ગુજરાત હાઇકોર્ટે આણંદ જિલ્લામાં ASHA વર્કરો પર ઈસાઈ ધર્મ સ્વીકારવા માટે કથિત રીતે દબાણ કરવાના કેસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારતીય બંધારણની કલમ 25 હેઠળ દરેક વ્યક્તિને પોતાના ધર્મનું પાલન અને પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા છે, પરંતુ આ સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ બળજબરી, ધમકી, છેતરપિંડી, દબાણ અથવા અન્ય વ્યક્તિની ઇચ્છા વિરુદ્ધ ધર્માંતરણ કરાવવા માટે થઈ શકે નહીં.
હાઇકોર્ટે આરોપી મહિલા કર્મચારી દ્વારા FIR અને તેની અનુસંધાનમાં શરૂ થયેલી ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવાની માંગ સાથે કરવામાં આવેલી અરજી સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. કોર્ટે નોંધ્યું કે તપાસ દરમિયાન એકત્ર કરાયેલી સામગ્રીના આધારે પ્રથમ દૃષ્ટિએ તપાસ અને ટ્રાયલ આગળ ચલાવવા યોગ્ય કેસ બને છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
આ કેસ આણંદ જિલ્લાના ખંભાત તાલુકામાં આવેલા બામણવા પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર સાથે જોડાયેલો છે. ફરિયાદી મહિલા ત્યાં ASHA ફેસિલિટેટર તરીકે કામ કરતી હતી, જ્યારે આરોપી મહિલા ફીમેલ હેલ્થ વર્કર અને ASHA કર્મચારીઓ પર દેખરેખ રાખતી સુપરવાઇઝરી ભૂમિકામાં હતી.
ફરિયાદમાં આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો કે આરોગ્ય કેન્દ્રમાં યોજાતી નિયમિત અને સત્તાવાર બેઠકો પૂર્ણ થયા બાદ ASHA વર્કરોને ત્યાં જ રોકવામાં આવતી હતી. ત્યારબાદ તેમને ઈસાઈ ધર્મ અંગે પ્રવચનો સાંભળવા, બાઇબલ સંબંધિત સાહિત્ય વાંચવા અને મોબાઇલ ફોન પર ધાર્મિક વીડિયો જોવા માટે દબાણ કરવામાં આવતું હતું.
પોલીસ તપાસમાં નોંધાયેલા સાક્ષીઓના નિવેદનો પ્રમાણે, કર્મચારીઓએ આ પ્રવૃત્તિનો વિરોધ કર્યો હોવા છતાં તેમને સતત ધાર્મિક ચર્ચામાં બેસાડવામાં આવતી હતી. ગુજરાત હાઇકોર્ટના એક અગાઉના આદેશમાં પણ નોંધાયું હતું કે ASHA વર્કરોને બેઠક બાદ રોકીને તેમની ઇચ્છા વિરુદ્ધ ઈસાઈ ધર્મ સંબંધિત વીડિયો બતાવવાના અને સાહિત્ય આપવાના આક્ષેપોની તપાસ કરવામાં આવી હતી.
મૂર્તિપૂજાની ટીકા અને બાઇબલ વાંચવા માટે દબાણનો આક્ષેપ
ફરિયાદી પક્ષના જણાવ્યા પ્રમાણે આરોપી મહિલા ઈસાઈ ધર્મને શ્રેષ્ઠ ગણાવી હિંદુ ધર્મમાં પ્રચલિત મૂર્તિપૂજાની ટીકા કરતી હતી. કર્મચારીઓને સ્થાનિક ભાષામાં પ્રકાશિત ‘વોટ ધ હોલી બાઇબલ ટીચિસ’ પ્રકારનું ધાર્મિક સાહિત્ય આપવામાં આવ્યું હોવાનું પણ તપાસમાં સામે આવ્યું હતું.
આ ઉપરાંત, મોબાઇલ અને યુટ્યુબ દ્વારા ઈસુ ખ્રિસ્ત, સંસારનો અંત, નવા વિશ્વની સ્થાપના અને ઈસાઈ માન્યતાઓને લગતા વીડિયો બતાવવામાં આવતા હોવાનો આરોપ છે. જોકે, આ તમામ આક્ષેપો અંગે અંતિમ નિર્ણય ટ્રાયલ કોર્ટ પુરાવા અને સાક્ષીઓની ઊલટતપાસ બાદ કરશે.
પગાર કાપવાની અને નોકરીમાંથી કાઢવાની ધમકીનો આરોપ
ફરિયાદમાં એવો પણ આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે જે ASHA વર્કરો ધાર્મિક વીડિયો જોવાનો અથવા પ્રવચન સાંભળવાનો વિરોધ કરતી હતી, તેમને પગાર કે ભથ્થું કાપવાની ધમકી આપવામાં આવતી હતી. કેટલીક મહિલાઓએ એવો પણ દાવો કર્યો કે તેમને નોકરીમાંથી દૂર કરાવી દેવાની ચેતવણી આપવામાં આવી હતી.
આરોપી મહિલાના વકીલે દલીલ કરી હતી કે તેમની પાસે ASHA વર્કરોના પગાર બિલ મંજૂર કરવાની સીધી સત્તા નહોતી. જોકે, કોર્ટે નોંધ્યું કે આરોપી મહિલા સુપરવાઇઝરી સ્થિતિમાં હતી અને તેના દ્વારા આપવામાં આવેલી કથિત ધમકીથી કર્મચારીઓ ભયભીત થયા હતા કે નહીં તે તપાસ અને ટ્રાયલનો વિષય છે. અગાઉના કોર્ટ રેકોર્ડમાં પણ સાક્ષીઓએ પગાર કાપવાની અને નોકરીમાંથી દૂર કરવાની ધમકી મળ્યાનો આક્ષેપ કર્યો હતો.
સરકારી બેઠકના બહાને વડોદરાના ધાર્મિક કાર્યક્રમમાં લઈ જવાયાનો દાવો
કેસમાં સૌથી ગંભીર આક્ષેપ વડોદરામાં યોજાયેલા એક કાર્યક્રમને લઈને કરવામાં આવ્યો છે. ફરિયાદી કર્મચારીઓના જણાવ્યા પ્રમાણે તેમને આરોગ્ય વિભાગની સત્તાવાર બેઠક હોવાનું કહી વડોદરા લઈ જવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ સ્થળ પર પહોંચ્યા બાદ તેમને જાણ થઈ કે ત્યાં ઈસાઈ ધર્મના પ્રચાર સાથે જોડાયેલો કાર્યક્રમ યોજાયો હતો.
પોલીસ તપાસમાં એવો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો કે કર્મચારીઓને નાટક અને પ્રવચન જોવા માટે બેસાડવામાં આવ્યા હતા. કોર્ટ રેકોર્ડ મુજબ 17 જૂન 2023ના રોજ કેટલાક કર્મચારીઓને વડોદરાના કાર્યક્રમમાં લઈ જવાયા હતા અને 10 મે 2024ના રોજ પણ સમાન કાર્યક્રમમાં લઈ જવાયા હોવાનો આક્ષેપ નોંધાયો હતો.
આરોપી મહિલાએ શું દલીલ કરી?
આરોપી મહિલા તરફથી હાઇકોર્ટમાં રજૂઆત કરવામાં આવી હતી કે તે Jehovah’s Witnesses સંપ્રદાય સાથે જોડાયેલી છે અને પોતાના ધાર્મિક વિશ્વાસ અંગે લોકોને માહિતી આપવી તેના બંધારણીય અધિકારનો ભાગ છે.
બચાવ પક્ષે દલીલ કરી હતી કે કોઈ પણ ASHA વર્કરનું ખરેખર ધર્માંતરણ થયું નથી અને કોઈને બળજબરી કે લાલચ આપવામાં આવી નથી. માત્ર ધાર્મિક સાહિત્ય આપવામાં આવ્યું હતું અને જાહેર રીતે ઉપલબ્ધ વીડિયો બતાવવામાં આવ્યા હતા. વડોદરાના કાર્યક્રમમાં હાજરી પણ સ્વૈચ્છિક હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.
બચાવ પક્ષે ફરિયાદ પાછળ અંગત વિવાદ હોવાનો પણ આક્ષેપ કર્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે ફરિયાદી અન્ય કર્મચારીઓ તરફથી ફરિયાદ નોંધાવી શકે નહીં. ઉપરાંત, જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટની કાનૂની મંજૂરી અંગે પણ સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.
સરકારી પક્ષે શું કહ્યું?
રાજ્ય સરકાર તરફથી કોર્ટને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે પોલીસ તપાસ દરમિયાન ફરિયાદી અને અન્ય સાક્ષીઓનાં નિવેદનો નોંધવામાં આવ્યા હતા. આ નિવેદનોમાં ધાર્મિક વીડિયો જોવા દબાણ, બાઇબલનું સાહિત્ય આપવું, હિંદુ ધર્મની ટીકા કરવી અને નોકરી સંબંધિત ધમકીઓ આપવાના આરોપોનું સમર્થન કરવામાં આવ્યું હતું.
પોલીસે આરોપી મહિલાના ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો અને અન્ય સામગ્રી તપાસ માટે કબજે કરી હોવાનું પણ સરકારી પક્ષે જણાવ્યું હતું. આરોપી મહિલાનું Jehovah’s Witnesses of India સાથે જોડાણ હોવાના મુદ્દાની પણ તપાસ કરવામાં આવી હતી.
કોઈ પણ બેન્ક વ્યવહાર કે સંસ્થાકીય ફંડિંગ અંગેના ચોક્કસ આંકડાઓ તપાસના દાવાનો ભાગ છે. ટ્રાયલ કોર્ટમાં પુરાવાથી સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી તેને સ્થાપિત હકીકત તરીકે ન ગણવી જરૂરી છે.
હાઇકોર્ટે કલમ 25 અંગે શું કહ્યું?
ગુજરાત હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે બંધારણની કલમ 25 વ્યક્તિને પોતાના ધર્મનું પાલન, આચરણ અને પ્રચાર કરવાનો અધિકાર આપે છે. પરંતુ આ અધિકાર જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા અને આરોગ્ય જેવી બંધારણીય મર્યાદાઓને આધીન છે.
કોર્ટના અવલોકન પ્રમાણે કોઈ વ્યક્તિ અન્ય લોકોને પોતાના ધાર્મિક વિશ્વાસ અંગે સમજાવી શકે છે, ધાર્મિક સાહિત્ય આપી શકે છે અથવા વીડિયો જોવાનું કહી શકે છે. પરંતુ સતત દબાણ કરવું, ગંભીર પરિણામોની ધમકી આપવી અથવા કોઈની અનિચ્છા છતાં ધાર્મિક પ્રવૃત્તિમાં સામેલ કરવું ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના નામે સુરક્ષિત થઈ શકે નહીં. અગાઉના આદેશમાં પણ કોર્ટે કહ્યું હતું કે ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની આડમાં કોઈને તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ બળ, દબાણ કે છેતરપિંડીથી ધર્માંતરિત કરી શકાય નહીં.
FIR અને ચાર્જશીટ રદ કરવાનો ઇનકાર
હાઇકોર્ટે નોંધ્યું કે FIR અથવા ચાર્જશીટ રદ કરવાની અરજી પર વિચાર કરતી વખતે કોર્ટને સમગ્ર પુરાવાનું ટ્રાયલ જેવું વિશ્લેષણ કરવાનું હોતું નથી. આ તબક્કે માત્ર એટલું તપાસવાનું હોય છે કે ફરિયાદ અને તપાસ સામગ્રીના આધારે પ્રથમ દૃષ્ટિએ કોઈ ગુનો બને છે કે નહીં.
કોર્ટને લાગ્યું કે ફરિયાદીઓના નિવેદનો, તપાસ દરમિયાન મળેલી સામગ્રી અને આરોપી મહિલાની સુપરવાઇઝરી ભૂમિકા અંગે ટ્રાયલ જરૂરી છે. તેથી FIR અને ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવાની અરજી ફગાવી દેવામાં આવી હતી. મીડિયા અહેવાલો અનુસાર હાઇકોર્ટે ઓગસ્ટ 2026માં પણ આ જ કેસમાં ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
આગળ શું થશે?
ગુજરાત હાઇકોર્ટના નિર્ણય બાદ હવે આ કેસ નીચલી ટ્રાયલ કોર્ટમાં આગળ વધશે. ફરિયાદી અને અન્ય સાક્ષીઓનાં નિવેદનો, ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા, જપ્ત કરવામાં આવેલું સાહિત્ય, વડોદરાના કાર્યક્રમની વિગતો અને આરોપી મહિલા પાસે કર્મચારીઓ પર કેટલો વહીવટી પ્રભાવ હતો તે મુદ્દાઓની વિગતવાર તપાસ થશે.
હાઇકોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેના અવલોકનો માત્ર અરજી પર નિર્ણય લેવા પૂરતા છે. આરોપી મહિલા દોષિત છે કે નિર્દોષ તેનો અંતિમ નિર્ણય ટ્રાયલ કોર્ટ પુરાવાઓના આધારે કરશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
