છોટાઉદેપુર અને દાહોદ જિલ્લાની સરહદે આવેલા જંગલ વિસ્તારોમાં ફરી એકવાર નર વાઘની હાજરીની પુષ્ટિ થતાં વન વિભાગ સતર્ક બન્યો છે. છેલ્લા લગભગ 17 મહિનાથી દાહોદના રતનમહાલ અભયારણ્યથી લઈને છોટાઉદેપુર જિલ્લાના વિવિધ જંગલ વિસ્તારોમાં આ વાઘની અવરજવર નોંધાઈ રહી છે.
તાજેતરમાં પણ વાઘની હિલચાલ ટ્રેપ કેમેરામાં નોંધાઈ હોવાનું સ્થાનિક અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. તેના પગલે છોટાઉદેપુર અને દાહોદ વન વિભાગની ટીમો દ્વારા સરહદી જંગલો, સંભવિત વન્યજીવ કોરિડોર અને આસપાસનાં ગામોમાં સતત દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે.
દાહોદથી છોટાઉદેપુર સુધી વાઘની હિલચાલ
વન વિભાગ સાથે જોડાયેલા અહેવાલો પ્રમાણે આ નર વાઘ દાહોદથી છોટાઉદેપુર તરફના વિશાળ જંગલ પટ્ટામાં અવરજવર કરી રહ્યો છે. ઝોઝ, કેવડી, કુંડલ અને તેની આસપાસના જંગલ વિસ્તારોમાં વાઘની હાજરીના સંકેતો મળ્યા હોવાનું જણાવાયું છે.
સ્થાનિક અહેવાલોમાં વાઘની હિલચાલ આશરે 120 કિલોમીટરના જંગલ વિસ્તારમાં નોંધાઈ હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. જોકે કેટલાક અન્ય અહેવાલોમાં તેના સક્રિય વિસ્તારને આશરે 120 ચોરસ કિલોમીટર ગણાવવામાં આવ્યો છે. તેથી વાઘના ચોક્કસ વિસ્તાર અને અવરજવરના માર્ગ અંગે વન વિભાગનું ટેક્નિકલ મોનિટરિંગ ચાલુ છે.
રતનમહાલ અભયારણ્યમાં સૌપ્રથમ હાજરી નોંધાઈ
દાહોદ જિલ્લામાં આવેલા રતનમહાલ વન્યજીવ અભયારણ્યમાં વર્ષ 2025ના પ્રારંભથી આ નર વાઘની હાજરી નોંધાતી રહી છે. વાઘ કેમેરા ટ્રેપમાં કેદ થયા બાદ તેના પગરવ, શિકારના અવશેષો અને અલગ-અલગ જંગલ વિસ્તારોમાં થયેલી હિલચાલના આધારે વન વિભાગે તેની હાજરીની પુષ્ટિ કરી હતી.
રતનમહાલ અભયારણ્ય મધ્ય પ્રદેશની સરહદ નજીક આવેલું હોવાથી વાઘ કુદરતી વન્યજીવ કોરિડોર મારફતે ગુજરાતમાં પ્રવેશ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે. વર્ષ 2025થી વાઘ લાંબા સમય સુધી આ વિસ્તારમાં રહેતાં ગુજરાતમાં ત્રણ દાયકાથી વધુ સમય બાદ વાઘની સતત હાજરીની નોંધ થઈ છે.
ટ્રેપ કેમેરા અને પગરવથી રાખવામાં આવી રહી છે નજર
વાઘને કોઈપણ પ્રકારની ખલેલ પહોંચાડ્યા વિના તેની હિલચાલ જાણવા માટે વન વિભાગ દ્વારા જંગલના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં ટ્રેપ કેમેરા ગોઠવવામાં આવ્યા છે. વાઘનાં પગરવ, શિકારની રીત, આવવા-જવાના માર્ગ અને કેમેરામાં મળતી તસવીરોના આધારે તેનો સંભવિત વિસ્તાર નક્કી કરવામાં આવી રહ્યો છે.
છોટાઉદેપુર તરફ વાઘની અવરજવર નોંધાયા બાદ સરહદી વિસ્તારોમાં વધારાના કેમેરા લગાવવામાં આવ્યા હોવાનું પણ અગાઉના અહેવાલોમાં જણાવાયું હતું. વન અધિકારીઓ વાઘ એ જ નર છે કે અન્ય કોઈ વાઘ વિસ્તારમાં પ્રવેશ્યો છે તેની ઓળખ માટે પટ્ટાની પેટર્ન, પગરવ અને અન્ય પુરાવાનો અભ્યાસ કરે છે.
ચોમાસામાં મોનિટરિંગ બન્યું પડકારજનક
ચોમાસાની ઋતુમાં સતત વરસાદ, ભીની જમીન, નદી-નાળામાં પાણીનો પ્રવાહ અને ગીચ વનસ્પતિને કારણે જમીન સ્તરે વાઘની હિલચાલ પર નજર રાખવાનું કામ મુશ્કેલ બન્યું છે.
ભીની જમીન પર મળતા પગરવ ઘણી વખત સ્પષ્ટ રહેતા નથી અથવા જમીનની સ્થિતિને કારણે તેમનો આકાર બદલાઈ જાય છે. આથી માત્ર પગરવના આધારે તારણ કાઢવાને બદલે કેમેરા ટ્રેપ, ચાલવાની લંબાઈ, સ્થળ અને સમય સહિતનાં વિવિધ પુરાવાની સરખામણી કરવામાં આવે છે.
આ પડકારો છતાં વનકર્મીઓ દ્વારા નિયમિત પેટ્રોલિંગ, કેમેરા ટ્રેપનું નિરીક્ષણ અને સરહદી ગામોમાંથી મળતી માહિતીનું વિશ્લેષણ ચાલુ રાખવામાં આવ્યું છે.
પૂરતો ખોરાક અને અનુકૂળ રહેઠાણ
રતનમહાલ અને છોટાઉદેપુરના જંગલોમાં વાઘને અનુકૂળ વન વિસ્તાર, પાણી અને કુદરતી શિકાર ઉપલબ્ધ હોવાથી તે અહીં લાંબા સમયથી ટકી શક્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે.
વન વિભાગે વાઘ માટેના પ્રે-બેઝ એટલે કે કુદરતી શિકારની સંખ્યા વધારવા માટે રતનમહાલ વિસ્તારમાં ચિતલ અને સાબર જેવા તૃણાહારી પ્રાણીઓ છોડવાની પ્રક્રિયા પણ હાથ ધરી હતી. આ પગલાનો હેતુ વાઘને જંગલમાં પૂરતો ખોરાક મળી રહે અને તે પશુધન અથવા માનવ વસાહત તરફ ન જાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
પશુપાલકો અને ગ્રામજનોને સાવચેતી રાખવા અપીલ
વન વિભાગે સરહદી ગામોના લોકોને જંગલ વિસ્તારમાં બિનજરૂરી અવરજવર ન કરવાની અપીલ કરી છે. ખાસ કરીને રાત્રિના સમયે એકલા જંગલમાં જવું નહીં તેમજ પશુઓને ચરાવવા લઈ જતી વખતે ટોળામાં રહેવા અને વિશેષ સાવચેતી રાખવા જણાવાયું છે.
ગ્રામજનોએ વાઘ, તેના પગરવ, પશુના શિકારના અવશેષ અથવા કોઈ શંકાસ્પદ હિલચાલ જોવા મળે તો જાતે નજીક જવાનો કે વીડિયો બનાવવાનો પ્રયાસ ન કરવો જોઈએ. આવી સ્થિતિમાં તાત્કાલિક નજીકની વન વિભાગની કચેરી અથવા વનકર્મીઓને જાણ કરવાની સૂચના આપવામાં આવી છે.
વાઘને ઘેરવો, તેનો પીછો કરવો, રસ્તો રોકવો અથવા તેની તસવીરો લેવા નજીક જવું જોખમી બની શકે છે. તેથી ગ્રામજનોને વન વિભાગની સત્તાવાર માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવા અપીલ કરવામાં આવી છે.
માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ રોકવા તંત્રનો પ્રયાસ
વાઘની અવરજવર ધરાવતા ગામોમાં વન વિભાગ દ્વારા સ્થાનિક લોકોને જાગૃત કરવામાં આવી રહ્યા છે. પશુધનને રાત્રિના સમયે ખુલ્લામાં ન રાખવું, જંગલની સરહદે બાળકોને એકલા ન મોકલવા અને મૃત પશુના અવશેષ પાસે ભીડ ન કરવા જેવી સૂચનાઓ આપવામાં આવી રહી છે.
વન વિભાગનો મુખ્ય ઉદ્દેશ વાઘની સુરક્ષા સાથે માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષની શક્યતા ઘટાડવાનો છે. વાઘ સામાન્ય રીતે માનવોથી દૂર રહેવાનું પસંદ કરે છે, પરંતુ તેનો રસ્તો રોકવામાં આવે અથવા તે ઘેરાઈ જાય તો જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.
ગુજરાત માટે મહત્વપૂર્ણ વન્યજીવ ઘટના
ગુજરાત મુખ્યત્વે એશિયાટિક સિંહો માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે. હવે દાહોદના રતનમહાલ અને છોટાઉદેપુરના જંગલ પટ્ટામાં વાઘની લાંબા સમયથી નોંધાતી હાજરી રાજ્યની જૈવવિવિધતા માટે મહત્વપૂર્ણ ઘટના ગણાઈ રહી છે.
વાઘની હાજરી એ બાબતનો સંકેત આપે છે કે પૂર્વ ગુજરાતના જંગલો મધ્ય પ્રદેશના વાઘવાળા વિસ્તારો સાથે કુદરતી રીતે જોડાયેલા છે. આવા વન્યજીવ કોરિડોરનું સંરક્ષણ વાઘ સહિતનાં અનેક પ્રાણીઓની સુરક્ષિત અવરજવર માટે જરૂરી છે.
વન વિભાગ દ્વારા વાઘને સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડવા, તેની અવરજવરમાં માનવીય અડચણ ન આવે અને સ્થાનિક લોકોની સલામતી જળવાઈ રહે તે માટે સતત પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
