ભારતીય અવકાશ ક્ષેત્રમાં ખાનગી કંપનીઓની વધતી ભાગીદારીને લઈને ઉભી થયેલી ચર્ચા વચ્ચે ISROએ મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. અવકાશ એજન્સીએ કહ્યું છે કે ISROનું ખાનગીકરણ કરવામાં આવી રહ્યું નથી અને તેની ભૂમિકા પણ ઓછી થવાની નથી. તેના બદલે, ખાનગી ક્ષેત્રને પરિપક્વ ટેક્નોલોજી, ઉત્પાદન અને વ્યાપારી કામગીરીમાં વધુ જવાબદારી આપવાથી ISRO પોતાના વૈજ્ઞાનિકો અને સંસાધનોને આગામી પેઢીના વધુ જટિલ અવકાશ કાર્યક્રમો પર કેન્દ્રિત કરી શકશે.
ISROના જણાવ્યા મુજબ, ભારતનું અવકાશ ઇકોસિસ્ટમ હવે એવી દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે જેમાં ISRO, IN-SPACe, NSIL અને ખાનગી ઉદ્યોગોની અલગ-અલગ પરંતુ પરસ્પર પૂરક ભૂમિકાઓ રહેશે. ISRO અદ્યતન સંશોધન, નવી ટેક્નોલોજી અને રાષ્ટ્રીય મિશનોનું નેતૃત્વ કરતું રહેશે.
ખાનગી ક્ષેત્રની ભૂમિકા વધારવા પર વિવાદ કેમ થયો?
આ ચર્ચા IN-SPACeના ચેરમેન પવન ગોયેન્કાની એક ટિપ્પણી બાદ તેજ થઈ હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે ભવિષ્યમાં પરંપરાગત લોન્ચ વ્હીકલ્સના મોટા પાયે ઉત્પાદનનું કામ ખાનગી ક્ષેત્ર અથવા જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓને વધુ પ્રમાણમાં સોંપવામાં આવશે.
આ નિવેદન બાદ ISRO કર્મચારી સંગઠનો અને અન્ય વર્ગોમાં એવી ચિંતા વ્યક્ત થઈ કે શું ધીમે ધીમે ISROની ઉત્પાદન અને ઓપરેશનલ ભૂમિકા ઘટાડી ખાનગી કંપનીઓ તરફ ખસેડવામાં આવી રહી છે.
આ જ પૃષ્ઠભૂમિમાં ISROના વડા વી. નારાયણનને પણ સંસ્થાની ભાવિ ભૂમિકા અને ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અંગે સ્પષ્ટતા કરવાની માંગ સાથે રજૂઆતો કરવામાં આવી હતી.
Clarification regarding media reports on concerns relating to Space Sector Reforms and the role of ISRO
ISRO’s Next Chapter: Leading India’s National Space Ecosystem
There has been considerable reporting in parts of the media around the future role of ISRO including speculations…
— ISRO (@isro) September 6, 2026
ISROએ કહ્યું- ખાનગીકરણની વાત સંપૂર્ણ ખોટી
6 સપ્ટેમ્બર 2026ના સત્તાવાર નિવેદનમાં ISROએ સ્પષ્ટ કહ્યું કે ISROનું ખાનગીકરણ થવાનું નથી અને તેની રાષ્ટ્રીય મહત્વની ભૂમિકા પણ ઘટશે નહીં.
ISRO ભારતની મુખ્ય સંસ્થા તરીકે અદ્યતન અવકાશ સંશોધન, ટેક્નોલોજી વિકાસ, રાષ્ટ્રીય અને વ્યૂહાત્મક મિશન, અવકાશ વિજ્ઞાન, સંશોધન તથા અત્યંત જટિલ અવકાશ ક્ષમતાઓનું નેતૃત્વ કરતું રહેશે.
એજન્સીએ કહ્યું કે ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી વધારવાનો હેતુ ISROને કમજોર કરવાનો નહીં, પરંતુ તેની ક્ષમતાઓને વધુ ઊંચા સ્તરે લઈ જવાનો છે.
ISRO કયા ક્ષેત્રોમાં વધુ ધ્યાન આપશે?
ISROએ જણાવ્યું કે આગામી સમયમાં તે એવા ક્ષેત્રો પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે જ્યાં ઊંડા વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન અને અત્યાધુનિક ટેક્નોલોજીની જરૂરિયાત છે.
તેમાં માનવ અવકાશ ઉડાન, આગામી પેઢીની લોન્ચ સિસ્ટમ, ફરીથી વાપરી શકાય એવા રોકેટ, ડીપ સ્પેસ મિશન, ચંદ્ર અને અન્ય ગ્રહોના મિશન તેમજ વ્યૂહાત્મક રાષ્ટ્રીય અવકાશ ક્ષમતાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત ISRO અદ્યતન પેલોડ, સેન્સર, પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ, કમ્યુનિકેશન, નેવિગેશન અને Earth Observation માટેની મહત્વપૂર્ણ ટેક્નોલોજીઓ વિકસાવવાનું ચાલુ રાખશે.
2035 સુધીમાં ભારતનું પોતાનું Space Station
ભારતના Space Vision 2047નો એક મુખ્ય લક્ષ્ય 2035 સુધીમાં Bharatiya Antariksh Station સ્થાપવાનું છે.
સરકારે BASના પ્રથમ મોડ્યુલને 2028 સુધીમાં લોન્ચ કરવાની મંજૂરી આપી છે. તાજા સત્તાવાર માહિતી મુજબ Space Station પાંચ મોડ્યુલનું હશે અને તેના પ્રથમ મોડ્યુલના બેઝલાઇન ડિઝાઇન અને સિસ્ટમ એન્જિનિયરિંગ સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ તબક્કા પૂર્ણ થઈ ચૂક્યા છે.
આ સ્પેસ સ્ટેશન માઇક્રોગ્રેવિટી સંશોધન, વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી, મેડિસિન, કૃષિ અને Space Manufacturing જેવા ક્ષેત્રોમાં રાષ્ટ્રીય પ્રયોગશાળા તરીકે કામ કરશે.
2040 સુધી ભારતીયને ચંદ્ર પર ઉતારવાનો લક્ષ્ય
ભારતના લાંબા ગાળાના અવકાશ કાર્યક્રમમાં 2040 સુધી ભારતીય અવકાશયાત્રીઓને ચંદ્ર પર ઉતારવાનો લક્ષ્ય પણ સામેલ છે.
આ માટે ISROને માનવ અવકાશયાન, જીવન સહાયક સિસ્ટમ, અદ્યતન પ્રોપલ્શન, ડીપ-સ્પેસ કમ્યુનિકેશન, ચંદ્ર પર લેન્ડિંગ અને પૃથ્વી પર સુરક્ષિત પરત ફરવા જેવી અનેક જટિલ ટેક્નોલોજીઓ વિકસાવવી પડશે.
ખાનગી ઉદ્યોગોને પરિપક્વ ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ સોંપવાથી ISROના વૈજ્ઞાનિકોને આવા વધુ મુશ્કેલ અને ભાવિ મિશન પર કેન્દ્રિત કરી શકાય તે સરકારની વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય આધાર છે.
Next Generation Launch Vehicle પર પણ કામ
ISRO Next Generation Launch Vehicle એટલે કે NGLVના વિકાસ પર પણ કામ કરી રહ્યું છે.
સરકાર દ્વારા મંજૂર NGLVનું લક્ષ્ય Low Earth Orbit સુધી લગભગ 30 ટન પેલોડ પહોંચાડવાની ક્ષમતા વિકસાવવાનું છે. સાથે જ ઓછા ખર્ચે અવકાશ પ્રવેશ માટે partially reusable configuration પર પણ કામ ચાલી રહ્યું છે.
ISRO Semi-Cryogenic, Methane-based propulsion અને અન્ય અદ્યતન પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ પર પણ વિકાસ કાર્ય કરી રહ્યું છે.
ખાનગી કંપનીઓને શું કામ સોંપાશે?
નવી વ્યવસ્થા હેઠળ ISRO દ્વારા પહેલેથી વિકસાવવામાં આવેલી અને ટેક્નોલોજીકલ રીતે પરિપક્વ બની ગયેલી કેટલીક સિસ્ટમ્સનું મોટા પાયે ઉત્પાદન અને વ્યાપારી ઉપયોગ ઉદ્યોગોને સોંપવામાં આવી શકે છે.
ISROની ભૂમિકા નવી ટેક્નોલોજી વિકસાવવાની અને આગામી પેઢીના મિશન તૈયાર કરવાની રહેશે, જ્યારે ઇન્ડસ્ટ્રી પહેલેથી સફળતાપૂર્વક વિકસિત ટેક્નોલોજીને સ્કેલ કરશે. આ મોડલથી એક તરફ દેશમાં લોન્ચ અને સેટેલાઇટ ઉત્પાદન ક્ષમતા વધશે અને બીજી તરફ ISROને નવી ટેક્નોલોજી માટે વધુ સમય અને માનવસંસાધન ઉપલબ્ધ થશે.
ISRO, IN-SPACe અને NSILની અલગ ભૂમિકા
ભારતના સુધારાયેલા અવકાશ માળખામાં વિવિધ સંસ્થાઓની જવાબદારી સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે.
Department of Space નીતિગત દિશા નક્કી કરે છે. ISRO અદ્યતન R&D, ટેક્નોલોજી અને રાષ્ટ્રીય મિશનોનું નેતૃત્વ કરશે. IN-SPACe ખાનગી અને અન્ય Non-Government Entitiesની અવકાશ ક્ષેત્રમાં ભાગીદારીને મંજૂરી તથા સુવિધા આપશે, જ્યારે NSIL પરિપક્વ ISRO ટેક્નોલોજીના વ્યાપારીકરણ અને ઉદ્યોગ આધારિત ઉપયોગને આગળ વધારશે.
2030 સુધી દર વર્ષે 50 લોન્ચનો લક્ષ્ય
IN-SPACeના ચેરમેન પવન ગોયેન્કાના મતે ભારતના અવકાશ ક્ષેત્રને ઝડપથી વિસ્તૃત કરવા માટે ISRO અને ખાનગી કંપનીઓએ સાથે મળીને કામ કરવું જરૂરી છે.
દેશનો અવકાશ બજાર ઝડપથી વિકસી રહ્યો છે અને ભવિષ્યમાં લોન્ચની સંખ્યા મોટા પ્રમાણમાં વધારવાની યોજના છે. આવી સ્થિતિમાં તમામ ઉત્પાદન અને ઓપરેશનની જવાબદારી માત્ર એક જ સંસ્થા સંભાળી શકે નહીં, તેથી સમગ્ર અવકાશ ઉદ્યોગની ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરવાની દિશામાં નીતિ આગળ વધી રહી છે.
ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફરમાં પારદર્શિતાની માંગ
ISRO કર્મચારી સંગઠનો તરફથી એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફરને લઈને ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.
તેમનું માનવું છે કે દાયકાઓના સરકારી રોકાણ અને ISRO વૈજ્ઞાનિકોના સંશોધનથી વિકસિત થયેલી ટેક્નોલોજીઓ રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ છે. તેથી તેને ખાનગી ક્ષેત્રને સોંપતી વખતે પારદર્શક પ્રક્રિયા, યોગ્ય મૂલ્યાંકન અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવી જરૂરી છે.
ISROએ તેના સ્પષ્ટીકરણમાં ભાર મૂક્યો છે કે આ સુધારાનો મૂળ હેતુ રાષ્ટ્રીય અવકાશ ક્ષમતા વધારવાનો છે, ISROને ઘટાડવાનો નહીં.
ખાનગી ભાગીદારીથી ISROના ‘Next Chapter’ની તૈયારી
ISROના નિવેદન પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમ હવે નવી રચના તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. જ્યાં નિયમિત અને પરિપક્વ મિશન માટે ઉદ્યોગોની ક્ષમતાનો વધુ ઉપયોગ થશે, જ્યારે ISRO એવા મિશન પર કામ કરશે જે ટેક્નોલોજીની નવી સીમાઓ નક્કી કરશે.
Bharatiya Antariksh Station, ભારતીયનું ચંદ્ર પર અવતરણ, Next Generation Launch Vehicle, reusable launch systems અને ગ્રહોના લાંબા ગાળાના સંશોધન મિશન આ નવી દિશાના મુખ્ય સ્તંભ બનશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
