આજે 8 નવેમ્બર 2025ના રોજ, દેશની આર્થિક અને રાજકીય ઇતિહાસની સૌથી મોટી અને ચર્ચાસ્પદ નીતિ નોટબંધીને 9 વર્ષ પૂર્ણ થયા છે. 8 નવેમ્બર, 2016ની રાત્રે 8 વાગ્યે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ રાષ્ટ્રને સંબોધન કરીને 500 અને 1000 રૂપિયાની નોટોને તાત્કાલિક અસરથી બંધ કરવાની જાહેરાત કરી, જેનાથી દેશભરમાં એક ક્ષણમાં હાહાકાર મચી ગયો હતો. આ નિર્ણયનો હેતુ કાળું નાણું, નકલી ચલણ અને આતંકવાદી ફંડિંગ પર લગામ લગાવવાનો હોવાનું સરકારનું કહેવું હતું, પરંતુ તેના આર્થિક અને સામાજિક પ્રભાવ ઘણો વ્યાપક રહ્યો.
નોટબંધી પછી દેશમાં રોકડની ભારે અછત સર્જાઈ. ATM અને બેંકોની બહાર લોકો કલાકો સુધી લાઇનમાં ઊભા રહેવા મજબૂર બન્યા. સામાન્ય લોકો, નાના વેપારીઓ, શ્રમિક વર્ગ અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આર્થિક પ્રવાહ લગભગ થંભી ગયો. રોકડની અછત પૂરી કરવા માટે રિઝર્વ બેંકે પ્રથમ વખત ₹2000ની નવી નોટ રજૂ કરી, ત્યારબાદ 2016ના અંતે નવી ₹500ની નોટ અને 2017માં ₹200ની નોટ પણ જાહેર થઈ. પરંતુ મે 2023માં RBIએ 2000 રૂપિયાની નોટને ચલણમાંથી પાછી ખેંચી લેવાની જાહેરાત કરી હતી — છતાં તે હજુ સુધી લીગલ ટેન્ડર તરીકે માન્ય છે.
નોટબંધીના પરિણામો મળતા મિશ્ર પ્રતિભાવ જોવા મળ્યા. આંકડાઓ મુજબ, બંધ કરાયેલી કુલ ₹15.44 લાખ કરોડમાંથી આશરે ₹15.31 લાખ કરોડ પાછાં બેંકોમાં જમા થયા, એટલે કે 99% નાણાં સિસ્ટમમાં પાછાં ફર્યાં, જેનાથી કાળું નાણું બહાર આવવાના દાવા પર સવાલો ઊભા થયા. નકલી નોટોના કેસોમાં ઘટાડો નોંધાયો, પરંતુ તેનું પૂર્ણ સમૂલ નાબૂદ થવું શક્ય બન્યું નહીં.
જો નોટબંધીનો કોઈ સકારાત્મક પ્રભાવ ગણાય, તો તે છે ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન ક્રાંતિ. રોકડની અછતને કારણે લોકો ઝડપથી UPI આધારિત એપ્સ જેવી કે Paytm, PhonePe, Google Pay તરફ વળ્યા. આજે ભારતમાં રોજના 14 કરોડથી વધુ UPI ટ્રાન્ઝેક્શન થાય છે, જે 2016ની તુલનામાં હજાર ગણાથી વધુ છે. નોટબંધીને કારણે ડિજિટલ ઈકોનોમીના પ્રચારમાં મોટો વધારો થયો અને નાના વેપારીઓથી લઈને શાકભાજી વેચનાર સુધી QR કોડ પેમેન્ટ સ્વીકારતા થયા.
પરંતુ બીજી બાજુ, નોટબંધીના કારણે નાના ઉદ્યોગો, અનૌપચારિક ક્ષેત્ર અને ગ્રામ્ય અર્થતંત્રને મોટો ઝાટકો લાગ્યો. રોજગારીમાં ઘટાડો, રોકડ પર આધારિત વ્યવસાયોના ધંધામાં મંદી અને GDP વૃદ્ધિ દરમાં તાત્કાલિક ઘટાડો નોંધાયો. ઘણા અર્થશાસ્ત્રીઓએ આ નિર્ણયને “આર્થિક આઘાત” ગણાવ્યો.
નવ વર્ષ બાદ આજે પણ નોટબંધી અંગે ચર્ચા રાજકીય અને આર્થિક સ્તરે યથાવત છે — એક તરફ સમર્થકો તેને ડિજિટલ ઈન્ડિયાની દિશામાં મોટું પગલું કહે છે, તો બીજી તરફ વિમર્શકોએ તેને આર્થિક અનિશ્ચિતતાનો પ્રારંભ ગણાવ્યો છે. છતાં એક સત્ય અવિચલ છે — નોટબંધીને કારણે ભારતની નાણાકીય વ્યવસ્થા અને લોકોની પેમેન્ટની આદતો સદાકાળ માટે બદલાઈ ગઈ છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
