મધ્યપ્રદેશ વિધાનસભામાં ભારે હોબાળા, સૂત્રોચ્ચાર અને સત્તાપક્ષ-વિપક્ષ વચ્ચેની ગરમાગરમ ચર્ચા વચ્ચે યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ બિલ, 2026 બહુમતીથી પસાર કરવામાં આવ્યું છે. આ સાથે મધ્યપ્રદેશ સમાન નાગરિક સંહિતા અપનાવવાની દિશામાં આગળ વધનાર દેશનું ચોથું રાજ્ય બનવા જઈ રહ્યું છે.
રાજ્ય કેબિનેટે 19 જુલાઈ, 2026ના રોજ UCC બિલના ડ્રાફ્ટને મંજૂરી આપી હતી. ત્યારબાદ બિલ 20 જુલાઈએ વિધાનસભામાં રજૂ થયું અને 21 જુલાઈએ ચર્ચા બાદ પસાર કરવામાં આવ્યું. જોકે, બિલ પસાર થવું અને કાયદો અમલમાં આવવો અલગ પ્રક્રિયા છે. રાજ્યપાલની મંજૂરી, ગેઝેટ નોટિફિકેશન અને જરૂરી નિયમો જાહેર થયા બાદ જ તેની જોગવાઈઓ અમલમાં આવશે.
હોબાળા વચ્ચે મધ્યપ્રદેશ UCC બિલ પસાર
વિધાનસભામાં મુખ્યમંત્રી ડૉ. મોહન યાદવ બિલ અંગે સરકારનું વલણ રજૂ કરી રહ્યા હતા ત્યારે કોંગ્રેસના ધારાસભ્યોએ વિરોધ કર્યો હતો. વિપક્ષે બિલની જરૂરિયાત, બંધારણીય જોગવાઈઓ અને વિવિધ સમાજો પર તેની અસરને લઈને સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
વિરોધ અને સૂત્રોચ્ચાર વચ્ચે પણ સરકારે બહુમતીના આધારે બિલ પસાર કરાવ્યું. મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવે આ નિર્ણયને સમાન અધિકાર, મહિલા સુરક્ષા અને સામાજિક ન્યાય તરફનું ઐતિહાસિક પગલું ગણાવ્યું હતું.
શું છે યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ?
યુનિફોર્મ સિવિલ કોડનો હેતુ લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો, દત્તક, ભરણપોષણ અને લિવ-ઇન સંબંધો જેવા વ્યક્તિગત નાગરિક વિષયો માટે સમાન કાયદાકીય માળખું ઊભું કરવાનો છે.
અત્યાર સુધી અલગ-અલગ ધાર્મિક સમુદાયો માટે અનેક વ્યક્તિગત કાયદાઓ લાગુ થતા હતા. UCC દ્વારા ધર્મના આધારે અલગ નિયમોને બદલે તમામ પાત્ર નાગરિકો માટે સમાન પ્રક્રિયા અને અધિકારોની વ્યવસ્થા કરવાની સરકારની યોજના છે.
લિવ-ઇન રિલેશનશિપની નોંધણી ફરજિયાત
બિલની સૌથી ચર્ચિત જોગવાઈઓમાં લિવ-ઇન રિલેશનશિપની ફરજિયાત નોંધણીનો સમાવેશ થાય છે. ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર, લિવ-ઇન સંબંધમાં રહેતા દંપતીએ સંબંધ શરૂ થયાના એક મહિનાની અંદર સત્તાવાર નોંધણી કરાવવી પડશે.
આ જોગવાઈ પાછળનો હેતુ સંબંધમાં રહેલી મહિલાઓ અને આવા સંબંધથી જન્મેલા બાળકોના અધિકારોને કાયદાકીય સુરક્ષા આપવાનો હોવાનું સરકારે જણાવ્યું છે. નોંધણીની પ્રક્રિયા, જરૂરી દસ્તાવેજો અને નિયમો અંગે વિગતવાર માર્ગદર્શિકા કાયદાના અમલ પહેલાં જાહેર કરવામાં આવશે.
લગ્નની નોંધણી પણ બનશે જરૂરી
UCC હેઠળ લગ્નની સત્તાવાર નોંધણીને ફરજિયાત બનાવવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. ગામડાંથી લઈને શહેરી વિસ્તારો સુધી લગ્ન નોંધણીની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવાની યોજના છે.
લગ્ન નોંધણી ફરજિયાત બનવાથી વૈવાહિક સ્થિતિ, જીવનસાથીના અધિકાર, ભરણપોષણ, વારસો અને સંતાનોના કાયદાકીય હકો સંબંધિત વિવાદોમાં સ્પષ્ટતા આવવાની અપેક્ષા છે.
એક સમયે એક જ લગ્ન માન્ય
બિલમાં એક વ્યક્તિ માટે એક સમયે એક જ કાયદેસર લગ્ન માન્ય રાખવાનો સિદ્ધાંત સામેલ કરવામાં આવ્યો છે. જીવિત જીવનસાથી સાથેના લગ્ન કાયદેસર રીતે સમાપ્ત થયા વગર બીજા લગ્ન કરવા પર કાયદાકીય કાર્યવાહી થઈ શકે છે. જોકે, સજાનું ચોક્કસ સ્વરૂપ, જેલની અવધિ અને દંડ અંગે અંતિમ સ્થિતિ કાયદાના સત્તાવાર લખાણ તથા તેના નિયમો પરથી સ્પષ્ટ થશે.
ત્રણ તલાકથી નહીં થાય કાયદેસર છૂટાછેડા
બિલ મુજબ માત્ર મૌખિક રીતે ત્રણ વખત તલાક બોલવાથી લગ્ન કાયદેસર રીતે સમાપ્ત ગણાશે નહીં. છૂટાછેડા માટે નિર્ધારિત કાયદાકીય પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડશે.
સરકારનું કહેવું છે કે આ જોગવાઈથી મહિલાઓને મનસ્વી રીતે લગ્નસંબંધમાંથી બહાર કરવામાં આવતી પરિસ્થિતિ સામે વધુ કાયદાકીય સુરક્ષા મળશે.
વારસા અને સંપત્તિના અધિકારમાં સમાનતા
UCC બિલમાં દીકરા અને દીકરીને વારસા તથા સંપત્તિમાં સમાન હક આપવાની જોગવાઈ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. તેનો હેતુ લિંગના આધારે થતા ભેદભાવને દૂર કરવાનો છે.
વારસો, વસિયત અને કુટુંબની સંપત્તિના વહેંચાણને લઈને એકસરખી પ્રક્રિયા બનાવવાથી લાંબા સમયથી ચાલતા કાયદાકીય વિવાદોમાં ઘટાડો થઈ શકે છે.
અનુસૂચિત જનજાતિઓને વિશેષ સુરક્ષા
ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર, મધ્યપ્રદેશની અનુસૂચિત જનજાતિઓને UCCના વ્યાપમાંથી બહાર રાખવામાં આવી છે અથવા તેમના પરંપરાગત અધિકારો માટે વિશેષ સુરક્ષા આપવામાં આવી છે.
રાજ્ય સરકારે દાવો કર્યો છે કે આ કાયદાથી આદિવાસી પરંપરાઓ, રીતરિવાજો અને સાંસ્કૃતિક અધિકારોને નુકસાન નહીં થાય. જોકે, આ છૂટનો ચોક્કસ વ્યાપ અંતિમ કાયદા અને નિયમોમાંથી સ્પષ્ટ થશે.
મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવે વિપક્ષ પર સાધ્યું નિશાન
મુખ્યમંત્રી ડૉ. મોહન યાદવે વિધાનસભામાં કહ્યું કે UCC તમામ નાગરિકોને સમાન અધિકાર આપવાનો પ્રયાસ છે. તેમણે વિપક્ષ પર તુષ્ટિકરણ અને વોટબેંકની રાજનીતિ કરવાનો આરોપ મૂક્યો.
મુખ્યમંત્રીએ જણાવ્યું કે રાજ્યમાં રામ, રહીમ, રવિન્દ્ર કે રોબિન—તમામ માટે નાગરિક બાબતોમાં સમાન કાયદો લાગુ કરવાનો હેતુ છે. સરકારે UCCને ખાસ કરીને મહિલાઓના અધિકાર અને સુરક્ષા સાથે જોડ્યો છે.
વિપક્ષે ઉઠાવ્યા બંધારણીય અને સામાજિક સવાલ
કોંગ્રેસે બિલનો વિરોધ કરતાં આરોપ લગાવ્યો કે સરકારે પૂરતી ચર્ચા અને સામાજિક પરામર્શ વગર બિલ આગળ વધાર્યું છે. વિપક્ષે વિવિધ ધાર્મિક અને સામાજિક સમુદાયો પર તેની સંભવિત અસરનો વિસ્તૃત અભ્યાસ કરવાની માંગ કરી હતી.
વિપક્ષે અનુસૂચિત જનજાતિઓ, લિવ-ઇન નોંધણી, વ્યક્તિગત ગોપનીયતા અને રાજ્યના કાયદાકીય અધિકારક્ષેત્રને લઈને પણ સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
ચોથું રાજ્ય બનવાની દિશામાં મધ્યપ્રદેશ
ઉત્તરાખંડે સ્વતંત્ર ભારતનું પ્રથમ વ્યાપક રાજ્યસ્તરીય UCC કાયદાકીય માળખું અપનાવ્યું હતું. ત્યારબાદ ગુજરાત અને આસામે પણ 2026માં UCC સંબંધિત બિલ પસાર કર્યા હતા. મધ્યપ્રદેશ હવે આ દિશામાં આગળ વધનાર ચોથું રાજ્ય બનવા જઈ રહ્યું છે.
બિલને રાજ્યપાલની મંજૂરી મળ્યા બાદ અને અમલીકરણના નિયમો જાહેર થયા પછી જ મધ્યપ્રદેશમાં UCCની જોગવાઈઓ વ્યવહારિક રીતે લાગુ થશે.
ક્યારે લાગુ થશે મધ્યપ્રદેશ UCC?
વિધાનસભામાં બિલ પસાર થયા બાદ તેને રાજ્યપાલની મંજૂરી માટે મોકલવામાં આવશે. મંજૂરી મળ્યા પછી સરકાર ગેઝેટ નોટિફિકેશન બહાર પાડશે અને લગ્ન, લિવ-ઇન નોંધણી, વારસો તથા અન્ય જોગવાઈઓ માટે વિગતવાર નિયમો તૈયાર કરશે.
તેથી હાલમાં મધ્યપ્રદેશમાં UCC સંપૂર્ણ રીતે લાગુ થઈ ગયો છે એવું કહેવું વહેલું છે. સત્તાવાર અમલ તારીખ સરકાર દ્વારા અલગથી જાહેર કરવામાં આવશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
