વિદ્યાર્થી આંદોલનો દરમિયાન નોંધાયેલા ફોજદારી કેસોને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવાર, 3 ઑગસ્ટ 2026ના રોજ મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે દિલ્હી સરકાર સહિત કોઈપણ રાજ્ય સરકાર કાયદામાં નક્કી કરેલી પ્રક્રિયા અનુસરીને વિદ્યાર્થી પ્રદર્શનકારો સામે નોંધાયેલી FIR બંધ કરી શકે છે અથવા તેમની સામેનું પ્રોસિક્યુશન પાછું ખેંચી શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે 28 જુલાઈના તેના અગાઉના આદેશથી રાજ્ય સરકારોના કાનૂની અધિકારો પર કોઈ પ્રતિબંધ લાગતો નથી. જો કોઈ સરકાર પ્રદર્શન સંબંધિત કેસો બંધ કરવા માગતી હોય તો તે તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ ક્લોઝર રિપોર્ટ દાખલ કરી શકે છે અથવા સક્ષમ કોર્ટ સમક્ષ કાર્યવાહી પાછી ખેંચવાની અરજી કરી શકે છે.
ત્રણ ન્યાયાધીશોની ખંડપીઠે કરી સ્પષ્ટતા
મામલાની સુનાવણી ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનની ખંડપીઠ સમક્ષ થઈ હતી.
ખંડપીઠે 28 જુલાઈના આદેશમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા શબ્દો અંગે ઊભી થયેલી ગેરસમજ દૂર કરતાં કહ્યું કે રાજ્ય સરકારો કાયદા અનુસાર FIR બંધ કરવા કે કેસ પાછા ખેંચવા માટે સ્વતંત્ર છે. કોર્ટે અગાઉ પ્રદર્શનકારીઓ સામે બળજબરીપૂર્વકની કાર્યવાહી ન કરવા તથા સગીર અને ગંભીર ગુનાહિત ઇતિહાસ ન ધરાવતા અટકાયત કરાયેલા વિદ્યાર્થીઓને મુક્ત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
FIR સીધી ‘પાછી ખેંચી’ શકાય નહીં
સુનાવણી દરમિયાન સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ જણાવ્યું કે કેન્દ્ર સરકાર વિદ્યાર્થી પ્રદર્શનકારો સામેના કેસોમાં રાહત આપવાની પોતાની પ્રતિબદ્ધતા પર અડગ છે. જોકે, ફોજદારી કાયદામાં પોલીસ અથવા સરકાર દ્વારા નોંધાયેલી FIRને માત્ર વહીવટી આદેશથી સીધી પાછી ખેંચવાની સામાન્ય જોગવાઈ નથી.
FIR અથવા ફોજદારી કાર્યવાહી સમાપ્ત કરવા માટે મુખ્યત્વે ત્રણ કાનૂની માર્ગ અપનાવી શકાય છે:
- તપાસમાં પૂરતા પુરાવા ન મળે તો પોલીસ કોર્ટમાં ક્લોઝર રિપોર્ટ દાખલ કરી શકે છે.
- રાજ્ય સરકાર અથવા સરકારી વકીલ કાયદા અનુસાર પ્રોસિક્યુશન પાછું ખેંચવાની અરજી કરી શકે છે.
- યોગ્ય કિસ્સામાં હાઇકોર્ટ પોતાની અંતર્નિહિત સત્તાનો ઉપયોગ કરીને FIR અથવા ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરી શકે છે.
આ તમામ પ્રક્રિયામાં અંતિમ મંજૂરી અથવા ન્યાયિક તપાસ સંબંધિત કોર્ટ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
‘ક્રિમિનલ એન્ટિસીડન્ટ’નો અર્થ શું?
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના અગાઉના આદેશમાં વપરાયેલા ‘ક્રિમિનલ એન્ટિસીડન્ટ’ શબ્દનો અર્થ પણ સ્પષ્ટ કર્યો છે. કોર્ટે કહ્યું કે આ શબ્દનો અર્થ માત્ર એવા લોકો સાથે જોડવો જોઈએ, જેઓ ગંભીર અથવા જઘન્ય ગુનાઓના ગુનાહિત ઇતિહાસ ધરાવતા હોય.
સામાન્ય, નાના અથવા પ્રદર્શન દરમિયાન નોંધાયેલા ઓછા ગંભીર ગુનાઓને આધારે કોઈ વિદ્યાર્થીને આપોઆપ ગંભીર ગુનાહિત ઇતિહાસ ધરાવતો ગણવો યોગ્ય નહીં બને. કોર્ટે કહ્યું કે વિદ્યાર્થી પ્રદર્શનની આડમાં ગંભીર ગુનામાં સંડોવાયેલા વ્યક્તિને રક્ષણ ન મળવું જોઈએ, પરંતુ સામાન્ય પ્રદર્શનકારીઓને પણ અનાવશ્યક ફોજદારી કાર્યવાહીનો સામનો કરવો ન પડે.
ગંભીર ગુનાના આરોપીઓને આપોઆપ રાહત નહીં
કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું કે તે ગંભીર અને જઘન્ય ગુનાઓમાં સંડોવાયેલા અથવા ગંભીર ગુનાહિત ઇતિહાસ ધરાવતા લોકો સામે નોંધાયેલી FIR પાછી ખેંચવા માટે સંમત નહીં થાય.
કોર્ટે પણ આ વલણને સમર્થન આપતાં કહ્યું કે શાંતિપૂર્ણ રીતે આંદોલનમાં જોડાયેલા વિદ્યાર્થીઓ અને હિંસા, જીવલેણ હુમલો, ગંભીર તોડફોડ અથવા અન્ય જઘન્ય ગુનાઓમાં સંડોવાયેલા લોકો વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત કરવો જરૂરી છે.
‘કેચ-ઓલ FIR’થી નિર્દોષ ન ફસાય તેનું ધ્યાન રાખવા સૂચના
સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે એવી FIR અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી, જેમાં મોટી સંખ્યામાં અજ્ઞાત અથવા સામાન્ય પ્રદર્શનકારીઓને એકસાથે આરોપી બનાવવામાં આવે છે.
કોર્ટે સંકેત આપ્યો કે તપાસ એજન્સીઓએ દરેક વ્યક્તિની ચોક્કસ ભૂમિકા, ઉપલબ્ધ વીડિયો, CCTV ફૂટેજ, ડિજિટલ પુરાવા અને સાક્ષીઓના નિવેદનોના આધારે તપાસ કરવી જોઈએ. માત્ર કોઈ વ્યક્તિ પ્રદર્શન સ્થળે હાજર હતી એટલા માટે તેને હિંસા અથવા ગંભીર ગુનામાં સામેલ ગણવી યોગ્ય નથી.
પોલીસના અતિશય બળપ્રયોગને પણ રક્ષણ નહીં
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે પ્રદર્શન દરમિયાન અતિશય બળપ્રયોગ કરનારા પોલીસ અધિકારીઓને પણ બચાવી શકાય નહીં. સાથે જ વિદ્યાર્થી આંદોલનના નામે ગુનાહિત અથવા હિંસક પ્રવૃત્તિમાં સંડોવાયેલા લોકોને પણ કાનૂની રક્ષણ આપવામાં ન આવે.
કોર્ટના જણાવ્યા મુજબ, તપાસ એવી હોવી જોઈએ કે પોલીસની સંભવિત ગેરવર્તણૂક અને પ્રદર્શનકારીઓ દ્વારા થયેલી હિંસા—બંનેની નિષ્પક્ષ રીતે તપાસ થઈ શકે.
20 જુલાઈના ‘સંસદ ચલો’ પ્રદર્શનનો મામલો
સુપ્રીમ કોર્ટ વિદ્યાર્થી સંગઠનો દ્વારા 20 જુલાઈના રોજ યોજાયેલા ‘સંસદ ચલો’ પ્રદર્શન દરમિયાન થયેલી હિંસા, અટકાયત અને પોલીસના કથિત લાઠીચાર્જ સંબંધિત અરજીઓ પર સુનાવણી કરી રહી છે.
અરજદારોનો આરોપ છે કે પોલીસે વિદ્યાર્થી પ્રદર્શનકારીઓ સામે અતિશય બળનો ઉપયોગ કર્યો હતો. બીજી તરફ સરકાર અને પોલીસનું કહેવું છે કે પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ કર્મચારીઓ પર હુમલા, બેરિકેડ તોડવા અને જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવાના બનાવો બન્યા હતા.
28 જુલાઈના રોજ કોર્ટે પ્રથમદર્શનીય રીતે સ્વતંત્ર તપાસની જરૂરિયાત અંગે વિચાર વ્યક્ત કર્યો હતો અને પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલા CCTV, ડિજિટલ તથા અન્ય પુરાવાઓ સુરક્ષિત રાખવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
સગીર પ્રદર્શનકારીઓને મુક્ત કરવાનો નિર્દેશ
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના અને ગંભીર ગુનાહિત ઇતિહાસ ન ધરાવતા અટકાયત કરાયેલા પ્રદર્શનકારીઓને મુક્ત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
કોર્ટે વિદ્યાર્થી આંદોલનને લોકશાહી વ્યવસ્થાનો ભાગ ગણાવતા કહ્યું હતું કે શાંતિપૂર્ણ વિરોધને ગુનાહિત બનાવવો જોઈએ નહીં. જોકે, પ્રદર્શનના નામે હિંસા કે ગંભીર ગુનાને પણ અવગણી શકાય નહીં.
મહારાષ્ટ્ર અને તમિલનાડુમાં કેસો પાછા ખેંચવાની પ્રક્રિયા
સુપ્રીમ કોર્ટની સ્પષ્ટતા પહેલાં જ કેટલાક રાજ્યોએ વિદ્યાર્થીઓ સામેના કેસો પાછા ખેંચવા અથવા આગળની કાર્યવાહી રોકવા માટે પગલાં જાહેર કર્યા હતા.
મહારાષ્ટ્ર સરકારે રાજ્યના પોલીસ મહાનિર્દેશકને વિદ્યાર્થી અને યુવા પ્રદર્શનકારીઓ સામે નોંધાયેલા કેસો પાછા ખેંચવા માટેની કાનૂની પ્રક્રિયા ઝડપથી પૂર્ણ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
તમિલનાડુ સરકારે પણ NEET વિરોધી પ્રદર્શનો દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ સામે નોંધાયેલા પોલીસ કેસો પાછા ખેંચવાનો નિર્ણય કર્યો હોવાનું જાહેર થયું છે.
બિહાર અને આસામમાં પણ પ્રદર્શનકારીઓ સામેના કેસોમાં રાહત અને અટકાયત કરાયેલા વિદ્યાર્થીઓની મુક્તિ સંબંધિત જાહેરાતોના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. જોકે, દરેક રાજ્યમાં FIR બંધ કરવાની અંતિમ પ્રક્રિયા સંબંધિત પોલીસ તપાસ અને કોર્ટની મંજૂરીને આધીન રહેશે.
ગુજરાત અંગેના દાવાની સત્તાવાર પુષ્ટિ જરૂરી
ગુજરાત સરકારે જંતર-મંતર વિદ્યાર્થી આંદોલન દરમિયાન નોંધાયેલા તમામ કેસો પાછા ખેંચવાનો નિર્ણય કર્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, ઉપલબ્ધ વિશ્વસનીય જાહેર સ્ત્રોતોમાં ગુજરાત સરકારનો વિગતવાર સત્તાવાર આદેશ અથવા ગૃહ વિભાગનું જાહેરનામું સ્પષ્ટ રીતે ઉપલબ્ધ થયું નથી.
તેથી ગુજરાતમાં કેટલી FIR નોંધાઈ હતી, કયા કેસો પાછા ખેંચવામાં આવશે અને નવી FIR નહીં નોંધવાની જાહેરાત કયા સત્તાવાર આદેશ હેઠળ કરવામાં આવી છે—તેની અંતિમ પુષ્ટિ રાજ્ય સરકારના ગૃહ વિભાગ અથવા પોલીસના સત્તાવાર દસ્તાવેજ બાદ જ કરવી યોગ્ય રહેશે.
રાજ્ય સરકારો માટે શું રહેશે કાનૂની પ્રક્રિયા?
સુપ્રીમ કોર્ટની સ્પષ્ટતા બાદ રાજ્ય સરકારો હવે કેસોની શ્રેણી પ્રમાણે સમીક્ષા કરી શકે છે. સામાન્ય રીતે નીચેની પ્રક્રિયા અપનાવવામાં આવી શકે છે:
શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન, સામાન્ય સૂત્રોચ્ચાર, પ્રતિબંધાત્મક આદેશના નાના ભંગ અથવા ઓછી ગંભીરતાવાળા કેસોની અલગથી સમીક્ષા કરવામાં આવશે.
હિંસા, આગચંપી, ગંભીર ઇજા, ઘાતક હથિયારનો ઉપયોગ, પોલીસ પર જીવલેણ હુમલો અથવા જાહેર સંપત્તિને મોટું નુકસાન જેવા કેસોમાં તપાસ ચાલુ રહી શકે છે.
કેસ પાછો ખેંચવાનો નિર્ણય માત્ર રાજકીય અથવા વહીવટી જાહેરાતથી પૂર્ણ નહીં થાય. કાયદા મુજબ પોલીસ, સરકારી વકીલ અને કોર્ટની ભૂમિકા રહેશે.
વિદ્યાર્થીઓને શું ફાયદો થશે?
સુપ્રીમ કોર્ટની સ્પષ્ટતાથી શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનમાં જોડાયેલા અને ગંભીર ગુનાહિત ઇતિહાસ ન ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ માટે રાહતનો માર્ગ ખુલ્યો છે.
FIR અથવા ચાર્જશીટ ચાલુ રહેવાના કારણે વિદ્યાર્થીઓને સરકારી નોકરી, પાસપોર્ટ, વિદેશ અભ્યાસ, પોલીસ વેરિફિકેશન અને અન્ય શૈક્ષણિક તકોમાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. કાયદા મુજબ કેસ બંધ થવાથી આવા વિદ્યાર્થીઓ પર લાંબા ગાળાની પ્રતિકૂળ અસર ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
જોકે, માત્ર સરકારની જાહેરાત બાદ કેસ આપોઆપ સમાપ્ત થઈ જતો નથી. સંબંધિત કોર્ટ દ્વારા ક્લોઝર રિપોર્ટ સ્વીકારવામાં આવે અથવા પ્રોસિક્યુશન પાછું ખેંચવાની મંજૂરી આપવામાં આવે ત્યારબાદ જ કાર્યવાહી સત્તાવાર રીતે પૂર્ણ ગણાય છે.
સ્વતંત્ર તપાસ અંગે કોર્ટનો વિચાર
સુપ્રીમ કોર્ટે પોલીસના કથિત અતિશય બળપ્રયોગ અને પ્રદર્શન દરમિયાન થયેલી હિંસાની તપાસ માટે ન્યાયાધીશની દેખરેખ હેઠળની અથવા સ્વતંત્ર તપાસ વ્યવસ્થા રચવાની શક્યતા અંગે વિચાર વ્યક્ત કર્યો છે.
કોર્ટનો અભિગમ એવો છે કે તપાસ એકતરફી ન હોવી જોઈએ. તેમાં વિદ્યાર્થીઓને થયેલી ઇજા, પોલીસના વર્તન, પ્રદર્શનકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી હિંસા અને જાહેર સંપત્તિને થયેલા નુકસાન સહિત તમામ પાસાં આવરી લેવાં જોઈએ.
આગામી સુનાવણી 18 ઑગસ્ટે
વિદ્યાર્થી પ્રદર્શન, પોલીસ કાર્યવાહી અને FIR સંબંધિત અરજીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં આગામી સુનાવણી 18 ઑગસ્ટ 2026ના રોજ થવાની છે.
આગામી સુનાવણી દરમિયાન સ્વતંત્ર તપાસ સમિતિ, અલગ-અલગ રાજ્યોમાં નોંધાયેલી FIRની સ્થિતિ, સગીર પ્રદર્શનકારીઓની મુક્તિ અને સરકારો દ્વારા કેસ પાછા ખેંચવા માટે હાથ ધરાયેલી કાર્યવાહી અંગે વધુ નિર્દેશો સામે આવી શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
