દક્ષિણ ગુજરાતમાં ભારે વરસાદ અને પ્રતિકૂળ હવામાનને કારણે અનેક વિસ્તારોમાં બાગાયતી પાકને વ્યાપક નુકસાન થયું છે. વર્ષોની મહેનતથી ઉછેરેલાં આંબા સહિતનાં અનેક ફળઝાડ જમીનદોસ્ત થતાં ખેડૂતો ચિંતામાં મુકાયા છે. આ સંકટની ઘડીમાં કૃષિ વિજ્ઞાન ખેડૂતો માટે આશાનું કિરણ બનીને સામે આવ્યું છે.
નવસારી કૃષિ યુનિવર્સિટી અને રાજ્યના બાગાયત વિભાગની સંયુક્ત ટીમો દ્વારા અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ખેડૂતોને ધરાશાયી અને નમી ગયેલાં વૃક્ષોને ફરી ઊભાં કરવા માટે વૈજ્ઞાનિક માર્ગદર્શન આપવામાં આવી રહ્યું છે. યોગ્ય સમયે સારવાર, છાંટણી, મૂળની સુરક્ષા અને ફૂગજન્ય રોગ સામેની માવજત દ્વારા નુકસાન પામેલાં વૃક્ષોને બચાવવાના પ્રયાસો હાથ ધરાયા છે.
પાંચ જિલ્લાના ખેડૂતોને ખેતરમાં જ માર્ગદર્શન
વલસાડ, નવસારી, સુરત, ડાંગ અને તાપી જિલ્લાના વરસાદથી અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો અને બાગાયત વિભાગની ટીમો ખેડૂતોના ખેતરો સુધી પહોંચી રહી છે.
ટીમો દ્વારા ખેડૂતોને માત્ર સૂચનાઓ આપવાને બદલે ખેતરમાં જ જીવંત નિદર્શન દ્વારા જમીનદોસ્ત વૃક્ષને કેવી રીતે ઊભું કરવું, કઈ ડાળીઓની છાંટણી કરવી, મૂળની સારવાર કેવી રીતે કરવી અને ફૂગજન્ય રોગથી વૃક્ષને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવું તેની તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે.
ચોમાસું ચાલુ હોવા અને અનેક વિસ્તારોમાં જમીન ભીની હોવા છતાં ટીમો દ્વારા તાત્કાલિક કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી છે. નુકસાન પામેલાં વૃક્ષોની સારવારમાં વિલંબ થાય તો મૂળ સડી જવાનું અથવા વૃક્ષ સંપૂર્ણપણે સુકાઈ જવાનું જોખમ વધી શકે છે. તેથી પાણી ઓસર્યા બાદ જમીનની સ્થિતિ અનુકૂળ થતાં જ નિષ્ણાતની સલાહ પ્રમાણે સારવાર કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.
મૂળ જમીન સાથે જોડાયેલાં હોય તો વૃક્ષ બચવાની શક્યતા
કૃષિ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, વરસાદ અથવા ભારે પવનથી નમી ગયેલાં કે ધરાશાયી થયેલાં વૃક્ષોના મૂળ સંપૂર્ણપણે તૂટ્યાં ન હોય અને જમીન સાથે પૂરતા પ્રમાણમાં જોડાયેલાં હોય તો તેને પુનર્જીવિત કરવાની શક્યતા રહે છે.
જોકે, દરેક વૃક્ષ સંપૂર્ણપણે બચી જશે તેવી ખાતરી આપી શકાય નહીં. વૃક્ષની ઉંમર, મૂળને થયેલું નુકસાન, જમીનમાં પાણીનો ભરાવો, સારવાર કરવામાં લાગેલો સમય અને ત્યારબાદની માવજત તેના બચવાના પ્રમાણને અસર કરે છે.
યોગ્ય વૈજ્ઞાનિક સારવાર અને સતત દેખરેખથી અનેક અસરગ્રસ્ત વૃક્ષોમાં ફરી નવી ફૂટ આવવાની અને વૃક્ષની વૃદ્ધિ શરૂ થવાની સંભાવના વધી શકે છે.
સરકાર અને કૃષિ યુનિવર્સિટીનો સંયુક્ત પ્રયાસ
રાજ્યના કૃષિ મંત્રી જીતુ વાઘાણીની સૂચના બાદ નવસારી કૃષિ યુનિવર્સિટી અને બાગાયત વિભાગના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોને તાત્કાલિક માર્ગદર્શન આપવાની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી છે.
નવસારી કૃષિ યુનિવર્સિટી દક્ષિણ ગુજરાતના કૃષિ આધારિત વિસ્તારોમાં શિક્ષણ, સંશોધન અને ખેડૂતોની સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ સુધારવાના હેતુથી કાર્યરત છે. યુનિવર્સિટી દ્વારા કૃષિ સમસ્યાઓના વ્યવહારુ ઉકેલો ખેડૂતો સુધી પહોંચાડવા માટે વિવિધ તાલીમ અને વિસ્તરણ પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવામાં આવે છે.
ઘેજના ખેડૂતનો અનુભવ બન્યો પ્રેરણારૂપ
નવસારી જિલ્લાના ઘેજ ગામના પ્રગતિશીલ ખેડૂત મોહનભાઈ પટેલનો અનુભવ અન્ય બાગાયત ખેડૂતો માટે આશા જગાવી રહ્યો છે.
મોહનભાઈ પટેલના જણાવ્યા અનુસાર, તાઉતે વાવાઝોડા દરમિયાન તેમની વાડીના અનેક આંબા ધરાશાયી થઈ ગયા હતા. તેમણે હિંમત હારવાને બદલે કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોની સલાહ પ્રમાણે વૃક્ષોને ધીમેથી ઊભાં કર્યાં, જરૂરી ડાળીઓની છાંટણી કરી અને મૂળની યોગ્ય સારવાર કરી હતી.
તેમણે જણાવ્યું કે વૈજ્ઞાનિક માવજતના પરિણામે આશરે 70થી 80 ટકા આંબાનાં વૃક્ષો ફરી બેઠાં થઈ ગયાં હતાં. સમય જતાં તેમાં નવી ફૂટ અને વૃદ્ધિ પણ જોવા મળી હતી. આજે કયાં વૃક્ષો અગાઉ ધરાશાયી થયાં હતાં તે ઓળખવું પણ મુશ્કેલ હોવાનું તેમણે જણાવ્યું.
ખેડૂતનો આ અનુભવ દર્શાવે છે કે કુદરતી આપત્તિ બાદ સમયસર અને યોગ્ય સારવાર કરવામાં આવે તો બાગાયતી વૃક્ષોને સંપૂર્ણપણે કાઢી નાખવાને બદલે તેને બચાવવાનો પ્રયાસ કરી શકાય છે.
જમીનદોસ્ત વૃક્ષોને બચાવવાના ચાર વૈજ્ઞાનિક તબક્કા
નવસારી કૃષિ યુનિવર્સિટીના સહસંશોધન વૈજ્ઞાનિક ડૉ. અંકુર પટેલ દ્વારા ખેડૂતોને ધરાશાયી બાગાયતી વૃક્ષોની સારવાર માટે ચાર મુખ્ય તબક્કા સમજાવવામાં આવ્યા છે.
1. વૃક્ષને ધીમેથી ઊભું કરવું
ધરાશાયી થયેલા વૃક્ષ કે કલમને એકાએક અથવા વધુ બળ લગાવીને ઊભી ન કરવી જોઈએ. આમ કરવાથી જમીન સાથે જોડાયેલાં મૂળ તૂટી શકે છે અને વૃક્ષને વધુ નુકસાન થઈ શકે છે.
વૃક્ષને યોગ્ય ટેકો આપીને ધીમે-ધીમે ઊભું કરવું જોઈએ. પ્રક્રિયા દરમિયાન થોડા સમયનો વિરામ રાખીને મૂળ અને થડની સ્થિતિ તપાસવી જરૂરી છે. ભારે અને જૂનાં વૃક્ષો માટે યોગ્ય સાધનો તથા નિષ્ણાતની મદદ લેવી વધુ સુરક્ષિત છે.
વૃક્ષ ઊભું કર્યા બાદ તેને મજબૂત થાંભલા અથવા અન્ય આધાર સાથે બાંધવું જોઈએ, જેથી પવન કે ભીની જમીનને કારણે તે ફરી નમી ન જાય.
2. જરૂરી ડાળીઓની છાંટણી કરવી
ધરાશાયી અથવા ગંભીર રીતે નમી ગયેલા વૃક્ષની લાંબી, તૂટેલી, રોગગ્રસ્ત અને વધુ વજન ધરાવતી ડાળીઓની છાંટણી કરવી જરૂરી છે.
છાંટણીથી વૃક્ષના ઉપરના ભાગનું વજન ઓછું થાય છે અને નુકસાન પામેલાં મૂળ પર પાણી તથા પોષક તત્ત્વ પહોંચાડવાનો ભાર ઘટે છે. જોકે, એકસાથે વધુ પડતાં પાંદડાં અને ડાળીઓ દૂર કરવાથી વૃક્ષને નુકસાન થઈ શકે છે. તેથી છાંટણી પાક, વૃક્ષની ઉંમર અને નુકસાનના પ્રમાણને ધ્યાનમાં રાખીને કરવી જોઈએ.
યોગ્ય માવજત બાદ કાપેલી ડાળીઓની આસપાસ નવી ફૂટ નીકળી શકે છે. આ પ્રક્રિયામાં વૃક્ષને ફરી સંતુલિત આકાર આપવા માટે આગળ પણ નિયંત્રિત છાંટણી જરૂરી બની શકે છે.
3. કાપેલા ભાગ પર ફૂગનાશક પેસ્ટ લગાવવી
છાંટણી બાદ ડાળીના ખુલ્લા ભાગમાંથી ફૂગ અને અન્ય રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો પ્રવેશી શકે છે. તેથી કાપેલા ભાગ પર ભલામણ કરેલી માત્રામાં કોપર ઓક્સીક્લોરાઇડ અથવા યોગ્ય બોર્ડો પેસ્ટ લગાવવી જોઈએ.
કોપર ઓક્સીક્લોરાઇડ એક ફૂગનાશક છે. તે કાપેલા ભાગને ફૂગજન્ય ચેપ અને સડાથી સુરક્ષિત રાખવામાં મદદ કરે છે. છાંટણી બાદ કાપેલા ભાગ પર કોપર ઓક્સીક્લોરાઇડ પેસ્ટ લગાવવાની પદ્ધતિ કૃષિ માર્ગદર્શિકાઓમાં પણ દર્શાવવામાં આવી છે.
દવાની માત્રા અને ઉપયોગ પદ્ધતિ માટે કૃષિ નિષ્ણાત અથવા સ્થાનિક બાગાયત અધિકારીની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
4. જમીન અને મૂળની યોગ્ય સારવાર
વૃક્ષને ફરી ઊભું કર્યા બાદ મૂળની આસપાસની માટી વ્યવસ્થિત રીતે ભરવી અને પાણીનો ભરાવો ન થાય તેની કાળજી રાખવી જોઈએ. મૂળના ભાગમાં વધુ ભેજ રહે તો કોહવાટ અને ફૂગજન્ય રોગનું જોખમ વધી શકે છે.
જૈવિક ખાતર, ટ્રાયકોડર્મા અને અન્ય ભલામણ કરેલી સામગ્રીનો ઉપયોગ પાક તથા જમીનની સ્થિતિ પ્રમાણે કરવો જોઈએ. કોઈપણ ફૂગનાશક, રાસાયણિક ખાતર અથવા જૈવિક એજન્ટનું મિશ્રણ પોતાની રીતે તૈયાર કરવાને બદલે કૃષિ વૈજ્ઞાનિકની ચોક્કસ સલાહ પ્રમાણે ઉપયોગ કરવો વધુ યોગ્ય છે.
એક જ દવા અથવા મિશ્રણ દરેક ફળપાક, દરેક જમીન અને દરેક વૃક્ષ માટે સમાન રીતે યોગ્ય હોય તે જરૂરી નથી. તેથી વૃક્ષની જાત, ઉંમર, મૂળની સ્થિતિ અને જમીનમાં ભેજના આધારે સારવાર નક્કી કરવી જોઈએ.
જમીનમાં પાણીનો નિકાલ સૌથી મહત્વપૂર્ણ
ભારે વરસાદ બાદ બાગાયતી પાકને બચાવવા માટે પાણીનો ઝડપી નિકાલ અત્યંત જરૂરી છે. વાડીમાં લાંબા સમય સુધી પાણી ભરાઈ રહે તો મૂળને પૂરતો ઓક્સિજન મળતો નથી અને મૂળ સડવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ શકે છે.
ખેડૂતોએ વૃક્ષોની આસપાસ નાની નિકાલ ચેનલો બનાવવી, મુખ્ય નાળાં ખુલ્લાં રાખવાં અને વરસાદી પાણી વાડીની બહાર નીકળી શકે તેવી વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.
જમીન વધુ ભીની હોય ત્યારે ભારે મશીનરીનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ, કારણ કે તે જમીનને વધુ દબાવી શકે છે અને મૂળના વિકાસને અસર કરી શકે છે.
નુકસાન પામેલાં વૃક્ષોને તાત્કાલિક ન કાપવા અપીલ
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, જમીનદોસ્ત થયેલા દરેક વૃક્ષને તાત્કાલિક મૃત માનીને કાપી નાખવું યોગ્ય નથી. સૌપ્રથમ મૂળ, થડ અને મુખ્ય ડાળીઓની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. જો મુખ્ય મૂળ જીવંત હોય, થડ ગંભીર રીતે ફાટેલું ન હોય અને વૃક્ષમાં રોગનો વ્યાપ ન થયો હોય તો વૈજ્ઞાનિક સારવારથી તેને બચાવવાનો પ્રયાસ કરી શકાય છે.
જોકે, સંપૂર્ણપણે મૂળમાંથી ઊખડી ગયેલાં, મુખ્ય થડ ગંભીર રીતે તૂટી ગયેલાં અથવા જોખમી સ્થિતિમાં રહેલાં વૃક્ષો અંગે કૃષિ નિષ્ણાતની સલાહ પ્રમાણે નિર્ણય લેવો જોઈએ.
ખેડૂતોના વર્ષો અને ખર્ચ બચાવવાનો પ્રયાસ
આંબો અને અન્ય ફળઝાડને ઉત્પાદક બનવામાં અનેક વર્ષો લાગે છે. આવા વૃક્ષો ધરાશાયી થાય ત્યારે ખેડૂતને માત્ર વર્તમાન પાકનું જ નહીં, પરંતુ આગામી અનેક વર્ષોની આવકનું પણ નુકસાન થઈ શકે છે.
વૃક્ષને વૈજ્ઞાનિક રીતે પુનર્જીવિત કરી શકાય તો ખેડૂતને નવી વાડી બનાવવા પાછળનો ખર્ચ અને રાહ જોવાનો સમય બંને બચી શકે છે. આ કારણે નુકસાન પામેલાં બાગાયતી વૃક્ષોની સારવાર ખેડૂતો માટે આર્થિક રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
કુદરતી આપત્તિ સામે કૃષિ વિજ્ઞાન બન્યું સંજીવની
ભારે વરસાદ અને કુદરતી આપત્તિઓને સંપૂર્ણપણે રોકવી શક્ય નથી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક તૈયારી, યોગ્ય નિકાલ વ્યવસ્થા અને આપત્તિ બાદની ઝડપી સારવારથી નુકસાન ઘટાડી શકાય છે.
નવસારી કૃષિ યુનિવર્સિટી, બાગાયત વિભાગ અને રાજ્ય સરકારનો સંયુક્ત પ્રયાસ દક્ષિણ ગુજરાતની બાગાયતી વાડીઓ માટે સંજીવની સમાન સાબિત થઈ રહ્યો છે. ખેડૂતો સુધી સીધું માર્ગદર્શન પહોંચવાથી ધરાશાયી વૃક્ષોને પુનર્જીવિત કરવાની સાથે કૃષિ પ્રત્યેનો તેમનો આત્મવિશ્વાસ પણ મજબૂત બની રહ્યો છે.
દક્ષિણ ગુજરાતની લીલીછમ વાડીઓને ફરી ધમધમતી કરવા માટે ખેડૂતનો અનુભવ, કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોની ટેકનિક અને સરકારની તાત્કાલિક કામગીરીનું સંકલન મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
