સંસ્કૃત ભાષાને ફરીથી સામાન્ય લોકોની બોલચાલની ભાષા બનાવવાના સંકલ્પ સાથે કાર્યરત સંસ્કૃત ભારતીએ ગુજરાતમાં છેલ્લા 31 વર્ષ દરમિયાન એક લાખથી વધુ લોકોને સંસ્કૃતમાં વાતચીત કરતાં કર્યા છે. સંસ્થા દ્વારા સંસ્કૃતના જટિલ વ્યાકરણ અને અનુવાદને બદલે રોજિંદા જીવનમાં વપરાતા સરળ શબ્દો અને વાક્યો દ્વારા ભાષા શીખવવામાં આવે છે.
લોકો ઓછા સમયમાં સંસ્કૃત બોલવાનું શરૂ કરી શકે તે માટે સંસ્કૃત ભારતીએ ખાસ 10 દિવસનો સંસ્કૃત સંભાષણ અભ્યાસક્રમ તૈયાર કર્યો છે. આ અભ્યાસક્રમમાં ભાગ લેનાર વ્યક્તિને દરરોજ બે કલાક સુધી સરળ અને રસપ્રદ પદ્ધતિથી સંસ્કૃત શબ્દો, વાક્યો અને સંવાદ શીખવવામાં આવે છે.
16થી 71 વર્ષની વયના લોકોએ લીધો સંસ્કૃત વર્ગનો લાભ
સંસ્કૃત ભારતી દ્વારા 11થી 20 જુલાઈ દરમિયાન સંસ્કૃત સંભાષણ વર્ગનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ વર્ગમાં 16થી 71 વર્ષની વયના વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો, ઉદ્યોગપતિઓ, બેંક કર્મચારીઓ, ગૃહિણીઓ, વૈજ્ઞાનિકો અને વરિષ્ઠ નાગરિકો સહિત વિવિધ ક્ષેત્રના લોકો જોડાયા હતા.
સંસ્કૃત ભારતીનાં અધ્યક્ષ ડૉ. શ્રુતિ ત્રિવેદીના જણાવ્યા પ્રમાણે, 10 દિવસના અભ્યાસક્રમ દરમિયાન રોજ બે કલાક સંસ્કૃત ભાષાની તાલીમ આપવામાં આવે છે. તાલીમમાં હાવભાવ, વસ્તુઓ, રમકડાં, ગીતો, વાર્તાઓ અને રમતોનો ઉપયોગ કરીને રોજિંદા જીવનમાં ઉપયોગી શબ્દો અને વાક્યો શીખવવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિમાં વિદ્યાર્થીઓને શબ્દનો સીધો અર્થ સમજાવવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પંખો શીખવતી વખતે છત તરફ ઈશારો કરીને પંખાને સંસ્કૃતમાં ‘વ્યજનમ્’ કહેવામાં આવે છે. કોઈ વસ્તુ સાથે શબ્દને જોડીને શીખવવાથી તે સરળતાથી યાદ રહી જાય છે.
10 દિવસ બાદ સંસ્કૃતમાં વાતચીત કરવા તૈયાર થાય છે સભ્યો
સંસ્થાના જણાવ્યા પ્રમાણે, 10 દિવસનો અભ્યાસક્રમ પૂર્ણ કર્યા બાદ કોઈપણ વ્યક્તિ રોજિંદા જીવનમાં સંસ્કૃતમાં સામાન્ય વાતચીત કરવા સક્ષમ બની શકે છે. તાલીમ દરમિયાન સભ્યોનાં અલગ-અલગ ગ્રૂપ બનાવવામાં આવે છે.
અભ્યાસક્રમ પૂર્ણ થયા પછી પણ સંસ્કૃત ભાષાનો અભ્યાસ ચાલુ રહે તે માટે ગ્રૂપના સભ્યો અઠવાડિયે અથવા મહિને એક વખત ગાર્ડન, કોફી શોપ કે અન્ય જાહેર સ્થળે ભેગા થાય છે. આ દરમિયાન તેઓ માત્ર સંસ્કૃતમાં જ વાતચીત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
સંસ્કૃત શીખનારાઓ સોશિયલ મીડિયા પર પણ સંસ્કૃત ભાષામાં પોસ્ટ, સંદેશા અને વીડિયો શેર કરે છે. સંસ્કૃત ભારતી દ્વારા સોસાયટીઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને વિવિધ સંગઠનોમાં જઈને નિઃશુલ્ક સંસ્કૃત સંભાષણ વર્ગો યોજવામાં આવે છે.
1981માં શરૂ થયું હતું ‘વદતુ સંસ્કૃતમ્’ આંદોલન
પદ્મશ્રી ચમુકૃષ્ણ શાસ્ત્રીએ વર્ષ 1981માં પોતાના મિત્રો સાથે મળીને ‘વદતુ સંસ્કૃતમ્’ આંદોલનની શરૂઆત કરી હતી. આ આંદોલન આગળ જતાં સંસ્કૃત ભારતી તરીકે દેશ-વિદેશમાં જાણીતું બન્યું હતું.
તેમણે સંસ્કૃત ભાષાને વ્યાકરણના જટિલ નિયમો અને અન્ય ભાષામાં અનુવાદ કર્યા વગર સીધી બોલચાલની ભાષા તરીકે શીખવવાની વિશેષ પદ્ધતિ વિકસાવી હતી. આ વિચાર અંતર્ગત 10 દિવસના સંસ્કૃત સંભાષણ વર્ગની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી.
આ અભ્યાસક્રમનો મુખ્ય હેતુ સંસ્કૃતને માત્ર ધાર્મિક ગ્રંથો, શ્લોકો કે શૈક્ષણિક અભ્યાસ પૂરતી મર્યાદિત ન રાખીને સામાન્ય લોકોની રોજિંદી વાતચીતનો ભાગ બનાવવાનો છે.
વડોદરામાં બનાવાઈ વિશ્વની પ્રથમ સંસ્કૃત વોલ
ડૉ. શ્રુતિ ત્રિવેદીએ જણાવ્યું હતું કે વડોદરામાં સયાજી નગરગૃહ પાસે વિશ્વની પ્રથમ સંસ્કૃત વોલ બનાવવામાં આવી છે. આ સંસ્કૃત વોલનું લોકાર્પણ 28 ઓગસ્ટ, 2018ના રોજ કરવામાં આવ્યું હતું.
આ વોલ લગભગ 10 ફૂટ ઊંચી અને 60 ફૂટ લાંબી છે. તેમાં ભારતીય સંસ્કૃતિની ઉત્પત્તિ, સંસ્કૃત ભાષાનું મહત્ત્વ, ઉપનિષદો, પુરાણો, શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સાથે સંબંધિત ચિત્રો અને સૂત્રો કંડારવામાં આવ્યા છે.
સંસ્કૃત વોલનો હેતુ લોકોમાં સંસ્કૃત ભાષા અને ભારતીય સંસ્કૃતિ પ્રત્યે જાગૃતિ વધારવાનો છે. વડોદરાની મુલાકાતે આવતા લોકો માટે પણ આ વોલ વિશેષ આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની છે.
શું સંસ્કૃત ભારતી RSS સાથે જોડાયેલી છે?
સંસ્કૃત ભારતીને સામાન્ય રીતે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ના સંઘ પરિવાર (Sangh Parivar) સાથે સંકળાયેલી અથવા સંલગ્ન સંસ્થા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સંઘ પરિવાર એ RSSની વિચારધારાથી પ્રેરિત વિવિધ સ્વતંત્ર સંગઠનોનું એક વ્યાપક નેટવર્ક છે. આ સંગઠનો શિક્ષણ, મજૂર ક્ષેત્ર, વિદ્યાર્થી સંગઠન, આદિવાસી વિકાસ, મહિલા સશક્તિકરણ, સેવા કાર્ય, કૃષિ, અર્થતંત્ર, ભાષા અને સંસ્કૃતિ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કાર્ય કરે છે.
સંસ્કૃત ભારતી આ નેટવર્કમાં સંસ્કૃત ભાષા અને ભારતીય સાંસ્કૃતિક વારસાના પ્રચાર-પ્રસાર માટે કાર્ય કરતી સંસ્થા તરીકે ઓળખાય છે.
સંઘ પરિવાર શું છે?
સંઘ પરિવારનો અર્થ કોઈ એક જ નોંધાયેલ સંસ્થા નથી, પરંતુ RSSની વિચારધારાથી પ્રેરિત વિવિધ સંગઠનોના સમૂહ માટે વપરાતો શબ્દ છે.
તેમાં જાણીતી સંસ્થાઓમાં સામેલ છે:
- અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ
- ભારતીય મજૂર સંઘ
- વિશ્વ હિંદુ પરિષદ
- વિદ્યા ભારતી
- વનવાસી કલ્યાણ આશ્રમ
- સેવા ભારતી
- સંસ્કૃત ભારતી
આ તમામ સંસ્થાઓના કાર્યક્ષેત્ર અલગ છે, પરંતુ તેમને સામાન્ય રીતે સંઘ પરિવારનો ભાગ માનવામાં આવે છે.
સંસ્કૃત ભારતીની સ્થાપના
સંસ્કૃત ભારતીની શરૂઆત “વદતુ સંસ્કૃતમ્” અભિયાનથી થઈ હતી. આ અભિયાનનો હેતુ સંસ્કૃતને માત્ર ધાર્મિક કે શૈક્ષણિક ભાષા નહીં, પરંતુ સામાન્ય લોકોની બોલચાલની ભાષા બનાવવાનો હતો.
સંસ્થા દેશભરમાં અને વિદેશમાં:
- સંસ્કૃત સંભાષણ વર્ગો
- શિક્ષક તાલીમ
- શિબિરો
- બાળ સંસ્કાર કાર્યક્રમો
- સંસ્કૃત સાહિત્યનું પ્રકાશન
- સંસ્કૃતમાં સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો
જેવી પ્રવૃત્તિઓ કરે છે.
RSS સાથેનો સંબંધ કેવી રીતે સમજવામાં આવે છે?
જાહેર માહિતી અનુસાર:
- સંસ્કૃત ભારતીને RSSની વિચારધારાથી પ્રેરિત સંસ્થા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
- સંઘ પરિવારની અન્ય સંસ્થાઓની જેમ તેના ઘણા કાર્યકરો RSSની પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા હોય છે.
- અનેક કાર્યક્રમોમાં RSSના કાર્યકરો અને સંસ્કૃત ભારતીના સ્વયંસેવકો સાથે જોવા મળે છે.
- તેમ છતાં, સંસ્કૃત ભારતી પોતાની ઓળખ મુખ્યત્વે સંસ્કૃત ભાષાના પ્રચાર માટેની સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક સંસ્થા તરીકે રજૂ કરે છે.
શું સંસ્કૃત ભારતી RSSની સીધી શાખા છે?
જાહેર ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ, સંસ્કૃત ભારતીને સામાન્ય રીતે RSS સાથે સંકળાયેલી (affiliated/associated) અથવા સંઘ પરિવારની સંસ્થા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પરંતુ તે પોતાની અલગ સંગઠનાત્મક રચના, પદાધિકારીઓ અને કાર્યક્રમો સાથે કાર્ય કરે છે. એટલે તેને RSSની દૈનિક સંગઠનાત્મક શાખા તરીકે નહીં, પરંતુ સંઘ પરિવારના વ્યાપક નેટવર્કનો ભાગ તરીકે સમજવામાં આવે છે.
સંસ્કૃત ભારતીના મુખ્ય ઉદ્દેશો
- સંસ્કૃત ભાષાનો પ્રચાર-પ્રસાર.
- સંસ્કૃતને સરળ અને બોલચાલની ભાષા તરીકે શીખવવી.
- ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવી.
- સંસ્કૃત શિક્ષકો અને સ્વયંસેવકો તૈયાર કરવું.
- સંસ્કૃતમાં સાહિત્ય, નાટક, ફિલ્મ અને ડિજિટલ સામગ્રીને પ્રોત્સાહન આપવું.
વિવાદ અને દૃષ્ટિકોણ
સંસ્કૃત ભારતી અંગે અલગ-અલગ દૃષ્ટિકોણ જોવા મળે છે:
- સમર્થકો તેને સંસ્કૃત ભાષાના પુનર્જીવન માટે કાર્યરત મહત્વપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક સંસ્થા માને છે.
- કેટલાક વિવેચકો તેના RSS સાથેના સંબંધને ધ્યાનમાં રાખીને તેના કાર્યનું રાજકીય અથવા વૈચારિક વિશ્લેષણ કરે છે.
- સંસ્થા પોતે તેના મુખ્ય ધ્યેય તરીકે સંસ્કૃત ભાષાના પ્રચાર અને શિક્ષણને પ્રાથમિકતા આપે છે.
આથી, સંસ્કૃત ભારતીનું વર્ણન કરતી વખતે તથ્યાધારિત અને સંતુલિત ભાષાનો ઉપયોગ કરવો યોગ્ય ગણાય છે.
સંસ્કૃત શોર્ટ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં વિદેશોથી આવે છે એન્ટ્રીઓ
સંસ્કૃત ભાષાને આધુનિક માધ્યમો સાથે જોડવા માટે સંસ્કૃત ભારતી દ્વારા સંસ્કૃત શોર્ટ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલનું પણ આયોજન કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે વિવિધ ભાષાઓમાં ટૂંકી ફિલ્મોના ફેસ્ટિવલ યોજાતા હોય છે, પરંતુ સંસ્કૃતમાં બનેલી શોર્ટ ફિલ્મો માટે યોજાતો આ ફેસ્ટિવલ વિશેષ માનવામાં આવે છે.
આ ફેસ્ટિવલમાં ભારત ઉપરાંત જર્મની, યુનાઇટેડ કિંગડમ, અમેરિકા, જાપાન, ઇન્ડોનેશિયા અને નેપાળ સહિતના દેશોમાંથી સંસ્કૃતપ્રેમીઓ પોતાની ટૂંકી ફિલ્મો મોકલે છે. શોર્ટ ફિલ્મ, સોશિયલ મીડિયા, સંભાષણ વર્ગ અને જાહેર સ્થળે સંસ્કૃતના પ્રચાર દ્વારા સંસ્કૃત ભારતી સંસ્કૃત ભાષાને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
