ન્યાયતંત્ર અંગેની વિવાદાસ્પદ ટિપ્પણીઓના કારણે સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ પાછું ખેંચવામાં આવેલા NCERTના ધોરણ-8ના સામાજિક વિજ્ઞાનના પાઠ્યપુસ્તકની સુધારેલી આવૃત્તિ હવે બહાર પાડવામાં આવી છે. આશરે ચાર મહિના બાદ પ્રકાશિત થયેલી નવી આવૃત્તિમાં ન્યાયતંત્ર સંબંધિત સમગ્ર પ્રકરણને ફરીથી લખવામાં આવ્યું છે. અગાઉના પુસ્તકમાં સામેલ ‘ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર’, કેસોના બેકલોગ, જજોની અછત અને સુપ્રીમ કોર્ટના કેટલાક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદાઓની ચર્ચાને હવે સંપૂર્ણપણે હટાવી દેવામાં આવી છે.
નવી આવૃત્તિમાં ન્યાયતંત્રને દેશની ‘નિષ્પક્ષ અને સ્વતંત્ર સંસ્થા’ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. સાથે જ ન્યાયતંત્ર નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો, લોકતાંત્રિક મૂલ્યો અને બંધારણનું રક્ષણ કરે છે તે મુદ્દા પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. અગાઉ વિવાદનું કારણ બનેલી ટીકા અને પડકારોની ચર્ચાના બદલે હવે સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય ભૂમિકા, જાહેર હિતની અરજી એટલે કે PIL, ટ્રિબ્યુનલ્સ, ન્યાયિક સમીક્ષા અને સત્તાના વિભાજનના સિદ્ધાંતને વધુ વિગતે સમજાવવામાં આવ્યો છે.
ફેબ્રુઆરી 2026માં શરૂ થયો હતો NCERT પુસ્તકનો વિવાદ
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત ફેબ્રુઆરી 2026માં થઈ હતી. NCERTના ધોરણ-8ના સામાજિક વિજ્ઞાનના પુસ્તકના ભાગ-2માં ન્યાયતંત્ર સંબંધિત પ્રકરણમાં ‘ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર’ શીર્ષક હેઠળ સામગ્રી સામેલ કરવામાં આવી હતી. આ મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે 25 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ સ્વતઃ સંજ્ઞાન લીધું હતું.
તે જ દિવસે NCERTએ વિવાદાસ્પદ અને અયોગ્ય ગણાયેલી સામગ્રી અંગે માફી માગી હતી. સંસ્થાએ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ પ્રકરણને ફરીથી તૈયાર કરવાનું અને તેમાં જરૂરી સુધારા કરવાનો વિશ્વાસ આપ્યો હતો. ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટે સંબંધિત પુસ્તકના ફિઝિકલ અને ડિજિટલ બંને સ્વરૂપોના વિતરણ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ કેન્દ્ર સરકારે આ મામલે નિષ્ણાતોની મદદથી પ્રકરણની સમીક્ષા અને પુનર્લેખનની પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી. હવે લગભગ ચાર મહિના બાદ નવી સુધારેલી આવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓ માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.
‘ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર’ અને જજોની અછતની ચર્ચા હટાવવામાં આવી
જૂના પુસ્તકમાં ભારતીય ન્યાયતંત્ર સામેના વિવિધ પડકારોની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. તેમાં કોર્ટોમાં લાંબા સમયથી પડતર કેસોનો બેકલોગ, જજોની અછત અને ન્યાયતંત્રમાં ગેરરીતિઓ જેવા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ હતો.
આ પ્રકરણમાં પૂર્વ ચીફ જસ્ટિસ બી.આર. ગવઈના ન્યાયતંત્ર સામેના પડકારો અંગેના નિવેદનનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. નવી સુધારેલી આવૃત્તિમાં આ તમામ સંદર્ભો હટાવી દેવામાં આવ્યા છે.
નવા પ્રકરણમાં ન્યાયતંત્રની ટીકા અથવા તેની આંતરિક સમસ્યાઓની ચર્ચા કરવાને બદલે તેની બંધારણીય જવાબદારી, નાગરિકોના અધિકારોના રક્ષણમાં તેની ભૂમિકા અને લોકશાહી વ્યવસ્થામાં તેના મહત્વ પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.
શ્રેયા સિંઘલ અને ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ કેસનો ઉલ્લેખ પણ હટ્યો
NCERTના અગાઉના પાઠ્યપુસ્તકમાં સુપ્રીમ કોર્ટના કેટલાક તાજેતરના અને મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. તેમાં આઈટી એક્ટની કલમ 66A રદ કરનાર ‘શ્રેયા સિંઘલ વિરુદ્ધ ભારત સરકાર’ કેસનો સમાવેશ થતો હતો.
આ ઉપરાંત ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સ્કીમને અમાન્ય જાહેર કરનાર **‘એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ એટલે કે ADR કેસ’**ની પણ ચર્ચા હતી. નવી આવૃત્તિમાં આ બંને મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓના ઉલ્લેખને હટાવી દેવામાં આવ્યો છે.
આ ફેરફારને કારણે નવા પાઠ્યપુસ્તકમાં તાજેતરના ન્યાયિક નિર્ણયો કરતાં ન્યાયતંત્રની મૂળભૂત બંધારણીય રચના અને તેની પરંપરાગત ભૂમિકા પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
PIL, ટ્રિબ્યુનલ્સ અને બંધારણીય જવાબદારીને મળ્યું વધુ સ્થાન
નવી સુધારેલી આવૃત્તિમાં સુપ્રીમ કોર્ટ અને અન્ય અદાલતોની બંધારણીય ભૂમિકાને વિગતવાર સમજાવવામાં આવી છે. સાથે જ વિવિધ પ્રકારના ટ્રિબ્યુનલ્સ અને જાહેર હિતની અરજી એટલે કે PIL વિશે પણ વધુ માહિતી ઉમેરવામાં આવી છે.
પ્રકરણમાં સમજાવવામાં આવ્યું છે કે ન્યાયતંત્ર માત્ર વ્યક્તિગત વિવાદોનો ઉકેલ લાવતું નથી, પરંતુ તે વ્યાપક જાહેર હિતના મુદ્દાઓમાં પણ હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે. જાહેર હિતની અરજી દ્વારા સમાજના નબળા અને વંચિત વર્ગોને પણ ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં પહોંચવાની તક મળે છે.
નવા પાઠ્યપુસ્તકમાં ન્યાયતંત્રને એવી સંસ્થા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, જે સમાજના દરેક વર્ગના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે અને નાગરિકોને સમાન ન્યાય મળે તે માટે સતત કાર્ય કરે છે.
હુસૈનઆરા ખાતૂન, એમ.સી. મહેતા અને વિશાખા કેસને સ્થાન
નવી આવૃત્તિમાં કેટલાક ઐતિહાસિક ચુકાદાઓને ન્યાયતંત્રની સકારાત્મક ભૂમિકાના ઉદાહરણ તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં હુસૈનઆરા ખાતૂન કેસ, એમ.સી. મહેતાના પર્યાવરણ સંબંધિત કેસ અને કાર્યસ્થળ પર જાતીય સતામણી સામે માર્ગદર્શિકા આપનાર ઐતિહાસિક વિશાખા જજમેન્ટનો સમાવેશ થાય છે.
હુસૈનઆરા ખાતૂન કેસ દ્વારા ઝડપી ન્યાયના અધિકાર અને લાંબા સમયથી જેલમાં રહેલા વિચારાધીન કેદીઓના પ્રશ્નને મહત્વ મળ્યું હતું. એમ.સી. મહેતાના વિવિધ કેસોએ પર્યાવરણ સુરક્ષા અને જાહેર આરોગ્ય સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓમાં ભારતીય ન્યાયતંત્રની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા સ્થાપિત કરી હતી.
વિશાખા ચુકાદાને કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ ચુકાદાએ કાર્યસ્થળ પર જાતીય સતામણી અટકાવવા માટે માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરવામાં ઐતિહાસિક ભૂમિકા ભજવી હતી.
‘ન્યાયતંત્ર નિષ્પક્ષ અને સ્વતંત્ર સંસ્થા છે’
નવા પાઠ્યપુસ્તકમાં ભારતીય ન્યાયતંત્રને ‘નિષ્પક્ષપાતી’ અને ‘સ્વતંત્ર’ સંસ્થા તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ન્યાયતંત્ર નાગરિકોના અધિકારો, લોકતાંત્રિક મૂલ્યો અને ભારતીય બંધારણનું રક્ષણ કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
નવા પ્રકરણ અનુસાર ન્યાયતંત્ર સમાજના દરેક વર્ગના અધિકારો અને લોકશાહી મૂલ્યોના સંરક્ષણ માટે કાર્ય કરે છે. જાહેર હિતની અરજીઓ દ્વારા વ્યાપક સામાજિક પ્રશ્નોને સાંભળવામાં આવે છે અને સૌને સમાન ન્યાય મળે તે માટે ન્યાયિક વ્યવસ્થા સતત પ્રયાસ કરે છે.
આ ઉપરાંત પુસ્તકમાં વિદ્યાર્થીઓને સમજાવવામાં આવ્યું છે કે ભારતની લોકશાહી વ્યવસ્થામાં ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. કોઈપણ દબાણથી મુક્ત રહીને કાયદા અને બંધારણના આધારે નિર્ણય લેવાની તેની જવાબદારી છે.
‘સેપરેશન ઑફ પાવર’ના સિદ્ધાંતને વિગતે સમજાવાયો
નવી આવૃત્તિમાં ‘સેપરેશન ઑફ પાવર’ એટલે કે સત્તાના વિભાજનના સિદ્ધાંતને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. તેમાં સમજાવવામાં આવ્યું છે કે લોકશાહી વ્યવસ્થામાં ધારાસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્રની અલગ-અલગ ભૂમિકાઓ છે.
ન્યાયતંત્ર ધારાસભા અને કારોબારીથી સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરે છે. આ સ્વતંત્રતા લોકશાહી વ્યવસ્થામાં સંતુલન જાળવવા માટે જરૂરી હોવાનું પુસ્તકમાં જણાવાયું છે.
પ્રકરણમાં વિદ્યાર્થીઓને સમજાવવામાં આવ્યું છે કે કોઈ એક સંસ્થા પાસે સંપૂર્ણ અને અનિયંત્રિત સત્તા ન રહે તે માટે સત્તાનું વિભાજન જરૂરી છે. ન્યાયતંત્ર અન્ય બંધારણીય સંસ્થાઓના નિર્ણયોનું કાયદાકીય અને બંધારણીય દૃષ્ટિકોણથી પરીક્ષણ કરી શકે છે.
સરકારના નિર્ણયો અને કાયદાની સમીક્ષા કરી શકે છે ન્યાયતંત્ર
નવા પુસ્તકમાં જ્યુડિશિયલ રિવ્યૂ એટલે કે ન્યાયિક સમીક્ષાના અધિકારની પણ વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ન્યાયતંત્ર કારોબારી દ્વારા લેવામાં આવતા નીતિગત નિર્ણયો અને કાયદાઓની બંધારણીય સમીક્ષા કરી શકે છે.
જો કોઈ કાયદો અથવા નિર્ણય બંધારણની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરતો હોય તો અદાલત તેને અમાન્ય જાહેર કરી શકે છે. આ સત્તાને ભારતીય લોકશાહી અને બંધારણીય વ્યવસ્થાના રક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાવવામાં આવી છે.
નવા પ્રકરણમાં એ પણ સમજાવવામાં આવ્યું છે કે ન્યાયતંત્ર બંધારણનું અંતિમ અર્થઘટન કરનારી મહત્વપૂર્ણ સંસ્થા છે. નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થાય ત્યારે અદાલતો તેમને રક્ષણ આપી શકે છે.
જસ્ટિસ ઇન્દુ મલ્હોત્રાના નેતૃત્વમાં ઓવરસાઇટ કમિટી રચાઈ
વિવાદ બાદ કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રાલયે પાઠ્યપુસ્તકોની સામગ્રીની દેખરેખ માટે પૂર્વ સુપ્રીમ કોર્ટ જજ જસ્ટિસ ઇન્દુ મલ્હોત્રાના નેતૃત્વ હેઠળ એક ઓવરસાઇટ કમિટીની રચના કરી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશને પગલે કેન્દ્ર સરકારે નિષ્ણાત સમિતિ દ્વારા વિવાદાસ્પદ પ્રકરણનું પુનર્લેખન કરાવ્યું હતું. આ પ્રક્રિયા બાદ નવી સુધારેલી આવૃત્તિ તૈયાર કરવામાં આવી છે.
NCERTના ડાયરેક્ટર દિનેશ પ્રસાદ સકલાનીના જણાવ્યા અનુસાર નવું પુસ્તક રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020ના સિદ્ધાંતોને અનુરૂપ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે નવી આવૃત્તિમાં ભારતીય સાંસ્કૃતિક સંદર્ભને વધુ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
નવા NCERT પુસ્તકમાં શું બદલાયું?
NCERTના ધોરણ-8ના સુધારેલા સામાજિક વિજ્ઞાનના પુસ્તકમાં ન્યાયતંત્ર અંગેના પ્રકરણમાંથી ‘ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર’, કોર્ટોમાં કેસોના બેકલોગ, જજોની અછત અને ગેરરીતિઓની ચર્ચા હટાવી દેવામાં આવી છે. પૂર્વ ચીફ જસ્ટિસ બી.આર. ગવઈના નિવેદનનો ઉલ્લેખ પણ હવે નથી. શ્રેયા સિંઘલ કેસ અને ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સંબંધિત ADR કેસની ચર્ચા પણ દૂર કરવામાં આવી છે. તેના બદલે ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, નિષ્પક્ષતા, બંધારણીય ભૂમિકા, ન્યાયિક સમીક્ષા, સત્તાના વિભાજન, ટ્રિબ્યુનલ્સ અને PIL પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. હુસૈનઆરા ખાતૂન, એમ.સી. મહેતા અને વિશાખા જેવા ઐતિહાસિક કેસોને ન્યાયતંત્રની સકારાત્મક ભૂમિકાના ઉદાહરણ તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
