કુદરતી આપત્તિ આગોતરી જાણ કરીને આવતી નથી. ભૂકંપ, વાવાઝોડું, અતિવૃષ્ટિ, પૂર, આગ, રાસાયણિક દુર્ઘટના કે અન્ય કોઈ અણધારી કટોકટી સર્જાય ત્યારે સમયસર મળેલી ચેતવણી અને તાત્કાલિક પ્રતિસાદ અનેક લોકોના જીવ બચાવી શકે છે. ગુજરાતમાં આવી પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા ગાંધીનગર ખાતે કાર્યરત ‘સ્ટેટ ઈમરજન્સી ઑપરેશન સેન્ટર’ એટલે કે SEOC સમગ્ર રાજ્ય માટે કેન્દ્રીય કમાન્ડ અને કંટ્રોલ હબ તરીકે 24 કલાક કાર્યરત રહે છે.
SEOC માત્ર વરસાદ કે વાવાઝોડા દરમિયાન શરૂ થતો સામાન્ય કંટ્રોલ રૂમ નથી. તે રાજ્યના વિવિધ વિભાગો, જિલ્લા વહીવટી તંત્ર, તાલુકા કક્ષાની કચેરીઓ, બચાવ દળો અને ટેક્નિકલ એજન્સીઓને એક જ નેટવર્ક સાથે જોડતું સંકલિત આપત્તિ વ્યવસ્થાપન માળખું છે. કોઈ પણ સંભવિત જોખમની માહિતી મળતાં અહીંથી અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓને ચેતવણી આપવામાં આવે છે, જરૂરી સંસાધનોની સમીક્ષા થાય છે અને બચાવ તથા રાહત કામગીરીનું રિયલ-ટાઇમ સંકલન કરવામાં આવે છે.
2001ના કચ્છ ભૂકંપ બાદ આપત્તિ વ્યવસ્થાપનને નવી દિશા
વર્ષ 2001માં કચ્છમાં આવેલા વિનાશક ભૂકંપે ગુજરાતને ભારે જાનમાલનું નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. હજારો પરિવારોના ઘરો ધરાશાયી થયા, મોટી સંખ્યામાં લોકો વિસ્થાપિત બન્યા અને અનેક લોકોએ પોતાના સ્વજનો ગુમાવ્યા. આ વિનાશક અનુભવે રાજ્યમાં સુવ્યવસ્થિત, ટેક્નોલોજી આધારિત અને ઝડપી પ્રતિસાદ આપી શકે તેવી આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત સ્પષ્ટ કરી હતી.
આ અનુભવ બાદ ગુજરાતે આપત્તિ પહેલાંની તૈયારીઓ, તાત્કાલિક બચાવ કામગીરી, રાહત, પુનર્વસન અને જોખમ ઘટાડવા માટેનું સંસ્થાકીય માળખું વિકસાવ્યું. આજે SEOC ભૂકંપ, પૂર, વાવાઝોડું, અતિવૃષ્ટિ, હીટવેવ, દુષ્કાળ, આગ અને માનવસર્જિત કટોકટી સહિત વિવિધ પ્રકારની પરિસ્થિતિઓમાં રાજ્યનું મુખ્ય સંકલન કેન્દ્ર બની ગયું છે.
33 જિલ્લા અને 248 તાલુકા કેન્દ્રો સાથે રાજ્યવ્યાપી નેટવર્ક
ગુજરાતનું આપત્તિ વ્યવસ્થાપન માળખું રાજ્યથી લઈને તાલુકા સ્તર સુધી વિસ્તરેલું છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલ મુજબ, રાહત કમિશનરના માર્ગદર્શન અને રાહત નિયામકના સંચાલન હેઠળ રાજ્યમાં 33 ડિસ્ટ્રિક્ટ ઈમરજન્સી ઑપરેશન સેન્ટર, પાંચ ઈમરજન્સી રિસ્પોન્સ સેન્ટર અને 248 તાલુકા ઈમરજન્સી ઑપરેશન સેન્ટર કાર્યરત છે. આ નેટવર્કના કારણે ગાંધીનગરથી મળતી સૂચના ખૂબ ઓછા સમયમાં જિલ્લા અને તાલુકા કક્ષાએ પહોંચાડી શકાય છે.
કોઈ જિલ્લામાં ભારે વરસાદ, પૂર, આગ કે ઔદ્યોગિક દુર્ઘટના સર્જાય ત્યારે જિલ્લા ઈમરજન્સી ઑપરેશન સેન્ટર સ્થાનિક કલેક્ટર, પોલીસ, આરોગ્ય વિભાગ, ફાયર બ્રિગેડ, નગરપાલિકા, પંચાયત અને અન્ય એજન્સીઓ સાથે સંકલન કરે છે. તાલુકા સ્તરના કેન્દ્રો અસરગ્રસ્ત ગામોની માહિતી એકત્રિત કરીને જિલ્લા અને રાજ્ય કક્ષાએ પહોંચાડે છે. આ રીતે માહિતી અને કાર્યવાહી વચ્ચેનો સમય ઘટાડવાનો પ્રયાસ થાય છે.
GSWANથી સીમલેસ કનેક્ટિવિટી
રાજ્યના વિવિધ કંટ્રોલ રૂમ અને સરકારી કચેરીઓને જોડવા માટે ગુજરાત સ્ટેટ વાઇડ એરિયા નેટવર્ક એટલે કે GSWANનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ નેટવર્ક દ્વારા રાજ્ય, જિલ્લા અને તાલુકા કક્ષાના અધિકારીઓ વચ્ચે ડેટા, સૂચનાઓ, વિડીયો કોન્ફરન્સ અને અન્ય જરૂરી માહિતીનું ઝડપી આદાનપ્રદાન થઈ શકે છે.
આપત્તિ પહેલાં યોજાતી સમીક્ષા બેઠકો, હવામાનની આગાહી, જળાશયોની સ્થિતિ, બચાવ ટીમોની તૈનાતી અને સંવેદનશીલ વિસ્તારોની વિગતો પણ આ સંકલિત વ્યવસ્થાથી શેર કરવામાં આવે છે. આપત્તિ સમયે કોઈ એક સંચાર માધ્યમ નિષ્ફળ જાય તો વૈકલ્પિક સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરી શકાય તે માટે બહુસ્તરીય વ્યવસ્થા રાખવામાં આવે છે.
સેટેલાઇટ ફોનથી હેમ રેડિયો સુધીની સંચાર વ્યવસ્થા
કટોકટી દરમિયાન વીજ પુરવઠો, મોબાઇલ નેટવર્ક અથવા ઇન્ટરનેટ સેવા બંધ થવી સૌથી મોટો પડકાર બની શકે છે. આથી SEOC માત્ર મોબાઇલ ફોન કે ઇન્ટરનેટ પર આધારિત રહેતું નથી. GSWAN હોટલાઈન, સેટેલાઇટ ફોન, લેન્ડલાઈન, ઇ-મેઈલ, વોટ્સએપ અને સોશિયલ મીડિયાનો સંકલિત રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
ચોમાસા અને ગંભીર કટોકટી દરમિયાન પોલીસ વાયરલેસ સેટ તથા હેમ રેડિયો જેવી વૈકલ્પિક સંચાર વ્યવસ્થાનો પણ ઉપયોગ થઈ શકે છે. આ માધ્યમો દ્વારા દૂરના અથવા સંપર્કવિહોણા વિસ્તારોમાંથી પણ માહિતી મેળવી શકાય છે. અનેક સંચાર ચેનલો ઉપલબ્ધ હોવાથી એક સિસ્ટમ બંધ પડે તો બીજી વ્યવસ્થા દ્વારા કમાન્ડ અને કંટ્રોલ ચાલુ રાખી શકાય છે.
‘સચેત’ પોર્ટલથી 286.4 કરોડથી વધુ SMS એલર્ટ
સંભવિત આપત્તિ પહેલાં નાગરિકોને સમયસર ચેતવણી આપવા માટે ‘સચેત’ આધારિત એલર્ટ વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેના માધ્યમથી જોખમની શક્યતા ધરાવતા ચોક્કસ વિસ્તારોના મોબાઇલ વપરાશકર્તાઓને માસ SMS મોકલી શકાય છે.
અહેવાલ મુજબ આ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને અત્યાર સુધીમાં 286.4 કરોડથી વધુ SMS મોકલવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત છ કરોડથી વધુ મોબાઇલ એપ વપરાશકર્તાઓ અને 5.3 લાખથી વધુ વેબ બ્રાઉઝર એક્સેસ મારફતે પણ ચેતવણી અને સતર્કતાના સંદેશાઓ પહોંચાડવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવાયું છે.
આવી ચેતવણીઓમાં ભારે વરસાદ, વાવાઝોડું, વીજળી પડવાની શક્યતા, પૂર, હીટવેવ, દરિયામાં ઊંચાં મોજાં અને અન્ય જોખમો અંગેની માહિતી સામેલ થઈ શકે છે. સમયસર એલર્ટ મળવાથી લોકો સલામત સ્થળે જઈ શકે છે, માછીમારો દરિયામાં જવાનું ટાળી શકે છે અને સ્થાનિક તંત્ર સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં પૂર્વ તૈયારી કરી શકે છે.
નાગરિકો માટે 24 કલાક કાર્યરત હેલ્પલાઈન
આપત્તિના સમયે સામાન્ય નાગરિકો સીધી મદદ, માહિતી અથવા માર્ગદર્શન મેળવી શકે તે માટે રાજ્ય અને જિલ્લા કક્ષાએ હેલ્પલાઈન વ્યવસ્થા કાર્યરત છે. રાજ્ય સ્તરે 51900 અને 1070 નંબર તથા જિલ્લા સ્તરે 1077 ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઈનનો સંપર્ક કરી શકાય છે. આ નંબરો દ્વારા મુશ્કેલીમાં ફસાયેલા લોકોની માહિતી સંબંધિત જિલ્લા અથવા બચાવ એજન્સી સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
હેલ્પલાઈન પર પાણી ભરાવું, લોકો ફસાયા હોવા, મકાન ધરાશાયી થવું, માર્ગ બંધ થવો, તબીબી સહાયની જરૂરિયાત અથવા અન્ય ઇમરજન્સી અંગે જાણ કરી શકાય છે. જોકે જીવલેણ અને તાત્કાલિક કટોકટીમાં એકીકૃત ઇમરજન્સી સેવા 112નો પણ ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે.
ભૂકંપ માટે ISR સાથે રિયલ-ટાઇમ સંકલન
ભૂકંપ અથવા ભૂકંપીય ગતિવિધિના સમયે SEOC ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સિસ્મોલોજીકલ રિસર્ચ એટલે કે ISR સાથે સંકલન કરે છે. ભૂકંપની તીવ્રતા, કેન્દ્રબિંદુ, ઊંડાઈ અને સંભવિત અસર સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક માહિતીના આધારે વહીવટી તંત્રને જરૂરી સૂચનાઓ આપવામાં આવે છે.
ભૂકંપ અનુભવાય ત્યારબાદ અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓ પાસેથી તાત્કાલિક સ્થિતિ અહેવાલ મેળવવામાં આવે છે. ઇમારતોને નુકસાન, વીજળી કે સંચાર સેવા બંધ થવી અને જાનહાનિ જેવી માહિતીના આધારે બચાવ ટીમો તથા તબીબી સહાય મોકલવાનો નિર્ણય લેવામાં આવે છે.
પૂર અને વાવાઝોડા માટે IMD, ISRO અને સિંચાઈ વિભાગની મદદ
ભારે વરસાદ, પૂર અને વાવાઝોડાની પરિસ્થિતિમાં ભારતીય હવામાન વિભાગ દ્વારા મળતી આગાહી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બને છે. વરસાદની તીવ્રતા, પવનની ગતિ, વાવાઝોડાની દિશા અને લેન્ડફોલ સંબંધિત માહિતીના આધારે દરિયાકાંઠાના તથા નીચાણવાળા વિસ્તારો માટે આગોતરી તૈયારીઓ કરવામાં આવે છે.
સિંચાઈ અને જળસંપત્તિ વિભાગ પાસેથી ડેમની સપાટી, પાણીની આવક અને જાવક તેમજ નદીઓના પ્રવાહની માહિતી લેવામાં આવે છે. ISROની સેટેલાઇટ તસવીરો અને ભૌગોલિક ડેટાનો ઉપયોગ પૂરથી અસરગ્રસ્ત વિસ્તાર તથા પાણીના ફેલાવાનો અંદાજ મેળવવા માટે થઈ શકે છે.
સુનામી માટે INCOIS સાથે જોડાણ
ગુજરાતનો વિશાળ દરિયાકાંઠો હોવાથી સુનામી અને સમુદ્રી જોખમોને પણ આપત્તિ વ્યવસ્થાપન યોજનામાં મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. સમુદ્રમાં ભૂકંપ અથવા અસામાન્ય ગતિવિધિ નોંધાય ત્યારે ઇન્ડિયન નેશનલ સેન્ટર ફોર ઓશન ઇન્ફોર્મેશન સર્વિસિસ એટલે કે INCOIS તરફથી મળતી ચેતવણીના આધારે દરિયાકાંઠાના જિલ્લાઓને એલર્ટ કરવામાં આવે છે.
જરૂરિયાત મુજબ માછીમારોને દરિયામાં ન જવાની સૂચના, બંદરોને ચેતવણી અને દરિયાકાંઠાના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાંથી સ્થળાંતરની તૈયારી હાથ ધરવામાં આવી શકે છે.
હીટવેવ, રોગચાળો અને રાસાયણિક દુર્ઘટના માટે અલગ સંકલન
SEOC માત્ર ભૂકંપ, પૂર કે વાવાઝોડા જેવી કુદરતી આપત્તિઓ માટે જ કાર્ય કરતું નથી. હીટવેવ અને દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિમાં કૃષિ, પાણી પુરવઠા અને સ્થાનિક સ્વરાજ્ય વિભાગ સાથે સંકલન કરવામાં આવે છે. ગરમીની લહેર દરમિયાન પીવાના પાણી, આરોગ્ય કેન્દ્રો અને જાહેર ચેતવણી સંબંધિત કામગીરીની સમીક્ષા કરવામાં આવે છે.
રોગચાળો અથવા જાહેર આરોગ્ય સંકટ સર્જાય ત્યારે આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ સાથે માહિતીનું આદાનપ્રદાન કરવામાં આવે છે. ઔદ્યોગિક અથવા રાસાયણિક દુર્ઘટનામાં ડિરેક્ટોરેટ ઑફ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સેફ્ટી એન્ડ હેલ્થ, શ્રમ અને રોજગાર વિભાગ, ફાયર બ્રિગેડ તથા સ્થાનિક વહીવટી તંત્રની મદદ લેવામાં આવે છે.
NDRF અને SDRFની ટીમો સાથે જમીની બચાવ કામગીરી
ગંભીર આપત્તિમાં ફસાયેલા લોકોને બચાવવા અને રાહત કામગીરી હાથ ધરવા માટે નેશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફોર્સ અને સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફોર્સની મદદ લેવામાં આવે છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલોમાં વરસાદી કટોકટી દરમિયાન ગુજરાતમાં NDRFની 17 અને SDRFની 32 ટીમો સજ્જ અથવા તૈનાત રાખવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. ટીમોની સંખ્યા અને તૈનાતી પરિસ્થિતિ અનુસાર બદલાઈ શકે છે.
આ ટીમો પૂર, મકાન ધરાશાયી થવું, ભૂકંપ, વાવાઝોડું અને અન્ય જોખમી પરિસ્થિતિમાં શોધ અને બચાવ કામગીરી કરે છે. તેમની પાસે બોટ, લાઇફ જેકેટ, કટિંગ સાધનો, સંચાર ઉપકરણો અને વિશેષ તાલીમ ધરાવતા જવાનો હોય છે.
ગંભીર પરિસ્થિતિમાં સેના, વાયુસેના અને નૌસેનાની મદદ
કોઈ આપત્તિ રાજ્યની સામાન્ય ક્ષમતાથી વધુ ગંભીર બને ત્યારે ભારતીય સશસ્ત્ર દળોની મદદ પણ લેવામાં આવી શકે છે. ભારતીય સેના દ્વારા પૂરગ્રસ્ત અથવા સંપર્કવિહોણા વિસ્તારોમાં બચાવ કામગીરી થઈ શકે છે. વાયુસેના હેલિકોપ્ટર દ્વારા એરલિફ્ટ, ખાદ્યસામગ્રી અને દવાઓ પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.
દરિયાકાંઠા અથવા સમુદ્રી કટોકટીમાં ભારતીય નૌસેના અને કોસ્ટ ગાર્ડ પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. SEOC વિવિધ દળો અને સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર વચ્ચે જરૂરી સંકલન કરીને બચાવ કામગીરીને ઝડપી બનાવે છે.
આપત્તિ પહેલાંની પૂર્વતૈયારી પર વિશેષ ભાર
આપત્તિ વ્યવસ્થાપનનો અર્થ માત્ર દુર્ઘટના પછી બચાવ કરવો નથી. જોખમ ઊભું થાય તે પહેલાં સંવેદનશીલ વિસ્તારોની ઓળખ, બચાવ સાધનોની તપાસ, કર્મચારીઓની તાલીમ, મોક ડ્રિલ, સ્થળાંતર યોજના અને આશ્રયસ્થાનોની તૈયારી કરવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
ચોમાસું અથવા વાવાઝોડાની ઋતુ શરૂ થાય તે પહેલાં જિલ્લા કક્ષાએ સમીક્ષા બેઠકો યોજવામાં આવે છે. નીચાણવાળા વિસ્તારો, કોઝવે, નદીકાંઠા, જર્જરિત મકાનો અને દરિયાકાંઠાના ગામોની માહિતી તૈયાર કરવામાં આવે છે. જરૂરિયાત મુજબ બસ, એમ્બ્યુલન્સ, બોટ, જેસીબી, જનરેટર અને અન્ય સાધનોની ઉપલબ્ધતા તપાસવામાં આવે છે.
અફવાઓ રોકવામાં સોશિયલ મીડિયાની ભૂમિકા
આપત્તિના સમયે ખોટી માહિતી અને અફવા પણ વહીવટી તંત્ર માટે મોટો પડકાર બની શકે છે. ખોટા વિડીયો, જૂની તસવીરો અથવા અપ્રમાણિત સંદેશાઓના કારણે લોકોમાં ગભરાટ ફેલાઈ શકે છે. SEOC અને જિલ્લા વહીવટી તંત્ર સોશિયલ મીડિયા મારફતે સત્તાવાર અપડેટ, ચેતવણી અને સ્પષ્ટતા જાહેર કરે છે.
નાગરિકોને પણ માત્ર સત્તાવાર સરકારી એકાઉન્ટ, ભારતીય હવામાન વિભાગ અને સ્થાનિક વહીવટી તંત્રની માહિતી પર વિશ્વાસ કરવાની અપીલ કરવામાં આવે છે. આપત્તિ સંબંધિત અપ્રમાણિત સંદેશાઓ ફોરવર્ડ ન કરવાથી રાહત અને બચાવ કામગીરીમાં સહયોગ મળી શકે છે.
ગુજરાતના નાગરિકો માટે 24 કલાકનું સુરક્ષા ચક્ર
ગુજરાતનું સ્ટેટ ઈમરજન્સી ઑપરેશન સેન્ટર ટેક્નોલોજી, તાલીમપ્રાપ્ત માનવબળ, રિયલ-ટાઇમ ડેટા અને રાજ્યવ્યાપી સંચાર વ્યવસ્થાના સંકલનથી કાર્ય કરે છે. તેની મુખ્ય જવાબદારી વિવિધ વિભાગોને એક પ્લેટફોર્મ પર લાવીને સંભવિત આપત્તિના જોખમને ઓછું કરવી અને કટોકટી દરમિયાન ઝડપથી મદદ પહોંચાડવાની છે.
SEOCને માત્ર સરકારી કચેરી તરીકે નહીં, પરંતુ રાજ્યના નાગરિકોના જાનમાલની સુરક્ષા માટે સતત કાર્યરત કમાન્ડ સિસ્ટમ તરીકે જોવામાં આવે છે. આપત્તિ ગમે તેટલી મોટી હોય, સમયસર ચેતવણી, સચોટ માહિતી અને વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચેનું મજબૂત સંકલન નુકસાન ઘટાડવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
