જો આ માર્ગમાં લાંબા સમય સુધી અવરોધ રહેશે તો ભારત માટે તેલ અને ગેસની સપ્લાય સાંકળ પર દબાણ વધી શકે છે. તેની સીધી અસર પેટ્રોલ, ડીઝલ, રસોઈ ગેસ અને અન્ય ઊર્જા સંબંધિત ઉત્પાદનોની કિંમતો પર જોવા મળી શકે છે.
ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માને છે કે હાલ ભારત પાસે વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ ભંડાર (Strategic Reserves) ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ લાંબા ગાળાના વિક્ષેપથી સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે.
ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસના ભાવમાં વધારો થવાની આશંકા
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં અસ્થિરતા સર્જાતાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પર તરત અસર જોવા મળી શકે છે. સપ્લાય અંગેની અનિશ્ચિતતા વધતાં વેપારીઓ અને રોકાણકારોમાં ચિંતા વધી છે.
જો આ માર્ગ લાંબા સમય સુધી અવરોધિત રહેશે તો વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલની અછત સર્જાઈ શકે છે, જેના પરિણામે ક્રૂડ ઓઈલ તેમજ કુદરતી ગેસના ભાવમાં મોટો ઉછાળો જોવા મળી શકે છે. તેની અસર વિશ્વભરમાં મોંઘવારી વધારનાર પરિબળ તરીકે પણ સામે આવી શકે છે.
ખાડી દેશો અને શિપિંગ ઉદ્યોગ પર પણ અસર
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માત્ર ભારત માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર એશિયા અને યુરોપ માટે ઊર્જા સપ્લાયનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. ખાડી દેશોની અર્થવ્યવસ્થા મોટા પ્રમાણમાં તેલ અને ગેસની નિકાસ પર આધારિત હોવાથી આ માર્ગમાં અવરોધ તેમના માટે પણ પડકારરૂપ બની શકે છે.
શિપિંગ ઉદ્યોગ માટે પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક બની છે. અહેવાલો અનુસાર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ નજીક અનેક જહાજો સાવચેતીપૂર્વક આગળ વધવાની રાહ જોઈ રહ્યા છે. વધેલા જોખમને કારણે વીમા ખર્ચ અને પરિવહન ખર્ચમાં પણ વધારો થઈ શકે છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ઈરાનની કડક નજર
તણાવ વધ્યા બાદ ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિસ્તારમાં સુરક્ષા પેટ્રોલિંગ વધારી દીધું હોવાનું કહેવાઈ રહ્યું છે. ખાસ કરીને વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ મહત્વ ધરાવતા વેપારી જહાજો અને વિદેશી વહાણોની હિલચાલ પર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી છે.
આ વિસ્તારમાં વધેલી સૈન્ય ગતિવિધિઓને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી વેપાર માટે જોખમનું સ્તર વધી ગયું છે. જેના કારણે વિશ્વના અનેક દેશો પરિસ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ચેતવણી સમાન સ્થિતિ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો વધતો તણાવ માત્ર પ્રાદેશિક મુદ્દો નથી રહ્યો, પરંતુ હવે તે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર, ઊર્જા સુરક્ષા અને વેપાર માટે મહત્વપૂર્ણ પડકાર બની રહ્યો છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં કોઈપણ પ્રકારની લાંબી અસ્થિરતા વિશ્વના બજારોમાં નવી ઉથલપાથલ સર્જી શકે છે.
ભારત સહિત ઊર્જા આયાત પર નિર્ભર દેશો માટે આગામી દિવસો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે અને સમગ્ર વિશ્વની નજર હવે મધ્ય પૂર્વની સ્થિતિ પર ટકેલી છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
