ચોમાસાની ઋતુ શરૂ થતાં જ ડેન્ગ્યુના કેસોમાં વધારો થવાની આશંકા વચ્ચે ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ સમાચાર સામે આવ્યા છે. જાપાનની ફાર્માસ્યુટિકલ કંપની Takeda દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી QDENGA—TAK-003 ડેન્ગ્યુ વેક્સિનને ભારતમાં 4થી 60 વર્ષની વયના લોકો માટે મંજૂરી આપવામાં આવી છે. ભારતમાં ડેન્ગ્યુથી બચાવ માટે મંજૂર થનારી આ પ્રથમ રસી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશનની સબ્જેક્ટ એક્સપર્ટ કમિટીએ માર્ચ 2026ની બેઠકમાં રસીના ભારતીય અને વૈશ્વિક ટ્રાયલ ડેટાની સમીક્ષા કર્યા બાદ 4થી 60 વર્ષની વય માટે આયાત અને ઉપયોગની મંજૂરી આપવા ભલામણ કરી હતી. કમિટીએ કંપનીને ભારતમાં વેક્સિન લોન્ચ થયાના છ મહિનાની અંદર પોસ્ટ-માર્કેટિંગ સલામતી અને અસરકારકતા અભ્યાસ શરૂ કરવાની શરત પણ મૂકી હતી.
QDENGA વેક્સિન શું છે?
QDENGA એક લાઇવ-એટેન્યુએટેડ ટેેટ્રાવેલેન્ટ વેક્સિન છે. તેમાં ડેન્ગ્યુ વાયરસના ચારેય મુખ્ય સેરોટાઇપ—DENV-1, DENV-2, DENV-3 અને DENV-4ના નબળા કરાયેલા સ્વરૂપોનો સમાવેશ થાય છે. આ રસી શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને ડેન્ગ્યુના વિવિધ પ્રકારો સામે પ્રતિભાવ આપવા માટે તૈયાર કરે છે.
રસી ડેન્ગ્યુનો દરેક કેસ અટકાવશે એવું નથી. WHOએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે QDENGAને મચ્છર નિયંત્રણ, સમયસર સારવાર, જનજાગૃતિ અને પાણીનો ભરાવો અટકાવવા જેવી અન્ય બચાવ પદ્ધતિઓ સાથેના સંકલિત અભિયાનનો ભાગ માનવો જોઈએ.
બે ડોઝનો રહેશે સંપૂર્ણ કોર્સ
QDENGAના કુલ બે ડોઝ આપવામાં આવે છે. પ્રથમ ડોઝ બાદ બીજો ડોઝ ત્રણ મહિનાના અંતરે આપવામાં આવે છે. રસી ત્વચાની નીચે—સબક્યુટેનિયસ ઇન્જેક્શન દ્વારા આપવામાં આવે છે. બીજા ડોઝમાં મોડું થાય તો સામાન્ય રીતે સમગ્ર કોર્સ ફરીથી શરૂ કરવાની જરૂર પડતી નથી, પરંતુ તબીબની સલાહ પ્રમાણે બાકી ડોઝ વહેલી તકે લેવો જોઈએ.
ભારતીય મંજૂરી 4થી 60 વર્ષની વય માટે છે. જોકે કોઈ વ્યક્તિ માટે રસી યોગ્ય છે કે નહીં તે તેની તબિયત, ઉંમર, અન્ય બીમારીઓ, દવાઓ અને રોગપ્રતિકારક સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ડૉક્ટર નક્કી કરશે.
અગાઉ ડેન્ગ્યુ થયો છે કે નહીં તેની તપાસ જરૂરી નહીં
QDENGAની એક મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા એ છે કે તેના ઉપયોગ માટે અગાઉ ડેન્ગ્યુ થયો હોવાની લેબોરેટરી પુષ્ટિ ફરજિયાત નથી. CDSCOની સમિતિએ WHOની ભલામણનો ઉલ્લેખ કરતાં વધુ ડેન્ગ્યુ સંક્રમણ ધરાવતા વિસ્તારોમાં પૂર્વ-રસીકરણ સ્ક્રીનિંગ વગર ઉપયોગની નોંધ લીધી હતી.
જોકે તેનો અર્થ એવો નથી કે દરેક વ્યક્તિએ પોતાની રીતે રસી લઈ લેવી. વ્યક્તિગત લાભ અને જોખમ જાણવા માટે લાયક તબીબનો પરામર્શ જરૂરી છે.
WHOની ભલામણ ભારતની મંજૂરીથી અલગ
ભારતે QDENGAને 4થી 60 વર્ષની વય માટે મંજૂરી આપી છે, પરંતુ WHOની જાહેર રસીકરણ કાર્યક્રમ સંબંધિત ભલામણ વધુ મર્યાદિત છે. WHO વધુ ડેન્ગ્યુ ભાર અને વધુ સંક્રમણ ધરાવતા વિસ્તારોમાં 6થી 16 વર્ષની વયના બાળકો માટે બે ડોઝના કાર્યક્રમની ભલામણ કરે છે.
WHO હાલ છ વર્ષથી નાની વયના બાળકો માટે નિયમિત જાહેર રસીકરણમાં તેનો ઉપયોગ કરવાની ભલામણ કરતું નથી, કારણ કે આ વય જૂથમાં અસરકારકતા ઓછી જોવા મળી હતી. ઓછા અથવા મધ્યમ ડેન્ગ્યુ સંક્રમણ ધરાવતા વિસ્તારોમાં પણ WHOએ સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપી છે.
આથી “ભારતમાં મંજૂરી” અને “WHOની પબ્લિક વેક્સિનેશન ભલામણ”ને એકસરખું માનવું યોગ્ય નથી.
ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં શું પરિણામ મળ્યાં?
QDENGAના વૈશ્વિક ક્લિનિકલ કાર્યક્રમમાં વિવિધ તબક્કાના અભ્યાસો કરવામાં આવ્યા છે. CDSCOની સમિતિ સમક્ષ રજૂ કરાયેલી માહિતી પ્રમાણે 20થી વધુ ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં 28 હજારથી વધુ લોકોનો સમાવેશ થયો હતો. ભારતમાં 4થી 60 વર્ષની વયના 480 સ્વસ્થ બાળકો, કિશોરો અને પુખ્ત વયના લોકો પર સલામતી અને ઇમ્યુન પ્રતિભાવનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
પ્રારંભિક મુખ્ય Phase-3 અભ્યાસમાં બીજા ડોઝ પછીના પ્રથમ વર્ષ દરમિયાન લક્ષણોવાળા લેબોરેટરીથી પ્રમાણિત ડેન્ગ્યુ સામે આશરે 80.2 ટકા અને ડેન્ગ્યુને કારણે હોસ્પિટલમાં દાખલ થવા સામે આશરે 90.4 ટકા અસરકારકતા નોંધાઈ હતી. આ પરિણામો મુખ્યત્વે 4થી 16 વર્ષની વયના બાળકો અને કિશોરોના અભ્યાસમાંથી મળ્યાં હતાં.
લાંબા ગાળાના ડેટામાં 4.5 વર્ષ બાદ લેબોરેટરીથી પ્રમાણિત ડેન્ગ્યુ સામે 61.2 ટકા અને હોસ્પિટલમાં દાખલ થવા સામે 84.1 ટકા અસરકારકતા જોવા મળી હતી. કંપનીએ સાત વર્ષના અનુસરણમાં ચારેય સેરોટાઇપ સામે એકંદર અસર જોવા મળ્યાનું જણાવ્યું છે.
અસરકારકતાના આ આંકડા અભ્યાસની વય, અગાઉના ડેન્ગ્યુ સંક્રમણ, સેરોટાઇપ અને સ્થાનિક સંક્રમણની સ્થિતિ પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. તેથી 90 ટકાનો આંકડો દરેક વ્યક્તિ અને દરેક સમયગાળા માટે લાગુ પડે છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
WHOનું પ્રીક્વાલિફિકેશન મળેલું
WHOએ મે 2024માં QDENGAને પ્રીક્વાલિફાઇડ વેક્સિન તરીકે માન્યતા આપી હતી. તેનો અર્થ એ છે કે વેક્સિનનું ગુણવત્તા, સલામતી અને અસરકારકતાના નિર્ધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો મુજબ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે અને તે યુનિસેફ તથા PAHO જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા ખરીદી માટે પાત્ર બની શકે છે.
WHO પ્રીક્વાલિફિકેશનનો અર્થ એ નથી કે દરેક દેશે તેને પોતાના રાષ્ટ્રીય રસીકરણ કાર્યક્રમમાં આપમેળે સામેલ કરી દીધી છે. દરેક દેશ રોગનો સ્થાનિક ભાર, ખર્ચ, ઉપલબ્ધતા અને આરોગ્ય નીતિને આધારે અલગ નિર્ણય લે છે.
વિશ્વના અનેક દેશોમાં પહેલેથી ઉપયોગ
માર્ચ 2026ની CDSCO સમિતિની નોંધ પ્રમાણે QDENGAને યુરોપિયન યુનિયન, બ્રિટન, સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ, ઇન્ડોનેશિયા, મલેશિયા અને થાઇલેન્ડ સહિત 41 દેશોમાં મંજૂરી મળી ચૂકી હતી. તે સમયે આશરે 2.44 કરોડ ડોઝનું વૈશ્વિક વિતરણ થઈ ચૂક્યું હોવાનું કંપનીએ સમિતિ સમક્ષ જણાવ્યું હતું.
નવેમ્બર 2025માં Takedaએ 41 દેશોમાં મંજૂરી અને 11 ડેન્ગ્યુ-પ્રભાવિત દેશોમાં 1.86 કરોડ ડોઝ વિતરિત થયાનો અહેવાલ આપ્યો હતો. અલગ તારીખના આંકડાઓમાં ફરક હોવાથી “43 દેશો” અથવા “3.2 કરોડ ડોઝ” જેવા દાવાઓ માટે નવીન સત્તાવાર પુષ્ટિ જરૂરી છે.
કોને QDENGA ન આપવી જોઈએ?
WHOના માર્ગદર્શન અનુસાર ગર્ભવતી મહિલાઓ, આગામી એક મહિનામાં ગર્ભ ધારણ કરવાની યોજના ધરાવતી મહિલાઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ અને ગંભીર જન્મજાત અથવા પ્રાપ્ત રોગપ્રતિકારક ક્ષતિ ધરાવતા લોકોને QDENGA આપવી ન જોઈએ. કીમોથેરાપી, ઊંચી માત્રામાં સ્ટેરોઇડ અથવા અન્ય ઇમ્યુનોસપ્રેસિવ સારવાર લેતા દર્દીઓએ પણ તબીબી મૂલ્યાંકન વગર રસી લેવી ન જોઈએ.
HIV સાથે નબળી રોગપ્રતિકારક ક્ષમતા ધરાવતા લોકોને પણ આ લાઇવ-એટેન્યુએટેડ વેક્સિન અંગે વિશેષ સાવચેતી જરૂરી છે.
ભારતમાં વેક્સિન ક્યારે ઉપલબ્ધ થશે?
નિયમનકારી મંજૂરી પછી પણ બજારમાં વેક્સિનની વાસ્તવિક ઉપલબ્ધતા કંપનીની આયાત, સપ્લાય, ભાવ નિર્ધારણ, વિતરણ વ્યવસ્થા અને હોસ્પિટલ તથા રસીકરણ કેન્દ્રોમાં સ્ટોક પહોંચવા પર આધારિત રહેશે.
આ રસી રાષ્ટ્રીય રસીકરણ કાર્યક્રમમાં મફત આપવામાં આવશે કે ખાનગી ક્ષેત્રમાં ચૂકવણીના આધારે ઉપલબ્ધ બનશે તે અંગે અલગ સરકારી નીતિ અથવા સત્તાવાર જાહેરાત જરૂરી રહેશે. મંજૂરી મળવી અને સરકારી રસીકરણ અભિયાનમાં સમાવેશ થવો—બંને અલગ પ્રક્રિયાઓ છે.
રસી લીધા પછી પણ મચ્છરથી બચવું જરૂરી
QDENGA ડેન્ગ્યુ સામે વધારાનું સુરક્ષા સાધન છે, પરંતુ તે મચ્છરોથી બચવાના ઉપાયોનું સ્થાન લઈ શકતી નથી. WHO પણ ડેન્ગ્યુ નિયંત્રણ માટે વેક્સિનેશન સાથે વેક્ટર કંટ્રોલને અનિવાર્ય ગણાવે છે.
ઘર, ઓફિસ, દુકાન અને આસપાસના વિસ્તારમાં કૂલર, ટાયર, કુંડા, ડબ્બા અથવા ખુલ્લા વાસણોમાં પાણી જમા થવા દેવું નહીં. લાંબી બાયના કપડાં, મચ્છરદાની અને મંજૂર મચ્છર-રિપેલન્ટનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
તાવ સાથે આંખ પાછળ દુખાવો, માથાનો દુખાવો, સ્નાયુ-સાંધાનો દુખાવો, ઊલટી અથવા ચામડી પર રેશ જેવા લક્ષણો દેખાય તો ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. રક્તસ્ત્રાવ, પેટમાં તીવ્ર દુખાવો, સતત ઊલટી, ખૂબ નબળાઈ અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવા ચેતવણીરૂપ લક્ષણોમાં તાત્કાલિક સારવાર લેવી જરૂરી છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
