ભારતના ખાનગી અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં 18 જુલાઈ, 2026નો દિવસ ઐતિહાસિક સાબિત થઈ શકે છે. હૈદરાબાદ સ્થિત સ્પેસ ટેક્નોલોજી સ્ટાર્ટઅપ સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ તેનું પ્રથમ ઓર્બિટલ રોકેટ ‘વિક્રમ-1’ લૉન્ચ કરવા જઈ રહ્યું છે. આ પ્રથમ પરીક્ષણ ઉડાનને ‘મિશન આગમન’ નામ આપવામાં આવ્યું છે.
રોકેટનું લિફ્ટ-ઓફ 18 જુલાઈએ સવારે 11:30 વાગ્યે આંધ્ર પ્રદેશના શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરમાંથી નિર્ધારિત છે. આ ભારતીય ખાનગી કંપની દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા ઓર્બિટલ-ક્લાસ રોકેટનો દેશની ધરતી પરથી પ્રથમ લૉન્ચ પ્રયાસ હશે.
આ મિશન સફળ રહેશે તો સ્કાયરૂટ ભારતની પ્રથમ એવી ખાનગી કંપની બની જશે, જેણે સ્વદેશી ઓર્બિટલ રોકેટ મારફતે સેટેલાઇટ અથવા અન્ય પેલોડને પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં સ્થાપિત કર્યા હોય.
‘મિશન આગમન’નો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું છે?
વિક્રમ-1ની આ પ્રથમ ઉડાન મુખ્યત્વે એક ટેસ્ટ ફ્લાઇટ છે. મિશન દરમિયાન રોકેટની પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ, નેવિગેશન, ફ્લાઇટ કંટ્રોલ, સ્ટેજ અલગ થવાની પ્રક્રિયા અને પેલોડને નિર્ધારિત ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચાડવાની ક્ષમતાનું પરીક્ષણ કરવામાં આવશે.
રોકેટ માટે અગાઉ 12 જુલાઈથી 4 ઑગસ્ટ સુધીની લૉન્ચ વિન્ડો નક્કી કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ પ્રથમ લૉન્ચ પ્રયાસ માટે 18 જુલાઈનો દિવસ અને સવારે 11:30 વાગ્યાનો સમય પસંદ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે હવામાન અથવા ટેક્નિકલ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને અંતિમ સમયે લૉન્ચ કાર્યક્રમમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
સાત માળ ઊંચું અને ચાર સ્ટેજવાળું ‘વિક્રમ-1’
ભારતીય અંતરિક્ષ કાર્યક્રમના જનક ગણાતા ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના સન્માનમાં આ રોકેટને ‘વિક્રમ-1’ નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ રોકેટ અંદાજે સાત માળની ઇમારત જેટલું ઊંચું છે અને બહુ-સ્ટેજ લૉન્ચ વ્હીકલ તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યું છે.
રોકેટની બોડી હળવા પરંતુ અત્યંત મજબૂત કાર્બન ફાઇબર કમ્પોઝિટમાંથી બનાવવામાં આવી છે. તેમાં સ્વદેશી રીતે વિકસાવવામાં આવેલા સોલિડ-ફ્યુઅલ બૂસ્ટર્સ, અદ્યતન એવિઓનિક્સ અને 3D-પ્રિન્ટેડ એન્જિન ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
વિક્રમ-1ના નીચેના ત્રણ સ્ટેજ સોલિડ પ્રોપેલન્ટથી સંચાલિત છે, જ્યારે ઉપરના સ્ટેજમાં લિક્વિડ એન્જિનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ઉપરના સ્ટેજને જરૂર મુજબ ફરી શરૂ કરવાની ક્ષમતા રાખવામાં આવી છે, જેના કારણે અલગ-અલગ પેલોડને ચોક્કસ ભ્રમણકક્ષામાં સ્થાપિત કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
350 કિલો સુધીના નાના સેટેલાઇટ્સ લઈ જઈ શકશે
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસના જણાવ્યા પ્રમાણે વિક્રમ-1 પૃથ્વીની નીચી ભ્રમણકક્ષા એટલે કે Low Earth Orbit–LEOમાં 350 કિલો સુધીનો પેલોડ લઈ જવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત રોકેટ સન-સિંક્રોનસ ઓર્બિટમાં આશરે 260 કિલો સુધીનો પેલોડ પહોંચાડવા માટે સક્ષમ હોવાનું કંપનીએ જણાવ્યું છે.
આ ક્ષમતા ખાસ કરીને નાના સેટેલાઇટ્સ, પૃથ્વી નિરીક્ષણ ઉપગ્રહો, સંચાર સેટેલાઇટ્સ અને ટેક્નોલોજી ડેમોન્સ્ટ્રેશન મિશન માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
નાના સેટેલાઇટ્સના વૈશ્વિક બજારમાં ઝડપી અને ઓછા ખર્ચે સમર્પિત લૉન્ચ સેવાઓની માગ વધી રહી છે. સ્કાયરૂટ આ ક્ષેત્રમાં ભારતને એક મોટા વૈશ્વિક લૉન્ચિંગ હબ તરીકે સ્થાપિત કરવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે.
ભારતીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પેલોડ્સ જશે અંતરિક્ષમાં
‘મિશન આગમન’ દરમિયાન વિક્રમ-1 અનેક ભારતીય અને વિદેશી કંપનીઓના પેલોડને પૃથ્વીની નીચી ભ્રમણકક્ષામાં લઈ જશે. અહેવાલો અનુસાર મિશનમાં ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ ગ્રાહા સ્પેસ અને કોસ્મોસર્વ સ્પેસ, જર્મનીની DCUBED તેમજ સ્કાયરૂટના પોતાના ટેક્નોલોજી પ્લેટફોર્મ સાથે જોડાયેલા પેલોડ સામેલ છે.
આ પેલોડ્સ દ્વારા સેટેલાઇટ ટેક્નોલોજી, અવકાશમાં ઉપકરણો ખોલવાની વ્યવસ્થા, અંતરિક્ષ કચરો દૂર કરવાની ટેક્નોલોજી અને અન્ય ઇન-ઓર્બિટ પ્રયોગોનું પરીક્ષણ કરવામાં આવશે. મિશનમાં એક પ્રતીકાત્મક માઇક્રો-આર્ટ પેલોડ પણ મોકલવામાં આવવાનું જણાવાયું છે.
અંતરિક્ષના કચરાને સાફ કરવાની ટેક્નોલોજીનું પરીક્ષણ
મિશન સાથે જોડાયેલાં મહત્વપૂર્ણ પ્રયોગોમાં સ્પેસ જંક એટલે કે અંતરિક્ષના કચરાને પકડવા અને દૂર કરવાની ટેક્નોલોજીનો સમાવેશ થાય છે.
પૃથ્વીની આસપાસની ભ્રમણકક્ષામાં નિષ્ક્રિય સેટેલાઇટ્સ, રોકેટના ટુકડાઓ અને અન્ય નકામી વસ્તુઓ અત્યંત ઝડપે ફરી રહી છે. આ કચરો કાર્યરત સેટેલાઇટ્સ, અંતરિક્ષયાનો અને ભવિષ્યના માનવસહિત સ્પેસ મિશન માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
હૈદરાબાદ સ્થિત કોસ્મોસર્વ સ્પેસ સક્રિય રીતે સ્પેસ ડેબ્રિસ દૂર કરવા માટે ઓટોનોમસ રોબોટિક સ્પેસક્રાફ્ટ અને કેપ્ચર સિસ્ટમ વિકસાવી રહી છે. કંપનીનું લક્ષ્ય મૃત સેટેલાઇટ્સ અથવા અન્ય કચરાને પકડીને સુરક્ષિત રીતે ભ્રમણકક્ષામાંથી દૂર કરવાનું છે.
સોફ્ટ રોબોટિક કેપ્ચર સિસ્ટમનું પ્રદર્શન
‘મિશન એમ્બ્રેસ’ અંતર્ગત કોસ્મોસર્વ અવકાશમાં સોફ્ટ રોબોટિક કેપ્ચર ટેક્નોલોજીનું પ્રદર્શન કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. આ પ્રયોગમાં રોબોટિક સિસ્ટમ દ્વારા ડમી ટાર્ગેટને પકડવાની ક્ષમતાનું પરીક્ષણ કરવામાં આવશે.
આ ટેક્નોલોજીનો હેતુ ભવિષ્યમાં એવા નિષ્ક્રિય સેટેલાઇટ્સને પકડવાનો છે, જેમાં પહેલેથી કોઈ ખાસ ડોકિંગ સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી ન હોય. સફળ પરીક્ષણ બાદ આ પ્રકારની ટેક્નોલોજી મોટા મૃત સેટેલાઇટ્સને પકડવા, તેમની મરામત કરવા અથવા તેમને સુરક્ષિત રીતે ભ્રમણકક્ષામાંથી દૂર કરવા માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
જોકે આ પ્રથમ ટેક્નોલોજી ડેમોન્સ્ટ્રેશન છે. મોટા ઉપગ્રહોને વાસ્તવિક રીતે પકડવા અને દૂર કરવા માટે આગળ અનેક વધારાના પરીક્ષણો અને નિયમનકારી મંજૂરીઓની જરૂર પડશે.
ISROના ભૂતપૂર્વ વૈજ્ઞાનિકોએ સ્થાપી સ્કાયરૂટ
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસની સ્થાપના વર્ષ 2018માં ISROના ભૂતપૂર્વ વૈજ્ઞાનિકો અને ઇજનેરો પવન કુમાર ચંદના અને નાગા ભરત ડાકાએ કરી હતી.
નાના પાયે શરૂ થયેલી આ કંપની આજે ભારતની સૌથી અગ્રણી ખાનગી અંતરિક્ષ કંપનીઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. તાજેતરના રોકાણ બાદ કંપનીનું મૂલ્યાંકન આશરે એક અબજ ડૉલર સુધી પહોંચ્યું છે, જેના કારણે તે ભારતના સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ ક્ષેત્રના અગ્રણી યુનિકોર્ન્સમાં સામેલ થઈ છે.
સ્કાયરૂટના હૈદરાબાદ સ્થિત ઉત્પાદન અને સંશોધન કેમ્પસમાં રોકેટના વિવિધ ભાગોની ડિઝાઇન, ઉત્પાદન, એસેમ્બલી અને પરીક્ષણ કરવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. કંપની ભવિષ્યમાં દર મહિને એક ઓર્બિટલ રોકેટ તૈયાર કરવાની ક્ષમતા ઊભી કરવાની યોજના ધરાવે છે.
એક હજાર લોકો અને 400થી વધુ સપ્લાયર્સનું યોગદાન
વિક્રમ-1ના વિકાસ અને પ્રથમ ઓર્બિટલ લૉન્ચની તૈયારીમાં સ્કાયરૂટની ટીમ ઉપરાંત દેશભરના સપ્લાયર્સ, ઉત્પાદન ભાગીદારો અને ટેક્નિકલ સંસ્થાઓએ યોગદાન આપ્યું છે.
અહેવાલો પ્રમાણે લગભગ એક હજાર લોકો અને 400થી વધુ સપ્લાયર્સ આ પ્રોજેક્ટ સાથે વિવિધ સ્તરે જોડાયેલા છે. રોકેટના એન્જિન, મોટર્સ, કમ્પોઝિટ બોડી, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, માર્ગદર્શન પ્રણાલી અને લોન્ચ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસ માટે અનેક વર્ષથી પરીક્ષણો કરવામાં આવી રહ્યાં છે.
2022માં ‘વિક્રમ-એસ’થી રચ્યો હતો ઇતિહાસ
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસે 18 નવેમ્બર, 2022ના રોજ ભારતનું પ્રથમ ખાનગી રીતે વિકસાવાયેલું સબઓર્બિટલ રોકેટ ‘વિક્રમ-એસ’ લૉન્ચ કર્યું હતું. આ મિશનને ‘પ્રારંભ’ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.
વિક્રમ-એસની સફળ ઉડાને સ્કાયરૂટને રોકેટ પ્રોપલ્શન, એવિઓનિક્સ, કમ્પોઝિટ સ્ટ્રક્ચર અને ફ્લાઇટ કંટ્રોલ જેવી ટેક્નોલોજીનું વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાં પરીક્ષણ કરવાની તક આપી હતી.
હવે ‘વિક્રમ-1’ દ્વારા કંપની સબઓર્બિટલ ઉડાનથી આગળ વધીને સેટેલાઇટ્સને વાસ્તવિક પૃથ્વી ભ્રમણકક્ષામાં સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરશે.
ખાનગી સ્પેસ ઇકોનોમી માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે મિશન?
ભારત સરકારે અંતરિક્ષ ક્ષેત્ર ખાનગી કંપનીઓ માટે ખુલ્લું મૂક્યા બાદ અનેક નવા સ્ટાર્ટઅપ્સ સેટેલાઇટ નિર્માણ, પૃથ્વી નિરીક્ષણ, રોકેટ એન્જિન, લૉન્ચ વ્હીકલ અને સ્પેસ ડેટા સેવાઓના ક્ષેત્રમાં કામ કરી રહ્યાં છે.
વિક્રમ-1નું સફળ લૉન્ચ ભારતના ખાનગી રોકેટ ઉદ્યોગને વૈશ્વિક બજારમાં વિશ્વસનીયતા આપી શકે છે. તે નાના સેટેલાઇટ ઓપરેટર્સને વિદેશી લૉન્ચ કંપનીઓ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં પણ મદદરૂપ બની શકે છે.
આ મિશનનું મહત્વ માત્ર રોકેટ લૉન્ચિંગ પૂરતું મર્યાદિત નથી. સ્પેસ જંક દૂર કરવાની ટેક્નોલોજી, ઇન-ઓર્બિટ સર્વિસિંગ અને નાના સેટેલાઇટ્સ માટે ઝડપી લૉન્ચ સેવા જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ ભારત માટે નવી વ્યાપારી તકો ઊભી થઈ શકે છે.
સફળતા સાથે પડકારો પણ મોટા
આ વિક્રમ-1ની પ્રથમ ઓર્બિટલ ટેસ્ટ ફ્લાઇટ હોવાથી મિશનમાં ટેક્નિકલ જોખમો પણ રહેલા છે. ઓર્બિટલ રોકેટને પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચવા માટે ચોક્કસ ગતિ, દિશા અને ઊંચાઈ હાંસલ કરવી પડે છે.
રોકેટના દરેક સ્ટેજનું યોગ્ય સમયે સળગવું અને અલગ થવું, માર્ગદર્શન પ્રણાલીનું સચોટ રીતે કામ કરવું તથા અંતિમ સ્ટેજ દ્વારા પેલોડને નિર્ધારિત કક્ષામાં મૂકવું મિશનની સફળતા માટે અત્યંત જરૂરી રહેશે.
પ્રથમ ટેસ્ટ ફ્લાઇટમાં સંપૂર્ણ સફળતા ન મળે તો પણ મિશનમાંથી મળતા ફ્લાઇટ ડેટાનો ઉપયોગ આગામી રોકેટમાં સુધારા કરવા માટે કરવામાં આવશે.
ભારત માટે નવી સ્પેસ ક્રાંતિની શરૂઆત
‘મિશન આગમન’ ભારતના અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં ખાનગી કંપનીઓની વધતી ભૂમિકાનું મોટું પ્રતીક છે. જો વિક્રમ-1 સફળતાપૂર્વક ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચશે તો ભારત ખાનગી ઓર્બિટલ લૉન્ચ ક્ષમતા ધરાવતા પસંદગીના દેશોમાં વધુ મજબૂત સ્થાન મેળવી શકશે.
આ મિશન નાના સેટેલાઇટ લૉન્ચિંગ, સ્વદેશી રોકેટ ટેક્નોલોજી અને અંતરિક્ષને સુરક્ષિત તથા સ્વચ્છ રાખવા માટેની નવી ટેક્નોલોજીના વિકાસમાં ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
