ભારતમાં પ્લાસ્ટિક જેવી પોલિમર ચલણી નોટો દાખલ કરવાની દિશામાં કેન્દ્ર સરકારે મોટું પગલું ભર્યું છે. કેન્દ્ર સરકારે રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયાના ₹10 અને ₹20ના મૂલ્યવર્ગની કુલ બે અબજ એટલે કે 200 કરોડ પોલિમર નોટોનો ફિલ્ડ ટ્રાયલ હાથ ધરવાના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી છે. જોકે આ નિર્ણયનો અર્થ હાલ ચલણમાં રહેલી કાગળની નોટોને તાત્કાલિક બંધ કરવી કે બદલવી એવો નથી. પોલિમર નોટોનું પરીક્ષણ કાગળની નોટો સાથે સમાંતર રીતે કરવામાં આવશે.
આ ફિલ્ડ ટ્રાયલનો મુખ્ય હેતુ ભારતની વિવિધ અને પડકારજનક આબોહવામાં પોલિમર નોટોની ગુણવત્તા, ટકાઉપણું અને વ્યવહારિક ઉપયોગિતા ચકાસવાનો છે. દેશમાં ગરમી, ભેજ, વરસાદ, ધૂળ અને તાપમાનમાં મોટા ફેરફારો જોવા મળે છે. આવી પરિસ્થિતિઓમાં નવી નોટો કેટલા સમય સુધી ઉપયોગમાં રહી શકે છે તેનો અભ્યાસ કર્યા બાદ જ તેના વ્યાપક ઉપયોગ અંગે નિર્ણય લેવામાં આવશે.
₹10 અને ₹20ની 200 કરોડ નોટોનું પરીક્ષણ
સરકાર દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવેલા ટ્રાયલમાં ₹10 અને ₹20ના મૂલ્યવર્ગની કુલ બે અબજ પોલિમર નોટો છાપવાનો પ્રસ્તાવ છે. ઓછી કિંમતની નોટો બજારમાં સૌથી વધુ હાથબદલી થતી હોવાથી સામાન્ય રીતે ઝડપથી ગંદી થાય છે, ઘસાઈ જાય છે અથવા ફાટી જાય છે. તેથી ફિલ્ડ ટ્રાયલ માટે શરૂઆતમાં ₹10 અને ₹20ના મૂલ્યવર્ગની પસંદગી કરવામાં આવી છે.
ટ્રાયલ દરમિયાન આ નોટો સામાન્ય ચલણની જેમ લોકો વચ્ચે વ્યવહારમાં મૂકવામાં આવશે. તેના આધારે નોટોની સરેરાશ આવરદા, પ્રિન્ટની ગુણવત્તા, પાણી અને ભેજ સામેની ક્ષમતા, મશીનોમાં તેની ઓળખ તથા રોજિંદા ઉપયોગ દરમિયાન થતી અસરોનું મૂલ્યાંકન થઈ શકે છે.
BRBNMPLએ શરૂ કરી તૈયારીઓ
RBIની ચલણી નોટો છાપતી પેટાકંપની ભારતીય રિઝર્વ બેન્ક નોટ મુદ્રણ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ—BRBNMPLએ પોલિમર નોટોના ટ્રાયલ માટે તૈયારી શરૂ કરી છે. સંસ્થાની સત્તાવાર ટેન્ડર વેબસાઇટ પર ઓપેસિફાઇડ પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ્સના ઉત્પાદન અને પુરવઠા માટે વૈશ્વિક Expression of Interest બહાર પાડવામાં આવ્યું છે.
પોલિમર સબસ્ટ્રેટ એ નોટો છાપવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતું વિશેષ કૃત્રિમ મટીરિયલ છે. તેના પર અપારદર્શક કોટિંગ કરવામાં આવે છે, જેથી નોટનો મોટો ભાગ સામાન્ય ચલણી નોટ જેવો દેખાય છે. સુરક્ષા માટે કેટલાક ભાગ પારદર્શક રાખી તેમાં વિન્ડો, ચિત્ર અથવા અન્ય સુરક્ષા ચિહ્નો સામેલ કરી શકાય છે.
પોલિમર નોટો શું છે?
પોલિમર નોટો પરંપરાગત કાગળ અથવા કપાસ આધારિત સબસ્ટ્રેટને બદલે કૃત્રિમ પોલિમર મટીરિયલમાંથી બનાવવામાં આવે છે. આ નોટોની સપાટી નોન-પોરસ હોવાથી તે પાણી અને ભેજને સરળતાથી શોષતી નથી. પરિણામે નોટો પર ગંદકી અને ભેજની અસર પ્રમાણમાં ઓછી થઈ શકે છે.
આ નોટો સામાન્ય રીતે વધુ લવચીક હોય છે અને વારંવાર વાળવાથી કે ભીના થવાથી ઝડપથી ખરાબ થતી નથી. પોલિમર સબસ્ટ્રેટમાં પારદર્શક સુરક્ષા વિન્ડો, વિશેષ હોલોગ્રાફિક ફીચર અને જટિલ પ્રિન્ટિંગનો ઉપયોગ કરી શકાય છે, જેનાથી નકલી નોટો બનાવવાનું વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. વિશ્વના 50થી વધુ દેશોએ અલગ-અલગ મૂલ્યવર્ગમાં પોલિમર નોટો અપનાવી હોવાનું સંશોધન દર્શાવે છે.
કાગળની નોટો બંધ નહીં થાય
કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પોલિમર નોટોનો ફિલ્ડ ટ્રાયલ હાલની કાગળની નોટોને બદલવા માટેનો તાત્કાલિક નિર્ણય નથી. ₹10 અને ₹20ની વર્તમાન કાગળની નોટોનું છાપકામ અને ચલણ ચાલુ રહેશે. પોલિમર નોટો પ્રાયોગિક ધોરણે તેની સાથે જ ચલણમાં મૂકવામાં આવશે.
ટ્રાયલ પૂર્ણ થયા બાદ RBI નોટોની ટકાઉપણાની ક્ષમતા, ખર્ચ, જનસ્વીકાર્યતા, સુરક્ષા અને ચલણ વ્યવસ્થાપન પર પડતી અસરનું વિશ્લેષણ કરશે. પરિણામો સંતોષકારક જણાય તો ભવિષ્યમાં પોલિમર નોટોના ઉપયોગનો વ્યાપ વધારવામાં આવી શકે છે.
ડિજિટલ પેમેન્ટ પર અસર નહીં
ભારતમાં UPI અને અન્ય ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવહારોમાં ઝડપથી વધારો થયો હોવા છતાં રોકડ વ્યવહારનું મહત્ત્વ યથાવત્ છે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર પોલિમર નોટોનો ટ્રાયલ ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમના વિકલ્પ તરીકે નહીં, પરંતુ રોકડ વ્યવસ્થાપનને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે.
રોકડ અને ડિજિટલ પેમેન્ટ એકબીજાના પૂરક માધ્યમો છે. ગ્રામીણ વિસ્તારો, નાના વ્યવસાયો, જાહેર પરિવહન અને ઓછી કિંમતના રોજિંદા વ્યવહારોમાં ₹10 અને ₹20ની નોટોની માંગ હજુ પણ રહે છે. તેથી પોલિમર નોટોના પ્રયોગથી ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનને કોઈ સીધી નકારાત્મક અસર થવાની સંભાવના દર્શાવવામાં આવી નથી.
પોલિમર નોટો વધુ સમય સુધી ટકી શકે
આંતરરાષ્ટ્રીય અનુભવ અનુસાર પોલિમર નોટોની આવરદા કાગળની નોટોની સરખામણીમાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ હોઈ શકે છે. પાણી, પરસેવો, ધૂળ અને વારંવાર થતા ઘસારા સામે વધુ પ્રતિરોધક હોવાને કારણે આવી નોટોને ઓછી વાર બદલવી પડે છે.
પોલિમર નોટોના ઉત્પાદનનો પ્રારંભિક ખર્ચ કાગળ આધારિત નોટોની સરખામણીમાં વધુ હોઈ શકે છે. જોકે તેની આવરદા લાંબી રહે તો લાંબા ગાળે નવી નોટોનું છાપકામ, જૂની નોટોનું પરિવહન, ચકાસણી અને નાશ કરવાની પ્રક્રિયામાં ખર્ચ ઘટી શકે છે. વાસ્તવિક બચત કેટલી થશે તે ભારતના ફિલ્ડ ટ્રાયલ અને RBIના ખર્ચ વિશ્લેષણ બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
સ્વચ્છતા અને સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ લાભ
કાગળની નોટો પ્રવાહી અને ભેજ શોષી લેતી હોવાથી સમય જતાં તે ગંદી અને નબળી બની જાય છે. પોલિમર નોટોની નોન-પોરસ સપાટી તેમને સાફ રાખવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. જોકે તેને સંપૂર્ણપણે જીવાણુમુક્ત અથવા આરોગ્ય માટે જોખમમુક્ત માનવું યોગ્ય નહીં ગણાય.
પારદર્શક વિન્ડો, માઇક્રોપ્રિન્ટિંગ અને વિશિષ્ટ ઓપ્ટિકલ ફીચર્સને કારણે નોટોની પ્રમાણિકતા ઓળખવામાં સામાન્ય લોકોને પણ મદદ મળી શકે છે. તેમ છતાં કોઈપણ ચલણી નોટ સંપૂર્ણપણે નકલી બનાવવાથી સુરક્ષિત હોતી નથી અને સમયાંતરે સુરક્ષા ફીચર્સ અપડેટ કરવાની જરૂર પડે છે.
પર્યાવરણ પર શું અસર થશે?
પોલિમર નોટો લાંબો સમય ટકે તો વારંવાર નવી નોટો છાપવા માટે જરૂરી મટીરિયલ, ઊર્જા અને પરિવહનનો ઉપયોગ ઘટી શકે છે. પોલિમર નોટોનું વજન પ્રમાણમાં ઓછું હોવાથી તેના પરિવહન દરમિયાન થતો ખર્ચ અને ઊર્જા વપરાશ પણ ઘટવાની શક્યતા રહે છે.
જોકે પોલિમર પ્લાસ્ટિક આધારિત મટીરિયલ હોવાથી તેના ઉત્પાદન અને અંતિમ નિકાલને લઈને પર્યાવરણીય પડકારો પણ છે. ઉપયોગમાંથી બહાર આવેલી નોટોને યોગ્ય રિસાઇકલિંગ સિસ્ટમ દ્વારા ફરી ઉપયોગમાં લેવામાં આવે તો પર્યાવરણીય લાભ વધી શકે છે. તેથી ભારતના ટ્રાયલમાં નોટોના સમગ્ર જીવનચક્ર—ઉત્પાદનથી લઈને નિકાલ સુધી—નું મૂલ્યાંકન કરવું મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
ઑસ્ટ્રેલિયાએ સૌથી પહેલાં શરૂ કરી હતી પોલિમર કરન્સી
ઑસ્ટ્રેલિયા વર્ષ 1988માં પોલિમર નોટો જારી કરનાર પ્રથમ દેશ બન્યો હતો. ત્યારબાદ કેનેડા, બ્રિટન, ન્યૂઝીલેન્ડ, સિંગાપોર અને અન્ય અનેક દેશોએ વિવિધ મૂલ્યવર્ગની પોલિમર નોટો અપનાવી છે. હાલમાં વિશ્વના 50થી વધુ દેશોમાં પોલિમર આધારિત નોટોનો કોઈને કોઈ સ્વરૂપે ઉપયોગ થાય છે.
બ્રિટન અને કેનેડા જેવા દેશોએ ટકાઉપણું, સુરક્ષા અને નોટોની લાંબી આવરદાને ધ્યાનમાં રાખીને મોટા ભાગના મૂલ્યવર્ગને પોલિમરમાં પરિવર્તિત કર્યા છે. જોકે દરેક દેશની આબોહવા, ચલણ ઉપયોગની પદ્ધતિ અને રોકડ વ્યવસ્થાપન અલગ હોવાથી ભારત માટે સ્વતંત્ર ફિલ્ડ ટ્રાયલ જરૂરી માનવામાં આવ્યો છે.
ભારતમાં યોજના નવી નથી
ભારતમાં પોલિમર નોટો શરૂ કરવાનો વિચાર એક દાયકાથી વધુ સમયથી વિચારણા હેઠળ રહ્યો છે. અગાઉ પસંદગીનાં શહેરોમાં પ્રાયોગિક ધોરણે ₹10ની પોલિમર નોટો શરૂ કરવાની યોજના તૈયાર કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તે અમલીકરણ સુધી પહોંચી શકી નહોતી.
જૂન 2026માં RBI ગવર્નરે જણાવ્યું હતું કે કેન્દ્રીય બેન્ક પોલિમર નોટોના પ્રસ્તાવનું મૂલ્યાંકન કરી રહી છે અને તે સમયે કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નહોતો. હવે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ફિલ્ડ ટ્રાયલને મંજૂરી મળતાં યોજના વાસ્તવિક પરીક્ષણના તબક્કામાં પ્રવેશી છે.
ટ્રાયલ સફળ થયા બાદ શું થશે?
ફિલ્ડ ટ્રાયલ દરમિયાન મળેલા ડેટાના આધારે RBI નક્કી કરશે કે પોલિમર નોટો ભારત માટે નાણાકીય અને વ્યવહારિક રીતે યોગ્ય છે કે નહીં. તેમાં નોટોની સરેરાશ આવરદા, છાપકામ ખર્ચ, ATM અને કેશ મશીનો સાથેની સુસંગતતા, નકલી નોટ સામેની સુરક્ષા તથા લોકોનો પ્રતિસાદ ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે.
ટ્રાયલ સફળ રહે તો RBI ભવિષ્યમાં ₹10 અને ₹20ની પોલિમર નોટોનું નિયમિત ઉત્પાદન શરૂ કરવા અથવા અન્ય મૂલ્યવર્ગોમાં તેનો વિસ્તાર કરવા અંગે વિચાર કરી શકે છે. જોકે આ અંગે હાલમાં કોઈ સમયમર્યાદા કે દેશવ્યાપી અમલીકરણની સત્તાવાર તારીખ જાહેર કરવામાં આવી નથી.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
