ભારતના ઇતિહાસમાં આદિ શંકરાચાર્યની અધ્યાત્મમય પરંપરા પછી જો કોઈ રચનાએ રાષ્ટ્રવ્યાપી ઉર્જા અને ક્રાંતિનો સર્વશક્તિમાન જ્વાળામુખી પ્રગટાવ્યો હોય, તો તે ‘વંદે માતરમ્’ જેવી અમર કવિતા છે. બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા 1870ના દાયકામાં રચાયેલું અને આનંદમઠમાં સ્થાન પામેલું આ ગીત માત્ર ભાવકવિતા નહોતું, પરંતુ ભારતની આત્માનું સૂત્ર અને ગુલામી સામે લડવાની પ્રેરણાનું સર્વોત્તમ પ્રતીક હતું. ગીતના પ્રથમ બે છંદ ભારત માતાની સૌમ્ય, સુજલ-સુફલ, શ્યામલ ધરતીની વંદના કરે છે, જ્યારે બાદના છંદોમાં દેવી દુર્ગાને રાષ્ટ્રશક્તિના સ્વરૂપે દર્શાવવામાં આવી છે—“त्वं हि दुर्गा दशप्रहरणधारिणी”—જેને બંકિમચંદ્રે ભારતીય સંસ્કૃતિના એકતાના પ્રતીક રૂપે રજૂ કર્યો હતો. આ રીતે ‘વંદે માતરમ્’ મા અને માતૃભૂમિ બંનેની ભક્તિનું અદ્વિતીય રૂપક બની ગયો.
1905ના બંગાળ વિભાજન બાદ જ્યારે સ્વદેશી આંદોલન જોર પકડી રહ્યો હતો, ત્યારે ‘વંદે માતરમ્’ આંદોલનનો ધ્વજ બનીને છવાઈ ગયું. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે એની ધૂન બનાવી, તો અરવિંદ ઘોષ, બાલ ગંગાધર તિલક જેવા નેતાઓએ તેને સ્વતંત્રતાનો યુદ્ધઘોષ બનાવી દીધો. દેશભરમાં શાળાઓ, સભાઓ, રેલીઓને આ ગીત જ્વાળામુખીના ધડાકા જેવી ઉર્જા આપી રહ્યું હતું. બ્રિટિશોને પણ આથી ડર લાગવા લાગ્યો અને 1909માં તેમણે આ ગીત પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો, કારણ કે ‘વંદે માતરમ્’ માત્ર શબ્દોમાં નહીં, પરંતુ ભારતીય આત્મામાં ભભૂકતો જ્વાળામુખી બની ગયો હતો.
પરંતુ “રાજકીય તુષ્ટિકરણ”ની શરૂઆત 1937માં થાય છે, જ્યારે મુસ્લિમ લીગે આ ગીતનો વિરોધ કર્યો. તેમનો આક્ષેપ હતો કે ભારતનું ‘દેવીરૂપે મૂર્તિરૂપ’ વર્ણન અને દુર્ગા સ્તુતિ ‘ગૈર-ઇસ્લામી’ છે. આ વિરોધ વચ્ચે કોંગ્રેસે જવાહરલાલ નેહરુની અધ્યક્ષતામાં સમિતિ બનાવી, જેમાં મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ સામેલ હતા. આઝાદે સ્પષ્ટ કર્યું કે ગીતના પ્રથમ બે પદોમાં કોઈ સાંપ્રદાયિક અડચણ નથી. ત્યાર બાદ કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીએ નિર્ણય કર્યો કે રાષ્ટ્રગીત તરીકે માત્ર બે પદ જ અપનાવવામાં આવશે અને દેવી દુર્ગાના ઉલ્લેખ ધરાવતા છંદો દૂર કરવામાં આવશે. આ નિર્ણયને ઘણાઓએ ઈસ્લામવાદીઓને સંતોષવા માટે કરવામાં આવેલ સમર્પણ ગણાવ્યું. પરંતુ આ સમર્પણથી પણ મુસ્લિમ લીગનો વિરોધ ઓછો થયો નહીં. ઉલટું, મોહમ્મદ અલી ઝીણાએ 1938માં ફરી લેખ લખીને આ ગીતને લગતી વિવાદિત ભાવનાઓને વધુ ઉશ્કેરાઈ.
1947–48માં રાષ્ટ્રગીતની પસંદગી વખતે ફરી વિવાદ ઉભો થયો. બંધારણ સભામાં ઘણા સભ્યોએ સમગ્ર ‘વંદે માતરમ્’ને જ રાષ્ટ્રગીત બનાવવાનો આગ્રહ કર્યો, કારણ કે સ્વતંત્રતા સંગ્રામની આત્મા તો એમાં જ વસતી હતી. પરંતુ નેહરુ, હુમાયું કબીર અને અન્ય સલાહકારોએ પૂર્વવર્તી વિરોધનો હવાલો આપીને સંપૂર્ણ ગીતને નકારી દીધું. નેહરુએ પોતાના અનેક પત્રોમાં દલીલ આપી કે ગીતની પૃષ્ઠભૂમિ અને દુર્ગા-સ્તુતિ મુસ્લિમોને નારાજ કરી શકે છે અને તેની ધૂન વિદેશી મંચો પર વગાડવા માટે અઘરી છે. આ રીતે ‘વંદે માતરમ્’ રાષ્ટ્રગીત ન બની શક્યું, પરંતુ તેને રાષ્ટ્રગાન તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું—તે પણ ટૂંકાયેલા સ્વરૂપમાં.
આ નિર્ણયની લાંબા ગાળાની રાજકીય અસર ઊંડી રહી. કેટલાક વિશ્લેષણો મુજબ આ સમર્પણની નીતીએ મુસ્લિમ લીગને વધુ બળ આપ્યું, તણાવ ઊભો કર્યો અને ભારતના વિભાજનના સિદ્ધાંતોને રાજકીય માન્યતા મળવા માટે પરિસ્થિતિ તૈયાર કરી. આજ સુધી પણ કેટલાક કટ્ટરપંથી જૂથો ‘વંદે માતરમ્’ બોલવાનું પણ નકારી દે છે, જે બતાવે છે કે 1937 પછીથી ચાલતી તુષ્ટિકરણની રણનીતિએ સંતુલન સ્થાપિત કર્યું નહોતું.
વાસ્તવમાં ‘વંદે માતરમ્’ માત્ર ગીત નથી. તે ભારતીય સભ્યતા, સ્વાભિમાન, આધ્યાત્મિક રાષ્ટ્રવાદ અને બલિદાનની સંસ્કૃતિનું ઘોષવાક્ય છે. દેવી-સ્તુતિના છંદો હટાવવાથી માત્ર એક રચનાની જ નહીં, પરંતુ ભારતીય સાંસ્કૃતિક પરંપરાના સ્વરૂપની હાનિ થઈ. ‘વંદે માતરમ્’ એ એવી ઘોષણા છે જે કહે છે—“અમે મા ભારતીનાં સંતાનો છીએ, અને માતાને નમન કરીએ છીએ.”
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
