ગુજરાતમાં સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં મિલકતની ખરીદી, વેચાણ અને ટ્રાન્સફરની પ્રક્રિયાને વધુ કડક અને પારદર્શક બનાવવા માટે રાજ્ય સરકારે અશાંતધારા કાયદામાં મહત્વપૂર્ણ સુધારાઓ કર્યા છે. નવા સુધારા હેઠળ કાયદામાં અત્યાર સુધી ઉપયોગમાં લેવાતા ‘Disturbed Area’ એટલે કે અશાંત વિસ્તારના સ્થાને હવે ‘Specified Area’ એટલે કે નિયત અથવા વિશિષ્ટ વિસ્તાર શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
ગુજરાત વિધાનસભામાં માર્ચ 2026માં પસાર થયેલા સુધારા મુજબ સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં મિલકતનો સોદો સ્વૈચ્છિક છે કે નહીં, યોગ્ય બજારભાવ આપવામાં આવ્યો છે કે નહીં અને આ ટ્રાન્સફરથી કોમી તણાવ અથવા જાહેર વ્યવસ્થા પર અસર થવાની શક્યતા છે કે નહીં—તેની ઔપચારિક તપાસ જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા કરવામાં આવશે.
‘અશાંત વિસ્તાર’ના સ્થાને ‘સ્પેસિફાઈડ એરિયા’
સુધારાની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈ મુજબ મૂળ કાયદાની કલમ 17 સિવાય જ્યાં પણ “Disturbed Area” અથવા “Disturbed Areas” શબ્દોનો ઉપયોગ થયો છે, ત્યાં હવે અનુક્રમે “Specified Area” અને “Specified Areas” શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
આ ફેરફાર બાદ કોઈ વિસ્તારને માત્ર ભૂતકાળમાં તોફાન કે સામૂહિક હિંસા થઈ હોવાના આધારે જ નહીં, પરંતુ ત્યાં કોમી તણાવને કારણે જાહેર વ્યવસ્થા ભંગ થવાની અથવા સ્થાનિક લોકોનું અનૈચ્છિક સ્થળાંતર થવાની શક્યતા હોય ત્યારે પણ વિશિષ્ટ વિસ્તાર જાહેર કરી શકાશે.
જોકે, સુધારા કાયદામાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે તે રાજ્ય સરકાર સત્તાવાર ગેઝેટમાં અલગથી નક્કી કરેલી તારીખથી અમલમાં આવશે. તેથી પ્રકાશન સમયે લાગુ પડતી ચોક્કસ અમલ તારીખ અને સંબંધિત નોટિફિકેશન અલગથી ચકાસવું જરૂરી છે.
મોનિટરિંગ એન્ડ એડવાઇઝરી કમિટી આપશે સલાહ
નવા કાયદાકીય માળખામાં મોનિટરિંગ એન્ડ એડવાઇઝરી કમિટીને મહત્ત્વની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. આ કમિટીમાં એક અધ્યક્ષ અને સરકાર દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા અધિકારી સભ્યોનો સમાવેશ થશે.
કમિટી રાજ્યના કોઈપણ વિસ્તારનો અભ્યાસ કરી શકશે અને ત્યાં લાંબા સમય સુધી તોફાન, ટોળાની હિંસા અથવા કોમી તણાવની સ્થિતિ રહી છે કે નહીં તેની માહિતી મેળવશે. કમિટી એ પણ તપાસશે કે સ્થાનિક પરિસ્થિતિના કારણે રહેવાસીઓનું દબાણપૂર્વક અથવા અનૈચ્છિક સ્થળાંતર થવાની આશંકા છે કે નહીં.
કમિટીની સલાહના આધારે રાજ્ય સરકાર સત્તાવાર ગેઝેટમાં નોટિફિકેશન બહાર પાડી કોઈ વિસ્તારને ‘સ્પેસિફાઈડ એરિયા’ જાહેર કરી શકશે.
‘પર્સન અગ્રીવડ’ની વ્યાખ્યાનો વિસ્તાર
સુધારા હેઠળ ‘Person Aggrieved’ એટલે કે અસરગ્રસ્ત અથવા વાંધો ધરાવતી વ્યક્તિની વ્યાખ્યા પણ વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે.
હવે માત્ર મિલકત વેચનાર અથવા ખરીદનાર જ નહીં, પરંતુ સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા સ્પેસિફાઈડ એરિયામાં રહેતી કોઈ વ્યક્તિને પણ ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિ તરીકે ગણવામાં આવી શકશે.
આ જોગવાઈને કારણે કોઈ મિલકતના સોદા સામે સ્થાનિક રહેવાસી વાંધો રજૂ કરી શકે છે. કલેક્ટરે અંતિમ મંજૂરી આપતા પહેલાં સંબંધિત અસરગ્રસ્ત પક્ષોને સાંભળવાની અને તેમના દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા પુરાવાનો વિચાર કરવાની રહેશે.
કલેક્ટર કરશે મિલકત સોદાની ઔપચારિક તપાસ
સ્પેસિફાઈડ એરિયામાં મિલકત ટ્રાન્સફર કરવા માટે જિલ્લા કલેક્ટરની પૂર્વ મંજૂરી જરૂરી રહેશે. અરજી મળ્યા બાદ કલેક્ટર ગુજરાત લેન્ડ રેવન્યુ કોડ હેઠળ ઔપચારિક તપાસ હાથ ધરશે.
તપાસ દરમિયાન મુખ્યત્વે નીચેના મુદ્દાઓ ચકાસવામાં આવશે:
- ખરીદનાર અને વેચનારની સ્વતંત્ર અને સ્વૈચ્છિક સંમતિ છે કે નહીં.
- મિલકત યોગ્ય અને વાજબી કિંમત પર ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી રહી છે કે નહીં.
- સોદામાં દબાણ, ભય, છેતરપિંડી અથવા ગેરકાયદેસર કબજાનો મુદ્દો છે કે નહીં.
- મિલકત ટ્રાન્સફરથી વિસ્તારમાં કોમી તણાવ અથવા જાહેર વ્યવસ્થા ભંગ થવાની શક્યતા છે કે નહીં.
આ તપાસ બાદ કલેક્ટર લેખિત આદેશ દ્વારા મંજૂરી આપી શકશે અથવા અરજી નામંજૂર કરી શકશે.
મિલકત વેચાણ પહેલાં SIT કરી શકશે તપાસ
નવા માળખામાં સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ટીમ—SITની ભૂમિકા પણ નક્કી કરવામાં આવી છે. જોકે SIT દરેક મિલકતના સોદામાં આપમેળે તપાસ કરશે એવું સુધારામાં કહેવામાં આવ્યું નથી; કલેક્ટર અથવા સરકાર દ્વારા સોંપવામાં આવેલા કેસોમાં તે સહાય કરશે.
SITની મુખ્ય જવાબદારીઓમાં મોનિટરિંગ એન્ડ એડવાઇઝરી કમિટી માટે જરૂરી માહિતી એકત્ર કરવી, મંજૂરી પહેલાં કલેક્ટરને સંદર્ભિત મિલકત સોદાની તપાસમાં મદદ કરવી અને કોઈ વિસ્તારને સ્પેસિફાઈડ એરિયા જાહેર કરતાં પહેલાં રાજ્ય સરકારને જરૂરી માહિતી ઉપલબ્ધ કરાવવી સામેલ છે.
કોમી તણાવની શક્યતા પણ મંજૂરીમાં મહત્ત્વની
અગાઉ મિલકતનો સોદો સ્વૈચ્છિક છે અને યોગ્ય કિંમત પર થઈ રહ્યો છે કે નહીં તે તપાસના મુખ્ય મુદ્દા હતા. નવા સુધારા બાદ કલેક્ટરે એ પણ વિચારવું પડશે કે ટ્રાન્સફરથી સ્થાનિક સમુદાયો વચ્ચે તણાવ વધવાની અથવા જાહેર શાંતિ ભંગ થવાની શક્યતા છે કે નહીં.
આથી સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં માત્ર ખરીદનાર અને વેચનારની સહમતીને આધારે સોદાને મંજૂરી મળશે તે જરૂરી નહીં હોય. સ્થાનિક પરિસ્થિતિ, રજૂ થયેલા વાંધા અને કાયદો-વ્યવસ્થાના સંભવિત જોખમનો પણ વિચાર કરવામાં આવશે.
ગેરકાયદે ટ્રાન્સફર રદ થશે
કાયદાની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરીને કરવામાં આવેલ મિલકત ટ્રાન્સફર તપાસમાં ગેરકાયદેસર અને અમાન્ય ઠરે તો તેને રદ કરી શકાય છે.
સુધારા મુજબ અમાન્ય ટ્રાન્સફરમાં વેચનારે મેળવેલી રકમ ખરીદનારને છ મહિનાની અંદર પરત કરવાની રહેશે. બીજી તરફ ખરીદનાર અથવા તેના વતી મિલકતનો કબજો ધરાવતી વ્યક્તિએ પણ આ સમયગાળામાં મિલકતનો કબજો મૂળ માલિકને પરત આપવાનો રહેશે.
અહીં મહત્ત્વનું છે કે છ મહિનાનો સમયગાળો સંબંધિત વિસ્તાર અંગે કલમ 3 હેઠળ બહાર પાડવામાં આવેલા નોટિફિકેશનની તારીખ સાથે જોડાયેલો છે. તેથી દરેક કેસમાં સમયમર્યાદાની ગણતરી સત્તાવાર આદેશ અને લાગુ જોગવાઈના આધારે થશે.
કલેક્ટર મિલકતનો કામચલાઉ કબજો લઈ શકશે
મૂળ માલિક મિલકતનો કબજો પાછો લેવામાં નિષ્ફળ જાય તો કલેક્ટર પોતાની રીતે અથવા અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિની અરજીના આધારે મિલકતને કામચલાઉ કસ્ટડીમાં લઈ શકશે.
આ જોગવાઈનો હેતુ ગેરકાયદેસર રીતે કબજામાં ગયેલી મિલકતને વધુ ટ્રાન્સફર, બાંધકામ અથવા અન્ય દુરુપયોગથી બચાવવાનો છે. કાયદાના ઉદ્દેશોમાં ગેરકાયદેસર મિલકત ટ્રાન્સફરને અટકાવવું અને કાયદેસર માલિકોના હિતોનું રક્ષણ કરવાનું સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે.
સામૂહિક સ્થળાંતરની શક્યતા ધરાવતા વિસ્તારો પણ આવરી લેવાશે
કોઈ વિસ્તારમાં કોમી તણાવને કારણે લોકો દબાણ, ભય અથવા અસુરક્ષાના કારણે ઘર અને મિલકત છોડવા મજબૂર બને તેવી શક્યતા હોય તો સરકાર તેને પણ સ્પેસિફાઈડ એરિયા જાહેર કરી શકશે.
સરકારના જણાવ્યા મુજબ આ જોગવાઈનો હેતુ લોકોની અનૈચ્છિક હિજરત અટકાવવાનો અને કોઈપણ વ્યક્તિને દબાણ હેઠળ મિલકત વેચવી ન પડે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. વિધાનસભાની ચર્ચા દરમિયાન સરકારે આ સુધારાને કાયદેસર માલિકોના હિતોના રક્ષણ અને દબાણપૂર્વકના ટ્રાન્સફરને રોકવાના પગલા તરીકે રજૂ કર્યો હતો.
બેંક લોન માટે મોર્ટગેજ પ્રક્રિયામાં રાહત
સુધારાના ઉદ્દેશો મુજબ સ્પેસિફાઈડ એરિયામાં આવેલી મિલકતને નાણાકીય સંસ્થા પાસે લોન મેળવવા માટે મોર્ટગેજ કરતી વખતે લોકોને બિનજરૂરી મુશ્કેલી ન પડે તે માટે પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
આ ફેરફારનો હેતુ કાયદેસર રીતે બેંક અથવા નાણાકીય સંસ્થામાં મિલકત ગીરો મૂકીને લોન મેળવતા અરજદારોની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવાનો છે.
જમીન માફિયા અને ગેરકાયદેસર સોદા સામે કડક કાર્યવાહી
સરકારે સુધારાના કારણોમાં જણાવ્યું છે કે કેટલાક કેસોમાં કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરીને મિલકતો ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી હતી અને ગેરકાયદેસર તત્ત્વોએ તેનો કબજો મેળવી લીધો હતો.
કલેક્ટરને તપાસ, ટ્રાન્સફર રદ કરવા અને જરૂર પડે ત્યારે કામચલાઉ કબજો લેવાની સત્તા મળવાથી ગેરકાયદેસર સોદા, દબાણપૂર્વકની ખરીદી અને મિલકત માફિયાઓ સામે વધુ અસરકારક કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
મિલકત ખરીદનાર અને વેચનારે શું ધ્યાન રાખવું?
સ્પેસિફાઈડ એરિયામાં મિલકત ખરીદતા અથવા વેચતા પહેલાં સંબંધિત વિસ્તાર કાયદા હેઠળ જાહેર થયો છે કે નહીં તેની તપાસ કરવી જરૂરી રહેશે.
ખરીદનાર અને વેચનારે યોગ્ય દસ્તાવેજો, બજાર કિંમતના પુરાવા અને સ્વૈચ્છિક સંમતિ દર્શાવતા દસ્તાવેજો સાથે કલેક્ટર સમક્ષ અરજી કરવાની રહેશે. પૂર્વ મંજૂરી વગર કરાયેલ સોદો આગળ જઈને રદ થઈ શકે છે અને રકમ તેમજ કબજો પાછો આપવાની કાયદાકીય જવાબદારી ઊભી થઈ શકે છે.
કોઈપણ સોદો કરતાં પહેલાં સંબંધિત જિલ્લા કલેક્ટર કચેરી, સબ-રજિસ્ટ્રાર અથવા લાયક કાયદાકીય નિષ્ણાત પાસેથી લાગુ નિયમોની પુષ્ટિ કરવી યોગ્ય રહેશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
