ભારતે વિદેશોમાં છુપાયેલા ગંભીર ગુનાઓના આરોપીઓ અને ભાગેડુ અપરાધીઓને દેશમાં પરત લાવવાની કાર્યવાહીમાં મોટી સફળતા મેળવી હોવાનો કેન્દ્ર સરકારે દાવો કર્યો છે. કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા 4 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલી માહિતી પ્રમાણે, વર્ષ 2019થી જુલાઈ 2026 વચ્ચે ઓછામાં ઓછા 36 દેશો અને વિદેશી ન્યાયક્ષેત્રોમાંથી કુલ 274 ભાગેડુ આરોપીઓને ભારત પરત લાવવામાં આવ્યા છે.
આ લોકોમાં આતંકવાદ, સંગઠિત અપરાધ, હત્યા, લૂંટ, બળાત્કાર, POCSO, માનવ તસ્કરી, ડ્રગ્સ તસ્કરી, નાણાકીય છેતરપિંડી, નકલી ચલણી નોટો અને સાઇબર અપરાધ જેવા ગંભીર કેસોના આરોપીઓનો સમાવેશ થાય છે. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે ભાગેડુઓને પરત લાવવાની કામગીરીને હવે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, કાયદો-વ્યવસ્થા અને આર્થિક સ્થિરતા સાથે જોડાયેલી પ્રાથમિકતા તરીકે હાથ ધરવામાં આવી રહી છે.
કયા વર્ષે કેટલા ભાગેડુઓ ભારત પરત લવાયા?
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા વર્ષવાર આંકડા અનુસાર, વર્ષ 2019માં 9 અને વર્ષ 2020માં 7 ભાગેડુ આરોપીઓને ભારત પરત લાવવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ 2021માં આ સંખ્યા વધીને 23 અને વર્ષ 2022માં 40 થઈ હતી.
વર્ષ 2023 દરમિયાન 37 અને વર્ષ 2024માં 43 ભાગેડુઓ પરત લવાયા હતા. વર્ષ 2025માં અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી વાર્ષિક સફળતા નોંધાઈ હતી અને કુલ 70 આરોપીઓને ભારત પરત લાવવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ 2026માં જુલાઈના અંત સુધીમાં વધુ 45 ભાગેડુ આરોપીઓને દેશમાં લાવવામાં આવ્યા હતા.
વર્ષવાર આંકડા
| વર્ષ | ભારત પરત લવાયેલા આરોપીઓ |
|---|---|
| 2019 | 9 |
| 2020 | 7 |
| 2021 | 23 |
| 2022 | 40 |
| 2023 | 37 |
| 2024 | 43 |
| 2025 | 70 |
| જુલાઈ 2026 સુધી | 45 |
| કુલ | 274 |
આ આંકડામાં પ્રત્યાર્પણ ઉપરાંત ડિપોર્ટેશન, એક્સપલ્શન અથવા અન્ય કાયદેસરની આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રક્રિયા દ્વારા પરત લવાયેલા આરોપીઓનો પણ સમાવેશ હોઈ શકે છે. સત્તાવાર વિજ્ઞપ્તિએ તમામ 274 કેસને અલગ-અલગ રીતે માત્ર “એક્સ્ટ્રાડિશન” તરીકે વર્ગીકૃત કર્યા નથી.
હત્યા અને હિંસક ગુનાઓના સૌથી વધુ 62 આરોપીઓ
ગુનાની શ્રેણી પ્રમાણે સૌથી વધુ 62 આરોપીઓ હત્યા, લૂંટ અને અન્ય હિંસક ગુનાઓના કેસ સાથે જોડાયેલા હતા. જાતીય ગુના, બળાત્કાર અને POCSO સંબંધિત કેસોમાં વોન્ટેડ 53 આરોપીઓને પરત લાવવામાં આવ્યા હતા.
સંગઠિત અપરાધ, ગેંગસ્ટર અને ખંડણીના કેસ સાથે જોડાયેલા 42 આરોપીઓ, માનવ તસ્કરી અને અપહરણના કેસના 18, આતંકવાદ, દેશવિરોધી પ્રવૃત્તિ કે નાર્કો-ટેરર સાથે જોડાયેલા 17 અને ડ્રગ્સ તથા NDPS કેસના 16 આરોપીઓને ભારત પરત લાવવામાં આવ્યા હતા.
આ ઉપરાંત, સ્મગલિંગ, નકલી ચલણી નોટ, સાઇબર ગુના અને પ્રતિબંધિત સામગ્રીના 12 તથા નાણાકીય છેતરપિંડીના 9 આરોપીઓ પણ પરત લવાયેલા લોકોમાં સામેલ છે. અન્ય કેસોની શ્રેણીમાં 45 આરોપીઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
ભાગેડુઓ સામે ટેક્નોલોજી અને ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત મોડેલ
કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે વિદેશમાં છુપાયેલા આરોપીઓ સામે ભારતે ઇન્ટેલિજન્સ, ટેક્નોલોજી અને આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિક સહયોગ આધારિત સંકલિત મોડેલ વિકસાવ્યો છે. તેની વ્યૂહરચનાના મુખ્ય ત્રણ આધારસ્તંભ તરીકે ગ્લોબલ ઑપરેશન, મજબૂત આંતરિક સંકલન અને સ્માર્ટ ડિપ્લોમસીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
વિદેશમાં નામ, ઓળખ અથવા સરનામું બદલીને રહેતા આરોપીઓને શોધવા માટે ભારતીય એજન્સીઓ ઇન્ટરપોલ, વિદેશી પોલીસ એજન્સીઓ, ડિજિટલ ફૂટપ્રિન્ટ, પ્રોફાઇલ મેપિંગ, સર્વેલન્સ અને અન્ય ટેક્નિકલ ઇનપુટનો ઉપયોગ કરી રહી છે.
સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે પ્રત્યાર્પણની અરજીઓ હવે સંબંધિત દેશના કાયદા, દસ્તાવેજોની જરૂરિયાત અને ન્યાયિક અપેક્ષાઓને ધ્યાનમાં રાખીને વધુ પ્રમાણભૂત અને વ્યવસાયિક રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે.
‘ઑપરેશન ત્રિશૂળ’થી વિદેશમાં છુપાયેલા આરોપીઓની શોધ
ભાગેડુ ગુનેગારોને શોધવા માટે ‘ઑપરેશન ત્રિશૂળ’ હેઠળ ઇન્ટરપોલના સહયોગથી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. સરકારની માહિતી પ્રમાણે સેટેલાઇટ ઇનપુટ, સર્વેલન્સ, ડિજિટલ ફૂટપ્રિન્ટ અને પ્રોફાઇલ મેપિંગ દ્વારા વિદેશમાં ઓળખ બદલીને રહેતા અનેક આરોપીઓનું લોકેશન શોધવામાં આવ્યું હતું.
કેટલાક કેસમાં વિદેશી અદાલતો સમક્ષ વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા કાર્યવાહી હાથ ધરવા જેવી ટેક્નોલોજીનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાનું સરકારે જણાવ્યું છે. તેનો હેતુ પ્રત્યાર્પણ અને સંબંધિત ન્યાયિક પ્રક્રિયાને વધુ ઝડપી બનાવવાનો છે.
BHARATPOLથી 1,400થી વધુ એજન્સીઓ એક પ્લેટફોર્મ પર
કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે 7 જાન્યુઆરી, 2025ના રોજ CBI દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલું BHARATPOL પોર્ટલ શરૂ કર્યું હતું. પોર્ટલનો હેતુ CBI, રાજ્યોની પોલીસ, કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીઓ અને ઇન્ટરપોલ વચ્ચે માહિતીની આપ-લે વધુ ઝડપી, સુરક્ષિત અને સુવ્યવસ્થિત બનાવવાનો છે.
ગૃહ મંત્રાલયના જણાવ્યા પ્રમાણે BHARATPOL દ્વારા 1,400થી વધુ કેન્દ્રીય અને રાજ્ય સ્તરની એકમોને એક નેટવર્ક સાથે જોડવામાં આવી છે. આ પ્લેટફોર્મ ઇન્ટરપોલના 195 સભ્ય દેશો સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય પોલીસ સહયોગમાં મદદરૂપ થવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
પોર્ટલ શરૂ થયા બાદ CBI અને અન્ય કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ વચ્ચે માહિતી પહોંચાડવામાં સામાન્ય રીતે 10થી 20 દિવસ અને કેટલાક કેસમાં માત્ર 3થી 10 દિવસ લાગતા હોવાનો સરકારનો દાવો છે.
રેડ નોટિસની સંખ્યામાં મોટો વધારો
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વોન્ટેડ આરોપીઓની શોધ માટે ઇન્ટરપોલ દ્વારા પ્રકાશિત થતી રેડ નોટિસની સંખ્યામાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો હોવાનું સરકારે જણાવ્યું છે.
વર્ષ 2022માં 40 રેડ નોટિસ પ્રકાશિત થઈ હતી. વર્ષ 2023માં આ સંખ્યા વધીને 100, વર્ષ 2024માં 107 અને વર્ષ 2025માં 112 થઈ હતી. વર્ષ 2026માં અત્યાર સુધીમાં 182 રેડ નોટિસ પ્રકાશિત કરવામાં આવી હોવાનું સરકારનું કહેવું છે.
સરકારે છેલ્લા ત્રણ વર્ષના આંકડા તરીકે વર્ષ 2024, 2025 અને 2026માં કુલ 401 ભાગેડુ આરોપીઓ સામે રેડ નોટિસ પ્રકાશિત થયાનું જણાવ્યું છે. રેડ નોટિસ કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય ધરપકડ વોરંટ નથી, પરંતુ ઇન્ટરપોલ સભ્ય દેશોને સંબંધિત વ્યક્તિને શોધવા અને તેમના સ્થાનિક કાયદા પ્રમાણે કાર્યવાહી કરવા માટેની વિનંતી છે.
ગેરહાજરીમાં ભાગેડુ આરોપી સામે ટ્રાયલની જોગવાઈ
ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 એટલે કે BNSSમાં ભાગેડુ આરોપીઓ સામે કાર્યવાહી માટે વિશેષ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. BNSSની કલમ 355 ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં આરોપીની ગેરહાજરીમાં તપાસ અથવા ટ્રાયલ ચલાવવાની જોગવાઈ સાથે સંબંધિત છે.
કલમ 356 જાહેર કરાયેલા ભાગેડુ એટલે કે proclaimed offenderની ગેરહાજરીમાં તપાસ, ટ્રાયલ અથવા ચુકાદો આપવાની પ્રક્રિયા નક્કી કરે છે. જોકે આ પ્રક્રિયા કાયદામાં નક્કી કરેલી નોટિસ, સમયમર્યાદા અને અન્ય સુરક્ષાત્મક શરતોનું પાલન કર્યા બાદ જ હાથ ધરવામાં આવી શકે છે.
Fugitive Economic Offenders Actથી આર્થિક ભાગેડુઓ પર કાર્યવાહી
દેશમાંથી બેન્કો કે રોકાણકારોના નાણાં લઈને વિદેશ ભાગી ગયેલા આર્થિક ગુનેગારો સામે કાર્યવાહી માટે કેન્દ્ર સરકારે વર્ષ 2018માં Fugitive Economic Offenders Act અમલમાં મૂક્યો હતો.
આ કાયદા હેઠળ ચોક્કસ ઊંચી કિંમતના આર્થિક ગુનામાં વોન્ટેડ અને ભારતમાં ફોજદારી કાર્યવાહીથી બચવા વિદેશમાં રહેલી વ્યક્તિને વિશેષ અદાલત દ્વારા ભાગેડુ આર્થિક ગુનેગાર જાહેર કરી તેની સંપત્તિ જપ્ત કરવાની જોગવાઈ છે.
કેન્દ્ર સરકારે વર્ષ 2019ના NIA અને UAPA સુધારાઓનો પણ આતંકવાદ અને આંતરરાષ્ટ્રીય નેટવર્ક સામેની કાર્યવાહી મજબૂત કરનારા પગલાં તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો છે.
₹17,874 કરોડની સંપત્તિ અટેચ કરાઈ હોવાનો દાવો
ગૃહ મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે વર્ષ 2019થી 2026 વચ્ચે Prevention of Money Laundering Act એટલે કે PMLA હેઠળ ભાગેડુ ગુનેગારો સાથે જોડાયેલી ₹17,874 કરોડની સંપત્તિ અટેચ કરવામાં આવી છે.
આ ઉપરાંત, આર્થિક ગુનેગારો દેશ છોડીને ભાગી ગયા હોય તેવા કેસોમાં ₹18,762 કરોડની રકમનું રિસ્ટિટ્યુશન કરવામાં આવ્યું હોવાનું પણ કેન્દ્ર સરકારે જણાવ્યું છે. રિસ્ટિટ્યુશનનો અર્થ કાયદાકીય પ્રક્રિયા પ્રમાણે જપ્ત અથવા અટેચ કરાયેલી સંપત્તિ કે રકમ પાત્ર બેન્કો, દાવેદારો અથવા સંબંધિત પક્ષોને પરત આપવાની પ્રક્રિયા છે.
CBIનું સ્પેશિયલ ગ્લોબલ ઑપરેશન્સ સેન્ટર
વિદેશી પોલીસ અને ઇન્ટરપોલ સાથે ઝડપી સંકલન માટે CBIએ સ્પેશિયલ ગ્લોબલ ઑપરેશન્સ સેન્ટર સ્થાપ્યું છે. આ કેન્દ્ર વિશ્વના અલગ-અલગ દેશોની પોલીસ એજન્સીઓ સાથે રિયલ-ટાઇમ સંકલન કરવા અને ભાગેડુ આરોપીઓની શોધ, ધરપકડ તથા પરત લાવવાની પ્રક્રિયામાં સહાય કરે છે.
ઝડપી માહિતી વિનિમય માટે દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીમાં ઇન્ટરપોલ લાયઝન અથવા કોન્ટેક્ટ અધિકારીઓની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આ અધિકારીઓ સ્થાનિક તપાસ એજન્સીઓ અને CBIના ઇન્ટરપોલ વિભાગ વચ્ચે સંકલન કરે છે.
તહવ્વુર રાણાનો કેસ મોટી સફળતાના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ
કેન્દ્ર સરકારે 26/11 મુંબઈ આતંકી હુમલા સાથે જોડાયેલા કેસમાં આરોપી તહવ્વુર હુસૈન રાણાને અમેરિકાથી ભારત લાવવાની કાર્યવાહીને જટિલ આતંકવાદી કેસમાં કાયદાકીય અને કૂટનીતિક સફળતાના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરી છે.
સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે આવા કેસમાં વિદેશી અદાલતો સમક્ષ સંપૂર્ણ પુરાવા, દસ્તાવેજો, કાનૂની ખાતરીઓ અને સતત કૂટનીતિક ફોલોઅપ જરૂરી હોય છે. સરકારે ખાલિસ્તાની ઉગ્રવાદ, ગેંગસ્ટર-ટેરર નેટવર્ક, નાર્કો-ટેરરિઝમ અને જમ્મુ-કાશ્મીર સાથે જોડાયેલા વિદેશી નેટવર્ક સામેની કાર્યવાહીને પણ આ અભિયાનનો ભાગ ગણાવ્યો છે.
અનેક એજન્સીઓનું સંકલિત અભિયાન
વિદેશમાં છુપાયેલા ગુનેગારોને પરત લાવવાનું અભિયાન માત્ર એક તપાસ એજન્સી સુધી મર્યાદિત નથી. તેમાં CBI, NIA, ED, ઇન્ટેલિજન્સ બ્યૂરો, રિસર્ચ એન્ડ એનાલિસિસ વિંગ, નાર્કોટિક્સ કન્ટ્રોલ બ્યૂરો, વિદેશ મંત્રાલય, ગૃહ મંત્રાલય અને રાજ્ય પોલીસ દળોની અલગ-અલગ ભૂમિકાઓ રહે છે.
કેસના સ્વરૂપ પ્રમાણે કોઈ એજન્સી આરોપીનું લોકેશન શોધે છે, કોઈ ઇન્ટરપોલ નોટિસ માટે દસ્તાવેજો તૈયાર કરે છે, જ્યારે વિદેશ મંત્રાલય અને સંબંધિત ભારતીય દૂતાવાસ વિદેશી સરકાર તથા અદાલતો સાથે કૂટનીતિક અને કાયદાકીય સંકલન કરે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
