દેશના પશ્ચિમ કિનારે ગુજરાતથી તમિલનાડુ સુધી લગભગ 1,500 કિલોમીટર લંબાઈમાં ફેલાયેલા પશ્ચિમ ઘાટના પર્યાવરણીય રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ વિસ્તારોને કાનૂની સુરક્ષા આપવાની પ્રક્રિયા હવે નિર્ણાયક તબક્કામાં પહોંચી છે. કેન્દ્ર સરકાર પ્રથમ તબક્કામાં ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને ગોવામાં આવેલા પશ્ચિમ ઘાટના કેટલાક વિસ્તારોને ‘ઇકોલૉજિકલી સેન્સિટિવ એરિયા’ એટલે કે ESA જાહેર કરવાની તૈયારી કરી રહી છે.
પશ્ચિમ ઘાટના છ રાજ્યોમાં આવેલા કુલ 56,825.7 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારને ESA હેઠળ લાવવાનો પ્રસ્તાવ વર્ષ 2024ના છઠ્ઠા ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશનમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો. જોકે કર્ણાટક અને કેરળ સહિતનાં રાજ્યો સાથે વિસ્તારના સીમાંકન અંગે સહમતી ન બનતાં અંતિમ નોટિફિકેશન વર્ષોથી અટવાયેલું છે.
હવે તમામ છ રાજ્યોની એકસાથે રાહ જોવાને બદલે જે રાજ્યોમાં વિવાદોનો મોટાભાગે ઉકેલ આવી ગયો છે ત્યાં તબક્કાવાર નોટિફિકેશન બહાર પાડવાની દિશામાં કેન્દ્ર આગળ વધી રહ્યું છે. ગુજરાતે પોતાની અંતિમ સહમતી આપી દીધી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે, જ્યારે મહારાષ્ટ્ર અને ગોવા પણ અંતિમ સહમતીની નજીક છે.
જુલાઈ 2026માં વર્તમાન ડ્રાફ્ટની સમયમર્યાદા પૂર્ણ થવાની હોવાથી તે પહેલાં પ્રથમ તબક્કાનું અંતિમ નોટિફિકેશન બહાર પાડવામાં આવે તેવી શક્યતા છે. જોકે ગેઝેટ નોટિફિકેશન જાહેર ન થાય ત્યાં સુધી પ્રસ્તાવિત વિસ્તારો અને શરતોને અંતિમ માનવામાં આવશે નહીં.
ઇકોલૉજિકલી સેન્સિટિવ એરિયા એટલે શું?
ઇકોલૉજિકલી સેન્સિટિવ એરિયા એવો વિસ્તાર છે, જ્યાં કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ, જંગલો, વન્યજીવન, નદીઓ, જળસ્રોતો અને જૈવવિવિધતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે તેવી પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ મૂકવામાં આવે છે. કેન્દ્ર સરકાર પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1986ની કલમ 3 અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ નિયમો, 1986ના નિયમ 5 હેઠળ કોઈ વિસ્તારને પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ જાહેર કરી શકે છે.
ESA જાહેર કરવાનો અર્થ એ નથી કે સમગ્ર વિસ્તારને માનવ પ્રવૃત્તિ માટે સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવશે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વિનાશકારી અને અત્યંત પ્રદૂષણકારી પ્રવૃત્તિઓને રોકીને સ્થાનિક લોકોની જરૂરિયાતો સાથે કુદરતી પર્યાવરણનું સંતુલન જાળવવાનો છે.
ખેતી, બાગાયત, વાવેતર, ઘરનું સમારકામ અને સ્થાનિક લોકોની રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ સામાન્ય રીતે ચાલુ રહી શકે છે. ESA જાહેર થવાથી જમીનની માલિકી પણ બદલાતી નથી અને માત્ર નોટિફિકેશનના કારણે સ્થાનિક લોકોને સ્થળાંતર કરાવવાની જોગવાઈ નથી.
પશ્ચિમ ઘાટના કેટલા વિસ્તારને ESA બનાવવાનો પ્રસ્તાવ?
31 જુલાઈ 2024ના કેન્દ્ર સરકારના છઠ્ઠા ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશનમાં છ રાજ્યોના કુલ 56,825.7 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારને ESA હેઠળ લાવવાનો પ્રસ્તાવ છે.
રાજ્યવાર પ્રસ્તાવિત વિસ્તાર મુજબ ગુજરાતમાં 449 ચોરસ કિલોમીટર, મહારાષ્ટ્રમાં 17,340 ચોરસ કિલોમીટર, ગોવામાં 1,461 ચોરસ કિલોમીટર, કર્ણાટકમાં 20,668 ચોરસ કિલોમીટર, તમિલનાડુમાં 6,914 ચોરસ કિલોમીટર અને કેરળમાં 9,993.7 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
આ આંકડા ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશનના છે. રાજ્ય સરકારોની ભલામણો, સ્થાનિક સ્તરે કરવામાં આવેલી ચકાસણી, ગામોની વાસ્તવિક સીમાઓ અને નિષ્ણાત સમિતિના અભિપ્રાયના આધારે અંતિમ વિસ્તારમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
ગુજરાતના 64 ગામોનો વિસ્તાર ESAમાં આવી શકે
વર્તમાન ડ્રાફ્ટમાં ગુજરાતના પશ્ચિમ ઘાટનો લગભગ 449 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર ESAમાં મૂકવાનો પ્રસ્તાવ છે. નવી ચર્ચાઓમાં આ વિસ્તાર આશરે 449થી 470 ચોરસ કિલોમીટર અને અંદાજે 64 ગામોમાં ફેલાયેલો હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે.
ગુજરાત પશ્ચિમ ઘાટના છ રાજ્યોમાં સૌથી ઓછો પ્રસ્તાવિત ESA વિસ્તાર ધરાવે છે. આ વિસ્તાર મુખ્યત્વે દક્ષિણ ગુજરાતના ડાંગ અને આસપાસના જંગલપ્રધાન તથા ડુંગરાળ પટ્ટા સાથે જોડાયેલો છે.
ગુજરાત સરકારે ESAને સૈદ્ધાંતિક અને અંતિમ મંજૂરી આપી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે, પરંતુ સાથે કેટલીક શરતો પણ રજૂ કરી છે. રાજ્યની માંગ છે કે ESAમાં આવતા બિનજંગલ વિસ્તારોમાં નાના ખનિજોના ખનનની જરૂરિયાત અંગે યોગ્ય છૂટછાટ આપવામાં આવે અને પહેલેથી મંજૂર થયેલી કે ચાલુ બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓને અચાનક અસર ન થાય. અંતિમ નોટિફિકેશનમાં ગુજરાતની આ શરતોમાંથી કેટલી સ્વીકારવામાં આવે છે તે ગેઝેટ જાહેર થયા પછી સ્પષ્ટ થશે.
મહારાષ્ટ્રમાં સૌથી મોટો વિવાદ ગામોને બાકાત રાખવાનો
મહારાષ્ટ્રમાં આશરે 17,340 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારને ESAમાં સામેલ કરવાનો પ્રસ્તાવ છે. કર્ણાટક પછી આ બીજો સૌથી મોટો પ્રસ્તાવિત વિસ્તાર છે. ડ્રાફ્ટ મુજબ મહારાષ્ટ્રનાં લગભગ 2,515 ગામો ESA સીમાંકનમાં આવી શકે છે. જોકે મહારાષ્ટ્ર સરકારે તેમાંથી 378 ગામોને બહાર રાખવાની માંગ કરી છે.
રાજ્ય સરકારની દલીલ છે કે કેટલાક ગામો મુખ્ય જંગલ અને સતત પર્યાવરણીય પટ્ટાથી દૂર આવેલા છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં અગાઉથી ઉદ્યોગો, માઇનિંગ પ્રોજેક્ટ અને અન્ય વિકાસ પ્રવૃત્તિઓ ચાલી રહી છે અથવા પ્રસ્તાવિત છે.
મહારાષ્ટ્ર બાયોડાયવર્સિટી બોર્ડે સુધારેલી વિગતો કેન્દ્રની નિષ્ણાત સમિતિ સમક્ષ રજૂ કરી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. તેથી મહારાષ્ટ્ર સાથેનો વિવાદ હવે અંતિમ તબક્કામાં હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે.
ગોવાની 21 ગામોને બહાર રાખવાની માંગ
ગોવાના 1,461 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં આવેલા 108 ગામોને ESA હેઠળ લાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો. ગોવા સરકારે સત્તારી તાલુકાના 21 ગામોને યાદીમાંથી બહાર રાખવાની માંગ કરી છે.
ગોવામાં ખનન લાંબા સમયથી મહત્વપૂર્ણ આર્થિક પ્રવૃત્તિ રહી છે. તેથી ESA લાગુ થયા બાદ માઇનિંગ અને ક્વોરીંગ પર આવનારા પ્રતિબંધો રાજ્ય સરકાર તથા સ્થાનિક હિતધારકો માટે ચિંતાનો વિષય છે.
જોકે કેન્દ્ર અને ગોવા સરકાર વચ્ચે મોટાભાગના મુદ્દા પર સમજૂતી થઈ ગઈ હોવાનું જાણવા મળે છે. ગામોની અંતિમ યાદી અને ચોક્કસ સીમા નિષ્ણાત સમિતિની ભલામણ તથા અંતિમ નોટિફિકેશનમાં સ્પષ્ટ થશે.
કર્ણાટકનો સંપૂર્ણ પ્રસ્તાવ સામે વિરોધ
પશ્ચિમ ઘાટનો સૌથી વધુ પ્રસ્તાવિત ESA વિસ્તાર કર્ણાટકમાં છે. ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન મુજબ કર્ણાટકમાં 20,668 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર ESA હેઠળ લાવવાનો પ્રસ્તાવ છે, જે સમગ્ર પ્રસ્તાવિત વિસ્તારનો લગભગ 36 ટકા ભાગ છે.
કર્ણાટક સરકારે વર્ષ 2024માં કસ્તુરીરંગન સમિતિની ભલામણોને ઔપચારિક રીતે નકારવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. રાજ્યનો દાવો છે કે પ્રસ્તાવના કારણે જંગલની નજીક રહેતા લોકો, ખેડૂતો, કૉફી અને અન્ય પ્લાન્ટેશન, ક્વોરીંગ તથા વિકાસ પ્રોજેક્ટને અસર થઈ શકે છે.
કેન્દ્રે કર્ણાટકને માત્ર પ્રસ્તાવ નકારવાને બદલે પર્યાવરણના સંરક્ષણ માટે વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા રજૂ કરવા કહ્યું છે. બંને પક્ષો વચ્ચે વાતચીત ચાલુ છે, પરંતુ વિસ્તારના સીમાંકન અંગે હજુ સહમતી બની નથી.
કેરળ 1,188 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર ઘટાડવા માગે છે
વર્ષ 2024ના ડ્રાફ્ટમાં કેરળના 9,993.7 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારને ESA તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. પરંતુ કેરળ સરકારે આ વિસ્તાર ઘટાડીને આશરે 8,805 ચોરસ કિલોમીટર કરવાની માંગ કરી છે.
રાજ્ય સરકાર લગભગ 31 ગામોને ESAની બહાર રાખવા માગે છે. આ ગામો મુખ્યત્વે ઇડુક્કી અને વાયનાડ જિલ્લામાં આવેલા હોવાનું જાણવા મળે છે.
કેરળની દલીલ છે કે પ્રસ્તાવિત વિસ્તારોમાં મોટી માનવવસ્તી રહે છે અને ખેતી, મસાલા, રબર, ચા, કૉફી તથા અન્ય બાગાયતી પ્રવૃત્તિઓ મોટા પ્રમાણમાં થાય છે. તેથી જમીનની વાસ્તવિક સ્થિતિનું ભૌતિક સર્વેક્ષણ કરીને વસાહતી અને ખેતીવાળા વિસ્તારોને બાકાત રાખવા જોઈએ.
કેન્દ્રની નિષ્ણાત સમિતિએ કેરળની તમામ માંગો સ્વીકારી નથી. સમિતિનું માનવું છે કે ઇડુક્કી અને વાયનાડના કેટલાક વિસ્તારો ભૂસ્ખલન, જંગલ સંરક્ષણ અને જૈવવિવિધતાની દૃષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ છે.
તમિલનાડુનો વિસ્તાર હજુ અંતિમ નથી
તમિલનાડુમાં 6,914 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારને ESA તરીકે પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યો છે. કર્ણાટક અને કેરળની સરખામણીમાં તમિલનાડુના સરકારસ્તરે બહુ મોટો મૂળભૂત વિરોધ નોંધાયો નથી.
જોકે ગામોની યાદી, ચોક્કસ સીમા અને કેટલીક સ્થાનિક રજૂઆતોના કારણે અંતિમ વિસ્તાર નક્કી થવાનો બાકી છે. તેથી પ્રથમ નોટિફિકેશનમાં તમિલનાડુનો સમાવેશ થશે કે પછીના તબક્કામાં કરવામાં આવશે તે હજુ સ્પષ્ટ નથી.
ESA જાહેર થયા બાદ માઇનિંગ સંપૂર્ણપણે બંધ થશે?
વર્ષ 2024ના ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન મુજબ ESAમાં નવા માઇનિંગ, ક્વોરીંગ અને રેતી ખનન પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ રહેશે.
પહેલેથી કાર્યરત ખાણોને અંતિમ નોટિફિકેશનની તારીખથી પાંચ વર્ષમાં અથવા વર્તમાન માઇનિંગ લીઝ પૂરી થાય ત્યારે—બંનેમાંથી જે સમય પહેલાં આવે—તબક્કાવાર રીતે બંધ કરવાની જોગવાઈ છે.
આ જોગવાઈ મહારાષ્ટ્ર, ગોવા, કર્ણાટક અને ગુજરાત સહિતનાં રાજ્યોની મુખ્ય ચિંતાઓમાંની એક છે. રાજ્યો બિનજંગલ વિસ્તારોમાં નાના ખનિજો, સ્થાનિક જરૂરિયાત અને અગાઉથી મંજૂર થયેલા પ્રોજેક્ટ માટે કેટલીક છૂટછાટ માગી રહ્યા છે.
અંતિમ નોટિફિકેશનમાં આ માંગોને કેટલી હદ સુધી માન્યતા મળે છે તે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
નવા થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ પર પ્રતિબંધ
ESA હેઠળ આવતા વિસ્તારમાં કોઈ નવો થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ સ્થાપિત કરી શકાશે નહીં. પહેલેથી કાર્યરત થર્મલ પાવર પ્લાન્ટના વિસ્તરણને પણ મંજૂરી નહીં મળે.
થર્મલ પાવર પ્રોજેક્ટના કારણે મોટી જમીન, પાણી અને પરિવહન વ્યવસ્થાની જરૂર પડે છે. સાથે વાયુપ્રદૂષણ, કોલસાની રાખ અને સ્થાનિક જળસ્રોતો પર પણ અસર થઈ શકે છે. તેથી પશ્ચિમ ઘાટના સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં આવા નવા પ્રોજેક્ટને રોકવાનો પ્રસ્તાવ છે.
રેડ કેટેગરીના ઉદ્યોગોને મંજૂરી નહીં
કેન્દ્રીય કે રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ દ્વારા ‘રેડ કેટેગરી’માં મૂકવામાં આવેલા અત્યંત પ્રદૂષણકારી નવા ઉદ્યોગોની સ્થાપના ESAમાં કરી શકાશે નહીં.
પહેલેથી કાર્યરત રેડ કેટેગરીના ઉદ્યોગોના વિસ્તરણને પણ મંજૂરી નહીં મળે. જોકે આરોગ્ય સંબંધિત સંસ્થાઓ અને તબીબી સુવિધાઓને લાગુ નિયમો અનુસાર ચાલુ રાખી શકાશે.
ઓરેન્જ અને વ્હાઇટ કેટેગરીના ઓછું પ્રદૂષણ કરતા ઉદ્યોગોને પર્યાવરણીય નિયમોના કડક પાલન સાથે મંજૂરી મળી શકે છે. સ્થાનિક રોજગાર અને ઓછા પર્યાવરણીય પ્રભાવવાળા ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહિત કરવાની જોગવાઈ પણ હોઈ શકે છે.
મોટા બાંધકામ અને ટાઉનશિપ પર નિયંત્રણ
ESA જાહેર થયા બાદ 20,000 ચોરસ મીટર કે તેથી વધુ બિલ્ટ-અપ એરિયા ધરાવતા નવા બિલ્ડિંગ અને બાંધકામ પ્રોજેક્ટ પર પ્રતિબંધ રહેશે. આવા વર્તમાન પ્રોજેક્ટના મોટા વિસ્તરણને પણ મંજૂરી નહીં મળે.
50 હેક્ટર કે તેથી વધુ જમીન ધરાવતા અથવા 1.50 લાખ ચોરસ મીટર કે તેથી વધુ બિલ્ટ-અપ એરિયા ધરાવતા નવા ટાઉનશિપ અને એરિયા ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ પણ પ્રતિબંધિત રહેશે.
જોકે સ્થાનિક લોકોના હાલના મકાનોની મરામત, જીર્ણોદ્ધાર અથવા કાયદા મુજબ મર્યાદિત વિસ્તરણ પર પ્રતિબંધ નહીં હોય. પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો અને જાહેર જરૂરિયાતની કેટલીક સુવિધાઓ પણ નિયમો અનુસાર સ્થાપિત કરી શકાશે.
ખેતી અને સ્થાનિક લોકો પર શું અસર પડશે?
ESAને લઈને સ્થાનિક લોકોમાં સૌથી મોટી આશંકા જમીન, ખેતી અને સ્થળાંતર અંગે રહે છે. જોકે કેન્દ્રના ડ્રાફ્ટમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે ESA જાહેર થવાથી જમીનની માલિકીમાં કોઈ ફેરફાર નહીં થાય.
ખેતી, બાગાયત, મસાલા ઉત્પાદન, પ્લાન્ટેશન અને પરંપરાગત ગ્રામ્ય પ્રવૃત્તિઓને માત્ર ESAના કારણે બંધ કરવામાં નહીં આવે. સ્થાનિક લોકોને તેમના ગામ અથવા ઘરમાંથી હટાવવાની પણ સામાન્ય જોગવાઈ નથી.
ઘરનું સમારકામ, ખેતી માટેની જરૂરી સ્થાનિક સુવિધા અને પરંપરાગત જીવનપદ્ધતિ ચાલુ રહી શકે છે. જોકે મોટા વ્યાપારી પ્રોજેક્ટ, અત્યંત પ્રદૂષણકારી ઉદ્યોગ અથવા પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિ માટે અલગ મંજૂરી અને નિયંત્રણ લાગુ પડશે.
આ કારણે ESAને ‘નો ડેવલપમેન્ટ ઝોન’ કહેવું સંપૂર્ણપણે યોગ્ય નથી. તેને પર્યાવરણ સાથે સુસંગત અને નિયંત્રિત વિકાસનો વિસ્તાર કહી શકાય.
હાઇડ્રો પાવર પ્રોજેક્ટને શરતો સાથે મંજૂરી
નવી જળવિદ્યુત યોજનાઓ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધનો પ્રસ્તાવ નથી, પરંતુ તેમને કડક પર્યાવરણીય શરતો હેઠળ મંજૂરી આપી શકાય છે.
નદીમાં ઉનાળા અને ઓછા પ્રવાહના સમયગાળામાં ઓછામાં ઓછો પર્યાવરણીય પ્રવાહ જાળવવો પડશે. એક જ નદી પર અનેક પ્રોજેક્ટના સંયુક્ત પ્રભાવનો અભ્યાસ કરાવવો પડશે.
બે હાઇડ્રો પાવર પ્રોજેક્ટ વચ્ચે ઓછામાં ઓછું અંતર અને સમગ્ર નદી બેસિન પર થતી અસર અંગે પણ કડક ધોરણો લાગુ થઈ શકે છે.
ગડગિલ સમિતિએ સમગ્ર પશ્ચિમ ઘાટ માટે કરી હતી ભલામણ
પશ્ચિમ ઘાટના પર્યાવરણના સંરક્ષણની ઔપચારિક પ્રક્રિયા વર્ષ 2010માં શરૂ થઈ હતી. કેન્દ્ર સરકારે જાણીતા પર્યાવરણવિદ્ માધવ ગડગિલની અધ્યક્ષતામાં ‘વેસ્ટર્ન ઘાટ્સ ઇકોલૉજી એક્સપર્ટ પેનલ’ની રચના કરી હતી.
ગડગિલ સમિતિએ વર્ષ 2011માં પોતાનો રિપોર્ટ રજૂ કર્યો હતો. સમિતિએ લગભગ 1,29,037 ચોરસ કિલોમીટરના સમગ્ર પશ્ચિમ ઘાટ વિસ્તારને પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ માન્યો હતો.
જોકે સમગ્ર વિસ્તારમાં એકસરખા નિયંત્રણ મૂકવાને બદલે તેને પર્યાવરણીય સંવેદનશીલતાના આધારે ત્રણ અલગ ઝોનમાં વહેંચવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી.
છ રાજ્યોની સરકારો અને સ્થાનિક સંગઠનો દ્વારા ગડગિલ રિપોર્ટનો ભારે વિરોધ થયો હતો. રાજ્યોનું કહેવું હતું કે ભલામણો અત્યંત કડક છે અને તેનો ખેતી, વસાહતો, સ્થાનિક વિકાસ તથા અર્થવ્યવસ્થા પર મોટો પ્રભાવ પડશે.
કસ્તુરીરંગન સમિતિએ વિસ્તાર ઘટાડ્યો
રાજ્યોના વિરોધ બાદ કેન્દ્ર સરકારે ઓગસ્ટ 2012માં પૂર્વ ISRO અધ્યક્ષ ડૉ. કે. કસ્તુરીરંગનની અધ્યક્ષતામાં હાઇ લેવલ વર્કિંગ ગ્રુપની રચના કરી હતી.
કસ્તુરીરંગન સમિતિએ પશ્ચિમ ઘાટને મુખ્યત્વે ‘નેચરલ લેન્ડસ્કેપ’ અને ‘કલ્ચરલ લેન્ડસ્કેપ’ એમ બે ભાગમાં વહેંચ્યો હતો.
નેચરલ લેન્ડસ્કેપમાં ગાઢ જંગલો, કુદરતી વનસ્પતિ, વન્યજીવનના વસવાટ અને સંરક્ષણની જરૂર ધરાવતા વિસ્તારોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. કલ્ચરલ લેન્ડસ્કેપમાં માનવવસાહતો, ગામો, ખેતી અને પ્લાન્ટેશનવાળા વિસ્તારોને ગણવામાં આવ્યા હતા. સમિતિએ સમગ્ર પશ્ચિમ ઘાટના લગભગ 37 ટકા એટલે કે આશરે 59,940 ચોરસ કિલોમીટર કુદરતી લેન્ડસ્કેપને ESA જાહેર કરવાની ભલામણ કરી હતી.
2014થી અત્યાર સુધી છ ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન
કસ્તુરીરંગન સમિતિના રિપોર્ટના આધારે કેન્દ્ર સરકારે માર્ચ 2014માં પ્રથમ ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન બહાર પાડ્યું હતું. ત્યારબાદ રાજ્યોનાં વાંધા, ગામોની યાદીમાં ભૂલો અને સીમાંકન અંગેના મતભેદોના કારણે વારંવાર સુધારેલા ડ્રાફ્ટ બહાર પાડવા પડ્યા.
વર્ષ 2014થી 2024 દરમિયાન કુલ છ ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન બહાર પાડવામાં આવ્યા છે. તાજેતરનું છઠ્ઠું ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન 31 જુલાઈ 2024ના રોજ બહાર પડ્યું હતું.
આ ડ્રાફ્ટમાં રાજ્યવાર, તબક્કાવાર અથવા તમામ રાજ્યો માટે સંયુક્ત રીતે અંતિમ નોટિફિકેશન બહાર પાડવાનો વિકલ્પ રાખવામાં આવ્યો હતો. આ જોગવાઈના આધારે કેન્દ્ર હવે સહમતી ધરાવતા રાજ્યો માટે પહેલાં નોટિફિકેશન બહાર પાડી શકે છે.
વર્ષ 2022માં નવી નિષ્ણાત સમિતિની રચના
કેન્દ્ર સરકારે એપ્રિલ 2022માં છ રાજ્યોના વાંધા અને વૈકલ્પિક પ્રસ્તાવોની તપાસ કરવા માટે નવી નિષ્ણાત સમિતિ બનાવી હતી.
સમિતિએ તમામ રાજ્યોની મુલાકાત લીધી, રાજ્ય સરકારો, અધિકારીઓ અને અન્ય હિતધારકો સાથે બેઠકો યોજી તથા ગામોની યાદી અને સીમાંકનની ભૂલો સુધારવાનું કામ કર્યું.
સમિતિનો મુખ્ય પ્રયાસ અલગ-અલગ રાજ્યોમાં ESAનો એવો સતત પર્યાવરણીય પટ્ટો જાળવવાનો છે, જેથી જંગલો અને વન્યજીવનના માર્ગો વચ્ચેનું કુદરતી જોડાણ તૂટી ન જાય.
સમિતિનો વર્તમાન કાર્યકાળ જુલાઈ 2026માં પૂર્ણ થવાનો હોવાથી કેન્દ્ર હવે સહમતી થઈ ગયેલા વિસ્તારો માટે નિર્ણય લેવામાં વધુ વિલંબ કરવા માગતું નથી.
પશ્ચિમ ઘાટનું સંરક્ષણ કેમ જરૂરી?
પશ્ચિમ ઘાટ વિશ્વના સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ જૈવવિવિધતા વિસ્તારો પૈકીનો એક છે. અહીં મોટી સંખ્યામાં એવી વનસ્પતિ, પ્રાણી, પક્ષી, માછલી, ઉભયજીવી અને સરિસૃપ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે, જે દુનિયાના અન્ય કોઈ વિસ્તારમાં જોવા મળતી નથી.
પશ્ચિમ ઘાટના પસંદગીના 39 કુદરતી વિસ્તારોનો UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. અહીં સિંહપૂંછ વાનર, નીલગિરિ તાહર અને અનેક સ્થાનિક પ્રજાતિઓ વસે છે.
આ પર્વતમાળા ગોદાવરી, કૃષ્ણા, કાવેરી અને અનેક અન્ય નદીઓના જળસ્રોત તથા કૅચમેન્ટ વિસ્તાર માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. પશ્ચિમ ઘાટની વનસ્પતિ વરસાદી પાણી સંગ્રહવામાં, ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ કરવામાં અને નદીઓનો પ્રવાહ જાળવવામાં મદદ કરે છે.
આ વિસ્તાર ભારતની ચોમાસાની વ્યવસ્થા અને સ્થાનિક તાપમાન પર પણ પ્રભાવ પાડે છે. પશ્ચિમ ઘાટને દક્ષિણ ભારતનું ‘વોટર ટાવર’ પણ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે કરોડો લોકો પીવાના પાણી, ખેતી, જળવિદ્યુત અને અન્ય જરૂરિયાતો માટે અહીંથી નીકળતી નદીઓ પર આધાર રાખે છે.
અનિયંત્રિત માઇનિંગ અને બાંધકામથી જોખમ
પશ્ચિમ ઘાટના અનેક વિસ્તારોમાં અનિયંત્રિત માઇનિંગ, ક્વોરીંગ, જંગલોની કાપણી, મોટા બાંધકામ, રસ્તા અને ઉદ્યોગોને કારણે કુદરતી ઢોળાવ તથા જળપ્રવાહમાં ફેરફાર થયો છે.
પર્વતીય વિસ્તારોમાં મોટા પ્રમાણમાં જમીન કાપવાથી અને વૃક્ષો દૂર કરવાથી ભૂસ્ખલન તથા પૂરનું જોખમ વધી શકે છે. નદીઓના કૅચમેન્ટમાં નુકસાન થવાથી પાણીના કુદરતી સંગ્રહ અને પ્રવાહ પર લાંબા ગાળાની અસર પડે છે.
ESAનો મુખ્ય હેતુ તમામ વિકાસ રોકવાનો નહીં, પરંતુ એવા પ્રોજેક્ટ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો છે, જે પશ્ચિમ ઘાટની નાજુક ઇકોસિસ્ટમને પાછું ન સુધારી શકાય એવું નુકસાન પહોંચાડી શકે.
પર્યાવરણ અને વિકાસ વચ્ચે સંતુલનનો પડકાર
પશ્ચિમ ઘાટ માત્ર જંગલોનો વિસ્તાર નથી. અહીં આશરે પાંચ કરોડ લોકો રહે છે અને મોટા પ્રમાણમાં ગામો, ખેતી, બાગાયત, પ્લાન્ટેશન, પ્રવાસન તથા સ્થાનિક ઉદ્યોગો આવેલા છે.
તેથી સમગ્ર વિસ્તાર માટે એકસરખા કડક નિયમો લાગુ કરવાથી સ્થાનિક લોકો માટે મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. બીજી તરફ સંરક્ષણ વગર મોટા ઉદ્યોગો અને માઇનિંગને મંજૂરી આપવાથી જૈવવિવિધતા, પાણી અને કુદરતી આપત્તિના જોખમ પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે.
અંતિમ ESA નોટિફિકેશનમાં સ્થાનિક લોકોના અધિકારો, પરંપરાગત ખેતી, રાજ્યની વિકાસ જરૂરિયાત અને પર્યાવરણના લાંબા ગાળાના સંરક્ષણ વચ્ચે સંતુલન સાધવું કેન્દ્ર અને રાજ્યો માટે સૌથી મોટો પડકાર રહેશે.
અંતિમ નોટિફિકેશન બાદ શું થશે?
કેન્દ્ર સરકાર અંતિમ નોટિફિકેશન બહાર પાડશે ત્યારથી તેમાં દર્શાવેલી સીમા અને નિયમોને કાનૂની માન્યતા મળશે.
રાજ્ય સરકારોએ ESA માટે સંકલિત વ્યવસ્થાપન અને દેખરેખની વ્યવસ્થા તૈયાર કરવી પડશે. નવા માઇનિંગ, થર્મલ પાવર, રેડ કેટેગરીના ઉદ્યોગ અને મોટા બાંધકામ પ્રોજેક્ટના પ્રસ્તાવો મંજૂર થઈ શકશે નહીં.
પહેલેથી કાર્યરત પ્રોજેક્ટના મામલે નોટિફિકેશનની ચોક્કસ જોગવાઈ, અગાઉ મળેલી પર્યાવરણીય મંજૂરી અને સંબંધિત કાયદાના આધારે નિર્ણય લેવામાં આવશે.
સ્થાનિક નાગરિકો, ગ્રામ પંચાયતો અને ઉદ્યોગો માટે અંતિમ ગામવાર યાદી અને નકશા સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે. કોઈ ગામનો માત્ર એક ભાગ ESAમાં આવે છે કે સમગ્ર મહેસૂલી વિસ્તારનો સમાવેશ થાય છે તે નોટિફિકેશનની સીમાથી નક્કી થશે.
ગુજરાતથી શરૂ થઈ શકે પશ્ચિમ ઘાટ સંરક્ષણનો નવો તબક્કો
ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને ગોવા માટે ESA નોટિફિકેશન બહાર પડે તો પશ્ચિમ ઘાટના સંરક્ષણની 12 વર્ષથી અટવાયેલી પ્રક્રિયામાં આ સૌથી મોટું પગલું હશે.
ગુજરાત પ્રથમ અંતિમ સહમતી આપનાર રાજ્ય બન્યું હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. મહારાષ્ટ્ર અને ગોવા સાથે ગામોની યાદી તથા કેટલીક છૂટછાટ અંગે ચર્ચા અંતિમ તબક્કામાં છે.
કર્ણાટક અને કેરળ સાથેનો વિવાદ ચાલુ રહે તો કેન્દ્ર તેમના માટે અલગ તબક્કામાં નોટિફિકેશન બહાર પાડી શકે છે. તમિલનાડુના વિસ્તારમાં મોટો નીતિગત વિવાદ ન હોવા છતાં અંતિમ સીમાંકન બાકી છે.
જુલાઈ 2026 પહેલાં આવનાર નિર્ણયથી સ્પષ્ટ થશે કે પશ્ચિમ ઘાટના સંરક્ષણ અને સ્થાનિક વિકાસ વચ્ચે કેન્દ્ર સરકાર કેવું સંતુલન નક્કી કરે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
