ભરૂચ જિલ્લાના 9 તાલુકાના 753 ગામોમાં 100 ટકા શૌચાલય નિર્માણના દાવા સરકાર અને વહીવટી તંત્ર દ્વારા તકલાદી રીતે કરવામાં આવી રહ્યા છે, પરંતુ ભૂમિ પરની હકીકત એ છે કે જિલ્લાના ઘણા અંતરિયાળ આદિવાસી વિસ્તારોમાં આજે પણ શૌચાલય જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓનો અભાવ છે. સરકારી આંકડા અને વાસ્તવિકતાની વચ્ચે વ્યાપક વિસંગતતા છે. ખાસ કરીને ઝઘડિયા, વાલિયા અને નેત્રંગ જેવા આદિવાસી ક્ષેત્રોમાં કેટલાય ગામોમાં છેલ્લા 30 વર્ષથી જાહેરમાં શૌચક્રિયા કરવાની મજબૂરી યથાવત છે. નાદ ગામના નવીનગરી વિસ્તાર જેવી જગ્યાઓમાં ન તો શૌચાલય બન્યા છે, ન તો કોઈ કામગીરી શરૂ થઈ છે, છતાં રેકોર્ડમાં તમામ ગામોને “100% ઓપન ડિફેકેશન ફ્રી” જાહેર કરી દેવામાં આવ્યા છે.
આ સ્થિતિમાં ભારે શંકા ઊભી થઈ છે કે શૌચાલય યોજના હેઠળ રૂ.1500 કરોડથી વધુના ભંડોળનો વિતરણ કાગળ પર પૂરતો રહી ગયો છે અને મોટાપાયે ભ્રષ્ટાચાર થયો છે. ઝઘડિયા તાલુકાના 167 જેટલા ગામોમાં શૌચાલયનું નિર્માણ ન થવા છતાં પણ નાણાંનું વિતરણ થઈ ગયું હોવાનું લોકોમાં ઘાટું માનવામાં આવી રહ્યું છે. એવી પણ વિગતો સામે આવી રહી છે કે કેટલાય પરિવારોએ તો પોતે જ ખર્ચ કરીને શૌચાલય બનાવ્યાં છે, કારણ કે સરકારી સહાય નહીં મળી અથવા કાગળ પર સહાય દર્શાવાઈને ભ્રષ્ટાચાર થયો છે.
કેટલાય કોન્ટ્રાક્ટરો, પંચાયતના સભ્યો અને સરકારી અધિકારીઓ વચ્ચે ભાઈભાઈના સજોગથી આ ભ્રષ્ટાચાર થયું હોવાના આક્ષેપો લોકો ખુલ્લેઆમ કરી રહ્યા છે. રેકોર્ડ પર “બનાવેલાં” ગણાતા કેટલાય શૌચાલયના સ્થાને આજે પણ ખાલી પ્લોટ અથવા અપૂર્ણ ઇમારતો જોવા મળે છે. આથી, જિલ્લા વહીવટી તંત્ર અને વિજિલન્સ વિભાગ દ્વારા સ્થળપર તપાસ કરવામાં આવે તો વિશાળ કૌભાંડનો પર્દાફાશ થવાની પૂરી સંભાવના છે.
ઉપરાંત, આ દુર્લક્ષમાં તંત્રની દોખદારી ઉપરાંત કોન્ટ્રાક્ટ આધારિત ઓઉટસોર્સિંગ કર્મચારીઓ પણ ભેદી ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. આ યુવાનો ઓછા પગારમાં મોટી જવાબદારીઓ નિભાવે છે, પરંતુ બીજી તરફ કેટલાક સ્થળોએ શાસન તંત્રની અનુકૂળતા મેળવીને નાણા હડપવાના પ્રસંગો વધ્યા છે. વહીવટીતંત્રની નજરે ન દેખાતા આ કૌભાંડોમાં ટેન્ડરથી લઈ ઓન-પેપર ફાઇનલ બિલ સુધી બધું જ ફિક્સ કરી નાખવામાં આવતું હોવાનું સ્થાનિક સ્તરે લોકો દાવા કરી રહ્યા છે.
આવાં કિસ્સાઓમાં સરકારના “સ્વચ્છ ભારત મિશન” જેવા અભિયાનોની મૌલિકતા પર પ્રશ્નાર્થ ઊભો થાય છે. જો વાસ્તવિક પ્રમાણિક તપાસ થાય અને જવાબદારોને કડક સજા મળે તો ભવિષ્યમાં આવાં મિશનોની Glaubwürdigkeit (વિશ્વસનીયતા) જળવાઈ રહે. હાલની પરિસ્થિતિમાં, ભરૂચ જિલ્લાનું આદિવાસી સમુદાય આજે પણ વિકાસની ધારી બહાર રહેવા મજબૂર છે.
