ગુજરાતના જળસંચય ક્ષેત્રમાં આધુનિક ટેકનોલોજીના ઉપયોગ સાથે એક નવી શરૂઆત થઈ છે. છોટાઉદેપુર જિલ્લાના બોડેલી તાલુકાના રાજવાસણા ગામ પાસે હેરણ નદી પર રાજ્યનો પ્રથમ પૂર્ણ થયેલો રબર ડેમ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.
આધુનિક વિદેશી ટેકનોલોજીથી બનેલા આ મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ પાછળ અંદાજે ₹80 કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે. ડેમ કાર્યરત થયા બાદ ચોમાસા દરમિયાન હેરણ નદીમાં વહી જતું લાખો-કરોડો લીટર પાણી રોકી શકાશે. સંગ્રહિત પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઈ, પીવાના પાણી અને ભૂગર્ભ જળસ્તર વધારવા માટે થઈ શકશે.
રાજવાસણા રબર ડેમથી આસપાસનાં આશરે 20 ગામોના ખેડૂતો અને સ્થાનિક નાગરિકોને સીધો લાભ મળવાની અપેક્ષા છે. ખાસ કરીને ઉનાળામાં પાણીની અછતનો સામનો કરતા વિસ્તારો માટે આ પ્રોજેક્ટ આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે.
રબર ડેમ શું હોય છે?
રબર ડેમ પરંપરાગત કોંક્રિટ ડેમ અથવા સ્ટીલના દરવાજાવાળા વિયરથી અલગ પ્રકારનું જળસંચય માળખું છે. તેમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા કૃત્રિમ રબર, નાયલોન અને અન્ય મજબૂત મટીરિયલથી બનેલી વિશાળ રબર મેમ્બ્રેન અથવા ‘બ્લેડર’નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ રબર બ્લેડરને નદીના પટમાં તૈયાર કરાયેલા મજબૂત કોંક્રિટ બેઝ સાથે જોડવામાં આવે છે. નદીમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવો હોય ત્યારે ઓટોમેટિક કમ્પ્રેસર સિસ્ટમ દ્વારા તેમાં હવા ભરવામાં આવે છે. હવા ભરાતાં જ રબરનું માળખું ફૂલીને એક મજબૂત દીવાલ અથવા વિયરનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને નદીના પાણીનો સંગ્રહ શરૂ થાય છે.
જ્યારે નદીમાં પૂર આવે, પાણીનો પ્રવાહ વધુ થઈ જાય અથવા ઉપરવાસમાંથી કાંપ, પથ્થરો અને લાકડાં તણાઈને આવે ત્યારે રબર બ્લેડરમાંથી હવા કાઢી શકાય છે. હવા નીકળતાં રબરનું માળખું નદીના પટમાં સપાટ થઈ જાય છે અને પાણી, કાંપ તથા અન્ય કચરો તેના પરથી સરળતાથી આગળ વહી જાય છે.
પ્રવાહ સામાન્ય થયા બાદ ફરી હવા ભરીને રબર ડેમને ઊભો કરવામાં આવે છે અને પાણીનો સંગ્રહ શરૂ કરવામાં આવે છે.
220 મીટર લાંબો રાજવાસણા રબર ડેમ
હેરણ નદી પર બનાવવામાં આવેલા રાજવાસણા રબર ડેમની કુલ લંબાઈ 220 મીટર છે. આ ડેમને ત્રણ અલગ-અલગ સ્પાનમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.
ડેમની બોડી વોલ ઉપર 1.60 મીટર ઊંચાઈ અને અંદાજે 60 મીટર લંબાઈ ધરાવતા ત્રણ વિશાળ રબર બ્લેડર લગાવવામાં આવ્યા છે. આ બ્લેડર માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલું ખાસ રબર મટીરિયલ દક્ષિણ કોરિયાથી મગાવવામાં આવ્યું હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
આ મટીરિયલને પાણીના ભારે પ્રવાહ, દબાણ અને બદલાતા હવામાનનો સામનો કરી શકે તે રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. યોગ્ય સંચાલન અને સમયસર જાળવણી કરવામાં આવે તો આ પ્રકારની ટેકનોલોજી પરંપરાગત સ્ટીલ ગેટની સરખામણીમાં ઓછી જાળવણીમાં કાર્યરત રહી શકે છે.
માત્ર 20 મિનિટમાં ફૂલશે રબર ડેમ
રાજવાસણા રબર ડેમની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની ઝડપી ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ છે. ઓટોમેટિક સિસ્ટમ દ્વારા આશરે 20 મિનિટમાં રબર બ્લેડરમાં હવા ભરીને ડેમને પૂર્ણ ઊંચાઈ સુધી ફુલાવી શકાય છે.
નદીમાં પૂર આવે અથવા વધારાનું પાણી છોડવાની જરૂર પડે ત્યારે અંદાજે 10 મિનિટમાં બ્લેડરમાંથી હવા કાઢીને તેને સપાટ કરી શકાય છે. આ ઝડપી પ્રક્રિયાને કારણે નદીના બદલાતા પ્રવાહ પ્રમાણે ડેમનું સંચાલન સરળ બનશે.
ડેમને અલગ-અલગ સ્પાનમાં બનાવવામાં આવ્યો હોવાથી જરૂરિયાત પ્રમાણે એક અથવા વધુ રબર બ્લેડરને ફુલાવવા કે ખાલી કરવાની વ્યવસ્થા પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
પૂર, કાંપ અને લાકડાંથી કેવી રીતે સુરક્ષિત રહેશે?
છોટાઉદેપુરના જંગલ અને ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ દરમિયાન નદીઓમાં પાણી સાથે મોટી માત્રામાં કાંપ, પથ્થરો, ઝાડનાં લાકડાં અને અન્ય કચરો તણાઈને આવે છે. પરંપરાગત આડબંધ અથવા વિયરમાં આ કચરો અટવાઈ જવાથી પાણીના પ્રવાહ અને માળખાની સુરક્ષા સામે સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે.
રબર ડેમમાં ભારે પ્રવાહની આગાહી થાય ત્યારે બ્લેડરમાંથી હવા કાઢીને તેને નદીના પટમાં સપાટ કરી શકાય છે. પરિણામે પાણી સાથે આવેલો કાંપ, ગ્રેવલ અને લાકડાં ડેમને મોટું નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર આગળ વહી શકે છે.
પ્રવાહમાં ઘટાડો થયા બાદ રબર બ્લેડરમાં ફરીથી હવા ભરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ચોખ્ખા પાણીનો સંગ્રહ શરૂ કરવામાં આવે છે. આ જ રબર ડેમ ટેકનોલોજીની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિશેષતાઓ પૈકીની એક છે.
હેરણ નદીના પાણીનો થશે અસરકારક ઉપયોગ
હેરણ નદી છોટાઉદેપુર જિલ્લાના કવાંટ, પાવી જેતપુર, બોડેલી અને સંખેડા સહિતના વિસ્તારોમાંથી પસાર થાય છે. ચોમાસામાં ઉપરવાસમાં ભારે વરસાદ થતાં નદીમાં મોટા પ્રમાણમાં પાણી આવે છે.
અત્યાર સુધી આ પાણીનો મોટો જથ્થો યોગ્ય સંગ્રહના અભાવે આગળ વહીને નર્મદા નદીમાં ભળી જતો હતો. પરિણામે ચોમાસામાં નદીમાં પૂરતું પાણી હોવા છતાં ઉનાળામાં આસપાસના અનેક વિસ્તારોને સિંચાઈ અને પીવાના પાણીની અછતનો સામનો કરવો પડતો હતો.
નવો રબર ડેમ કાર્યરત થયા બાદ હેરણ નદીના પાણીનો વધુ અસરકારક રીતે સંગ્રહ કરી શકાશે. પાણી લાંબા સમય સુધી નદીના પટમાં રહેતાં આસપાસના કૂવા, બોરવેલ અને અન્ય જળસ્રોતોના સ્તરમાં પણ વધારો થવાની શક્યતા છે.
1958માં તૈયાર થયેલા જૂના આડબંધના સ્થાને આધુનિક ડેમ
રાજવાસણા ખાતે હેરણ નદી પર અગાઉ એક જૂનો આડબંધ હતો. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર આ આડબંધનો શિલાન્યાસ 8 મે 1954ના રોજ તત્કાલીન મુંબઈ રાજ્યના બાંધકામ પ્રધાન નાયક નિંબાલકરના હસ્તે કરવામાં આવ્યો હતો અને તેનું બાંધકામ 1958માં પૂર્ણ થયું હતું.
આ જૂનો આડબંધ વર્ષો સુધી સ્થાનિક ખેડૂતો અને ગ્રામજનો માટે ઉપયોગી રહ્યો હતો. જોકે સમય પસાર થતાં તેમાં મોટા પ્રમાણમાં કાંપ ભરાઈ ગયો હતો. જળસંગ્રહ વિસ્તાર છીછરો થતાં તેની પાણી રોકવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો થયો હતો.
સ્થાનિક ખેડૂતો અને ગ્રામજનોની રજૂઆતો બાદ જૂના અને જર્જરિત આડબંધના સ્થાને આધુનિક રબર ડેમ બનાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. પ્રોજેક્ટનું કામ યોઇલ એન્વીરોટેક એજન્સીને સોંપવામાં આવ્યું હતું અને બોડેલી સિંચાઈ વિભાગના અધિકારીઓની દેખરેખ હેઠળ તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે.
SCADA અને ઓટોમેટિક કંટ્રોલ સિસ્ટમ
આધુનિક રબર ડેમને ઓટોમેટિક સિસ્ટમ સાથે જોડવામાં આવે છે. પાણીનું સ્તર, પ્રવાહ અને હવામાનની સ્થિતિ પ્રમાણે બ્લેડરમાં હવા ભરવા અથવા કાઢવાની પ્રક્રિયા નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
SCADA એટલે કે Supervisory Control and Data Acquisition જેવી સિસ્ટમના ઉપયોગથી કંટ્રોલ રૂમમાં બેઠેલા અધિકારીઓ પાણીના સ્તર અને ડેમની કામગીરી પર સતત નજર રાખી શકે છે.
જરૂરિયાત મુજબ ડેમને ઓટોમેટિક અથવા મેન્યુઅલ રીતે સંચાલિત કરી શકાય છે. વીજ પુરવઠો અથવા ટેકનિકલ સિસ્ટમમાં સમસ્યા સર્જાય તો વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા દ્વારા ડેમને સુરક્ષિત સ્થિતિમાં લાવી શકાય તે માટે પણ આયોજન કરવામાં આવે છે.
ખેડૂતોને ખરીફ અને ઉનાળુ પાકમાં મળશે લાભ
રબર ડેમમાં સંગ્રહિત પાણીનો સૌથી મોટો લાભ આસપાસના ખેડૂતોને મળી શકે છે. ચોમાસામાં સંગ્રહિત થયેલું પાણી ખરીફ પાક ઉપરાંત રવી અને ઉનાળુ પાક માટે પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
હાલ વરસાદ આધારિત ખેતી કરતા ખેડૂતોને અનિયમિત વરસાદને કારણે પાકના નુકસાનનું જોખમ રહે છે. રબર ડેમથી સિંચાઈની વૈકલ્પિક સુવિધા ઉપલબ્ધ થતાં ખેડૂતો કપાસ, મકાઈ, ડાંગર, શાકભાજી અને અન્ય પાકોની વધુ સારી રીતે ખેતી કરી શકશે.
સિંચાઈની ઉપલબ્ધતા વધવાથી એક જ વર્ષમાં એક કરતાં વધુ પાક લેવાની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે. તેનાથી કૃષિ ઉત્પાદન અને ખેડૂતોની આવકમાં વધારો થઈ શકે છે.
પીવાના પાણીની અછતમાં મળશે રાહત
આદિવાસી અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ઉનાળા દરમિયાન કૂવા તથા બોરવેલના જળસ્તર નીચે જતાં પીવાના પાણીની સમસ્યા સર્જાય છે. ડેમમાં લાંબા સમય સુધી પાણી ભરાયેલું રહેવાથી નદીના આસપાસના વિસ્તારમાં જમીનમાં પાણીનું રિચાર્જ વધશે.
ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચું આવવાથી ગ્રામ પંચાયતની પાણી પુરવઠા યોજનાઓ, હેન્ડપંપ, કૂવા અને બોરવેલને વધુ સમય સુધી પાણી મળી શકે છે. આ કારણે ટેન્કર અથવા અન્ય વૈકલ્પિક પાણી પુરવઠા વ્યવસ્થા પરની નિર્ભરતા પણ ઘટી શકે છે.
આ પ્રોજેક્ટનો લાભ માત્ર ખેતી સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ સ્થાનિક પશુપાલન, ગ્રામ્ય રોજગાર અને નાગરિકોના દૈનિક જીવન પર પણ સકારાત્મક અસર કરી શકે છે.
પરંપરાગત સ્ટીલ ગેટ કરતાં જાળવણી ખર્ચ ઓછો
પરંપરાગત વિયર અથવા બેરેજમાં સ્ટીલના દરવાજા, ગિયર, ચેઇન, પુલીઓ અને અન્ય મિકેનિકલ સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સતત પાણી અને ભેજના સંપર્કમાં રહેવાને કારણે સ્ટીલના ગેટમાં કાટ લાગવાની તથા સમયાંતરે સમારકામની જરૂર પડે છે.
રબર ડેમમાં મુખ્ય અવરોધક માળખા તરીકે કૃત્રિમ રબરની મેમ્બ્રેનનો ઉપયોગ થાય છે. યોગ્ય ગુણવત્તાનું મટીરિયલ અને નિયમિત નિરીક્ષણ કરવામાં આવે તો તેનો જાળવણી ખર્ચ સ્ટીલ ગેટેડ વિયરની સરખામણીમાં ઓછો રહી શકે છે.
જોકે રબર મેમ્બ્રેનમાં કાપો, ઘસારો અથવા નુકસાન ન થાય તે માટે નદીમાં આવતા પથ્થરો, લાકડાં અને અન્ય તીક્ષ્ણ વસ્તુઓ સામે સતત તકેદારી રાખવી જરૂરી છે.
તાપીના પાઠકવાડીમાં બની રહ્યો છે બીજો રબર ડેમ
છોટાઉદેપુરના રાજવાસણા પ્રોજેક્ટની સાથે તાપી જિલ્લાના ડોલવણ તાલુકાના પાઠકવાડી ગામ પાસે અંબિકા નદી પર પણ એર-ફિલ્ડ રબર ડેમનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
નર્મદા, જળસંપત્તિ, પાણી પુરવઠા અને કલ્પસર વિભાગના આ પ્રોજેક્ટ પાછળ ₹79.92 કરોડનો ખર્ચ થવાનો અંદાજ છે. પાઠકવાડી રબર ડેમની કુલ લંબાઈ આશરે 386 મીટર રહેશે.
આ પ્રોજેક્ટમાં અંદાજે 3.50 MCM એટલે કે 35 લાખ ઘનમીટર પાણીનો સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા રહેશે. સંગ્રહિત પાણીથી આશરે 650 હેક્ટર ખેતીની જમીનને સિંચાઈનો લાભ મળવાની અપેક્ષા છે.
પાઠકવાડી પ્રોજેક્ટનું ખાતમુહૂર્ત થયું ત્યારે તેને ગુજરાતના પ્રથમ અને દેશના બીજા એર-ફિલ્ડ રબર ડેમ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે છોટાઉદેપુરનો રાજવાસણા પ્રોજેક્ટ પહેલાં પૂર્ણ થતાં તે ગુજરાતનો પ્રથમ તૈયાર થયેલો રબર ડેમ બન્યો છે.
પાઠકવાડી ડેમથી ભૂગર્ભ જળ અને ખારાશ સામે લાભ
ડોલવણ અને દક્ષિણ ગુજરાતના વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ થવા છતાં પાણી ઝડપથી નદીઓ મારફતે દરિયા તરફ વહી જાય છે. પરિણામે ઉનાળામાં કેટલાક વિસ્તારોમાં સિંચાઈ અને પીવાના પાણીની અછત ઊભી થાય છે.
અંબિકા નદી પર રબર ડેમ બનવાથી વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ થઈ શકશે અને આસપાસના કૂવા તથા બોરવેલના જળસ્તરમાં વધારો થશે.
આ ઉપરાંત નદીમાં મીઠા પાણીનો પ્રવાહ લાંબા સમય સુધી જાળવી રાખવાથી દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ખારા પાણીના જમીનમાં પ્રવેશને નિયંત્રિત કરવામાં પણ મદદ મળી શકે છે. આ કારણે ખેતીની જમીનને ખારાશથી બચાવવા માટે આ પ્રોજેક્ટ બહુહેતુક સાબિત થઈ શકે છે.
ગુજરાત માટે કેમ મહત્ત્વપૂર્ણ છે રબર ડેમ ટેકનોલોજી?
ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદની માત્રા અને પાણીની ઉપલબ્ધતા વચ્ચે મોટો તફાવત જોવા મળે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ થાય છે, પરંતુ સંગ્રહના અભાવે પાણી ઝડપથી વહી જાય છે. બીજી તરફ ઉનાળામાં એ જ વિસ્તારોને પાણીની અછતનો સામનો કરવો પડે છે.
રબર ડેમ જેવી ટેકનોલોજી નાની અને મધ્યમ નદીઓમાં ચોમાસાનું પાણી રોકવા માટે ઉપયોગી બની શકે છે. પરંપરાગત મોટા ડેમની સરખામણીમાં આ પ્રકારના ડેમ માટે ઓછું જમીન સંપાદન કરવું પડે છે અને નદીના કુદરતી પ્રવાહને જરૂરિયાત પ્રમાણે પુનઃસ્થાપિત કરી શકાય છે.
રાજવાસણા પ્રોજેક્ટની કામગીરી સફળ રહે તો ગુજરાતની અન્ય નદીઓ અને આડબંધો પર પણ આવી ટેકનોલોજીના ઉપયોગ માટે માર્ગ મોકળો થઈ શકે છે. ખાસ કરીને આદિવાસી, ડુંગરાળ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં નાના-મધ્યમ જળસંચય પ્રોજેક્ટ માટે રબર ડેમ એક અસરકારક વિકલ્પ બની શકે છે.
રાજવાસણા રબર ડેમની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- સ્થળ: રાજવાસણા ગામ, બોડેલી તાલુકો, છોટાઉદેપુર
- નદી: હેરણ નદી
- અંદાજિત ખર્ચ: ₹80 કરોડ
- કુલ લંબાઈ: 220 મીટર
- રબર બ્લેડરની સંખ્યા: ત્રણ
- દરેક બ્લેડરની લંબાઈ: આશરે 60 મીટર
- રબર બ્લેડરની ઊંચાઈ: 1.60 મીટર
- હવા ભરવાનો સમય: આશરે 20 મિનિટ
- હવા કાઢવાનો સમય: આશરે 10 મિનિટ
- લાભાર્થી વિસ્તાર: આશરે 20 ગામ
- મુખ્ય લાભ: સિંચાઈ, પીવાનું પાણી અને ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ
ગુજરાતના જળસંચય માટે નવો અધ્યાય
રાજવાસણા ખાતે તૈયાર થયેલો ગુજરાતનો પ્રથમ રબર ડેમ માત્ર એક નવો ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ રાજ્યમાં જળસંચય માટે આધુનિક ટેકનોલોજીના ઉપયોગની શરૂઆત છે.
પ્રોજેક્ટથી ચોમાસાનું પાણી રોકી ખેડૂતોને સિંચાઈ, ગ્રામજનોને પીવાનું પાણી અને સમગ્ર વિસ્તારને ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જનો લાભ મળી શકે છે. સાથે જ તાપીના પાઠકવાડીમાં બની રહેલો એર-ફિલ્ડ રબર ડેમ ગુજરાતમાં આ ટેકનોલોજીના વિસ્તરણ તરફનો બીજો મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
આ બંને પ્રોજેક્ટ સફળ સાબિત થશે તો આવનારા સમયમાં રાજ્યની અન્ય નદીઓ પર પણ રબર ડેમ બનાવવાની શક્યતાઓ વધી શકે છે. પાણીની અછત સામે લડી રહેલા ગુજરાતના ગ્રામ્ય વિસ્તારો માટે આ ટેકનોલોજી એક ટકાઉ અને ઉપયોગી ઉપાય બની શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
