અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલો સૈન્ય સંઘર્ષ વધુ ગંભીર બનતો જઈ રહ્યો છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને ચેતવણી આપી છે કે જો તેહરાન ટૂંક સમયમાં સમજૂતી અને વાટાઘાટો માટે તૈયાર નહીં થાય, તો આગામી સપ્તાહથી ઈરાનના પાવર પ્લાન્ટ્સ, મહત્વપૂર્ણ પુલો અને અન્ય વ્યૂહાત્મક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નિશાન બનાવવામાં આવી શકે છે.
અમેરિકી મીડિયાને આપેલા નિવેદનમાં ટ્રમ્પે કહ્યું કે આવનાર સપ્તાહ ઈરાન માટે “અત્યંત ખરાબ” સાબિત થઈ શકે છે. ટ્રમ્પના નિવેદનને ઈરાન પર રાજકીય અને લશ્કરી દબાણ વધારવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. અહેવાલો અનુસાર ટ્રમ્પે ઈરાનને તાત્કાલિક સમજૂતી કરવા જણાવ્યું છે અને ચેતવણી આપી છે કે અન્યથા અમેરિકી હુમલાનો વ્યાપ વધુ વધારવામાં આવશે.
યુદ્ધવિરામ નિષ્ફળ થતાં ફરી ભડક્યો સંઘર્ષ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે જૂન મહિનામાં થયેલી વચગાળાની શાંતિ સમજૂતી બાદ થોડા સમય માટે સૈન્ય કાર્યવાહી ઘટી હતી. જોકે, સ્ટ્રેટ ઑફ હોર્મુઝમાં વ્યાપારી જહાજો પર થયેલા હુમલા અને દરિયાઈ માર્ગના નિયંત્રણને લઈને બંને દેશો ફરી સામસામે આવી ગયા છે.
તાજેતરના દિવસોમાં અમેરિકાએ ઈરાનના દક્ષિણ દરિયાકાંઠા, મિસાઈલ અને ડ્રોન સુવિધાઓ તથા વ્યૂહાત્મક સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર નવા હવાઈ હુમલા કર્યા છે. અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડના જણાવ્યા પ્રમાણે આ કાર્યવાહીનો હેતુ વ્યાપારી જહાજો અને નાગરિક નાવિકોને નિશાન બનાવવાની ઈરાનની ક્ષમતાને નબળી પાડવાનો છે.
સ્ટ્રેટ ઑફ હોર્મુઝ બન્યું યુદ્ધનું કેન્દ્ર
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો વર્તમાન સંઘર્ષ મુખ્યત્વે સ્ટ્રેટ ઑફ હોર્મુઝના નિયંત્રણ અને ત્યાંથી પસાર થતાં આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો છે. આ સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
વિશ્વના તેલ અને ગેસના કુલ દરિયાઈ વેપારનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. અહીં લાંબા સમય સુધી અવરોધ કે સૈન્ય સંઘર્ષ ચાલુ રહે તો વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલ, પેટ્રોલ, ડીઝલ અને કુદરતી ગેસના ભાવમાં મોટો વધારો થઈ શકે છે. તાજેતરની સૈન્ય તંગદિલીને કારણે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતાં જહાજોની સંખ્યામાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. યુદ્ધના ભયને કારણે અનેક શિપિંગ કંપનીઓ આ વિસ્તારમાં કામગીરી કરવા અંગે સાવચેતી રાખી રહી છે.
સાત વ્યાપારી જહાજો પર હુમલાનો અમેરિકાનો દાવો
અમેરિકાએ દાવો કર્યો છે કે એક સપ્તાહ દરમિયાન ઈરાને સ્ટ્રેટ ઑફ હોર્મુઝમાં સાત વ્યાપારી જહાજોને નિશાન બનાવ્યાં હતાં. આ હુમલાઓમાં નાગરિક નાવિકોના મોત અને કેટલાક લોકો ગુમ થયાના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે.
આ હુમલાઓને પગલે અમેરિકાએ ઈરાનના બંદરો સામે ફરીથી કડક નૌકાદળ નાકાબંધી લાગુ કરવાની જાહેરાત કરી છે. અમેરિકી દળો ઈરાનમાં પ્રવેશતા અને ત્યાંથી બહાર નીકળતા જહાજો પર નજર રાખી રહ્યાં છે.
અમેરિકાનું કહેવું છે કે આ નાકાબંધીનો મુખ્ય હેતુ ઈરાનની સૈન્ય પુરવઠા વ્યવસ્થા અને દરિયાઈ હુમલાની ક્ષમતાને મર્યાદિત કરવાનો છે. જોકે, ઈરાન આ કાર્યવાહીનો વિરોધ કરી રહ્યું છે અને તેને આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ગણાવી રહ્યું છે.
ઈરાનનો વળતો પ્રહાર, ખાડી દેશોમાં અમેરિકી મથકો નિશાન પર
અમેરિકી હવાઈ હુમલાના જવાબમાં ઈરાને પણ જોર્ડન, કુવૈત અને બહેરીન સહિતના દેશોમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથકોને ડ્રોન અને મિસાઈલોથી નિશાન બનાવ્યાનો દાવો કર્યો છે.
ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સે જણાવ્યું હતું કે આ હુમલાઓમાં અમેરિકાની રડાર સિસ્ટમ, એર ડિફેન્સ સુવિધાઓ, કમાન્ડ સેન્ટર અને અન્ય સૈન્ય સાધનોને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું છે. જોકે, ઈરાન દ્વારા કરવામાં આવેલા નુકસાનના તમામ દાવાઓની સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટિ થઈ શકી નથી.
જોર્ડનના અધિકારીઓએ કેટલીક ઈરાની મિસાઈલો અટકાવવામાં આવી હોવાનું જણાવ્યું છે. કુવૈત અને બહેરીનમાં પણ મિસાઈલ તથા ડ્રોન હુમલાને પગલે એર રેડ સાઇરન સક્રિય કરવામાં આવ્યા હતા અને લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે રહેવાની સૂચના અપાઈ હતી.
હોર્મુઝ નહીં ખોલવાની ઈરાનની ચેતવણી
ઈરાનનું કહેવું છે કે જ્યાં સુધી અમેરિકા તેના પ્રદેશ પર હુમલા બંધ નહીં કરે, ત્યાં સુધી સ્ટ્રેટ ઑફ હોર્મુઝમાં સામાન્ય જહાજ વ્યવહાર ફરી શરૂ કરવાની કોઈ ખાતરી આપવામાં આવશે નહીં. ઈરાન હોર્મુઝ પર પોતાનો વ્યૂહાત્મક પ્રભાવ જાળવી રાખવા માગે છે, જ્યારે અમેરિકા આ દરિયાઈ માર્ગને આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજો માટે ખુલ્લો અને સુરક્ષિત રાખવાની વાત કરી રહ્યું છે.
બંને દેશોના વિરોધાભાસી વલણને કારણે તાત્કાલિક સમાધાનની શક્યતા નબળી પડી રહી છે. આ પરિસ્થિતિ વધુ સમય સુધી ચાલુ રહી તો અન્ય ખાડી દેશો પણ સીધી રીતે સંઘર્ષમાં ખેંચાઈ શકે છે.
ઈરાનની પરમાણુ સાઇટ્સ પર અમેરિકાની નજર
રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે એવો પણ દાવો કર્યો છે કે અમેરિકા ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને તેની પરમાણુ સાઇટ્સ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યું છે. ટ્રમ્પના જણાવ્યા પ્રમાણે ઈરાન પરમાણુ હથિયાર વિકસાવે તેવી કોઈપણ સંભાવનાને અમેરિકા સ્વીકારશે નહીં. જરૂર જણાશે તો ઈરાનની પરમાણુ સુવિધાઓ સામે પણ સૈન્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવી શકે છે.
પરમાણુ સાઇટ્સ પર હુમલો થાય તો પરિસ્થિતિ અત્યંત ગંભીર બની શકે છે. આવા હુમલાથી માત્ર યુદ્ધનો વ્યાપ જ નહીં વધે, પરંતુ રેડિયેશન, પર્યાવરણ અને આસપાસના દેશોની સુરક્ષા અંગે પણ ગંભીર જોખમ ઊભાં થઈ શકે છે.
પાવર પ્લાન્ટ પર હુમલાથી નાગરિકો પર ગંભીર અસરની આશંકા
ઈરાનના પાવર પ્લાન્ટ્સ અને પુલોને નિશાન બનાવવાની ટ્રમ્પની ધમકીથી નાગરિક સુરક્ષા અંગે નવી ચિંતા ઊભી થઈ છે. વીજ ઉત્પાદન કેન્દ્રો પર હુમલો થાય તો ઈરાનના અનેક શહેરોમાં વીજળી, પાણી પુરવઠો, હોસ્પિટલો, સંચાર સેવા, પરિવહન અને અન્ય જરૂરી સેવાઓ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. પુલો તથા પરિવહન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર હુમલાથી રાહત અને બચાવ કામગીરી પણ મુશ્કેલ બની શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી સંગઠનોનું સામાન્ય વલણ રહ્યું છે કે કોઈપણ સૈન્ય કાર્યવાહીમાં નાગરિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સામાન્ય લોકોની સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.
તેલના ભાવ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર જોખમ
સ્ટ્રેટ ઑફ હોર્મુઝમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજાર પર પડી રહી છે. જહાજોની અવરજવર ઘટવાથી ક્રૂડ ઓઇલના પરિવહન ખર્ચ અને વીમા પ્રીમિયમમાં વધારો થઈ શકે છે.
ભારત સહિત તેલ આયાત કરતા દેશો માટે આ પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક છે. જો કાચા તેલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે તો દેશમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ, એલપીજી, હવાઈ ઈંધણ અને પરિવહન ખર્ચ પર અસર પડી શકે છે.
વધતા ઊર્જા ભાવ મોંઘવારી વધારી શકે છે અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનને પણ પ્રભાવિત કરી શકે છે. પશ્ચિમ એશિયામાં મોટા યુદ્ધની સ્થિતિ ઊભી થાય તો શેરબજાર, ચલણ બજાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં પણ ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી શકે છે.
યુદ્ધ રોકવા માટે રાજદ્વારી પ્રયાસો ચાલુ
અમેરિકા અને ઈરાનને ફરી વાટાઘાટોના ટેબલ પર લાવવા માટે અનેક દેશો અને આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યસ્થીઓ પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. ખાડી દેશો પણ ઈચ્છે છે કે સંઘર્ષ વધુ ન ફેલાય, કારણ કે ઈરાનના વળતા હુમલામાં તેમના પ્રદેશો અને મહત્ત્વપૂર્ણ ઊર્જા માળખાં નિશાન બની શકે છે.
જોકે, ટ્રમ્પના આક્રમક નિવેદનો, ઈરાનનો વળતો પ્રહાર અને હોર્મુઝને લઈને બંને દેશોના કડક વલણને કારણે તાત્કાલિક યુદ્ધવિરામની શક્યતા અનિશ્ચિત દેખાઈ રહી છે. આવનારા દિવસો અમેરિકા-ઈરાન સંબંધો જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયાની સુરક્ષા અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે પણ અત્યંત નિર્ણાયક બની શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
