અમેરિકામાં અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડના આરોગ્ય પર પડતા પ્રભાવને લઈને મોટી કાનૂની અને જાહેર આરોગ્યની ચર્ચા શરૂ થઈ છે. પેન્સિલવેનિયાના બ્રાઇસ માર્ટિનેઝે માત્ર 16 વર્ષની ઉંમરે ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ અને નોન-આલ્કોહોલિક ફેટી લિવર ડિસીઝનું નિદાન થયા બાદ અમેરિકાની 11 મોટી ફૂડ અને બેવરેજ કંપનીઓ સામે કેસ કર્યો હતો.
માર્ટિનેઝનો આરોપ હતો કે કેટલીક કંપનીઓએ અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડને વધુ ખાવાની ઇચ્છા થાય તેવી રીતે તૈયાર કર્યા અને ખાસ કરીને બાળકોને ધ્યાનમાં રાખીને તેનું આક્રમક માર્કેટિંગ કર્યું. જોકે, કંપનીઓ સામે કરવામાં આવેલા આ તમામ આરોપો હજુ કાનૂની રીતે સાબિત થયા નથી.
16 વર્ષની ઉંમરે ગંભીર બીમારીઓનું નિદાન
કેસમાં રજૂ કરાયેલા દાવા પ્રમાણે, બ્રાઇસ માર્ટિનેઝને કિશોરાવસ્થાથી જ સ્થૂળતાની સમસ્યા હતી. 16 વર્ષની ઉંમરે તેને ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ અને નોન-આલ્કોહોલિક ફેટી લિવર ડિસીઝ જેવી લાંબા સમય સુધી સારવાર માંગતી બીમારીઓ હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.
માર્ટિનેઝનું કહેવું હતું કે બાળપણ દરમિયાન તે નિયમિત રીતે શુગરવાળા સીરિયલ, સોફ્ટ ડ્રિન્ક, પેકેજ્ડ નાસ્તા, ફ્રોઝન ફૂડ અને અન્ય અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ઉત્પાદનોનું સેવન કરતો હતો.
પોતાના સ્વાસ્થ્ય અને ખોરાક વચ્ચેના સંબંધ અંગે માહિતી મેળવ્યા બાદ તેણે પોતાના જીવનમાં રહેલા ખાદ્ય વાતાવરણ અને બાળકોને નિશાન બનાવીને કરવામાં આવતી જાહેરાતો પર પ્રશ્ન ઉઠાવવાનું શરૂ કર્યું.
18 વર્ષની ઉંમરે 11 કંપનીઓ સામે કેસ
બ્રાઇસ માર્ટિનેઝે ડિસેમ્બર 2024માં ફિલાડેલ્ફિયાની કોર્ટમાં 11 મોટી ફૂડ અને બેવરેજ કંપનીઓ સામે ફરિયાદ દાખલ કરી હતી. ત્યારબાદ આ કેસ જાન્યુઆરી 2025માં પેન્સિલવેનિયાની ફેડરલ કોર્ટમાં ટ્રાન્સફર થયો હતો.
કેસમાં નીચેની કંપનીઓને પ્રતિવાદી બનાવવામાં આવી હતી:
- ધ ક્રાફ્ટ હાઇન્ઝ કંપની
- મોન્ડેલેઝ ઇન્ટરનેશનલ
- પોસ્ટ હોલ્ડિંગ્સ
- ધ કોકા-કોલા કંપની
- પેપ્સીકો
- જનરલ મિલ્સ
- નેસ્લે યુએસએ
- કેલાનોવા
- ડબ્લ્યૂ.કે. કેલોગ
- માર્સ
- કોનાગ્રા બ્રાન્ડ્સ
આ કંપનીઓના નામ ફેડરલ કોર્ટના સત્તાવાર કેસ રેકોર્ડમાં નોંધાયેલા છે.
ફૂડને ‘લત લાગતી’ બનાવવાનો આરોપ
માર્ટિનેઝની ફરિયાદમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે કંપનીઓએ ખાંડ, મીઠું, ચરબી, ફ્લેવર અને અન્ય ઘટકોનો ઉપયોગ કરીને એવા ઉત્પાદનો બનાવ્યા, જે ગ્રાહકોને વારંવાર ખાવા માટે પ્રેરિત કરે.
ફરિયાદમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે આ ઉત્પાદનોનું માર્કેટિંગ ખાસ કરીને બાળકો તરફ કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું અને સ્વાસ્થ્ય જોખમો અંગે ગ્રાહકોને પૂરતી માહિતી આપવામાં આવી નહીં.
અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડમાં સામાન્ય રીતે એવા ઘટકો અને ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ થાય છે, જે પરંપરાગત ઘરેલુ રસોઈમાં જોવા મળતા નથી. તેમાં કૃત્રિમ ફ્લેવર, રંગ, ઇમલ્સિફાયર, વધુ ખાંડ, મીઠું અને ચરબીનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
જોકે, દરેક પેકેજ્ડ અથવા પ્રોસેસ્ડ વસ્તુ સમાન રીતે નુકસાનકારક હોય એવું જરૂરી નથી. અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડની ચોક્કસ વ્યાખ્યા અને તેની ‘લત લગાડવાની’ ક્ષમતા અંગે વૈજ્ઞાનિકોમાં હજુ ચર્ચા ચાલી રહી છે.
“ભૂખ ન સંતોષાય તેવી રીતે ફૂડ બનાવાયું” એવો દાવો
માર્ટિનેઝના પક્ષનો મુખ્ય આરોપ હતો કે ચોક્કસ અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ઉત્પાદનોને એવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા કે ગ્રાહકને પૂરતી તૃપ્તિ ન મળે અને વધુ ખાવાની ઇચ્છા ચાલુ રહે.
પોષણ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા પ્રમાણે, ઘણા અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ખોરાકમાં ફાઇબર, વિટામિન અને અન્ય પોષક તત્ત્વો ઓછા હોય છે, જ્યારે કેલરી, શુગર, મીઠું અને ચરબીનું પ્રમાણ વધારે હોઈ શકે છે. આવા ખોરાકથી તૃપ્તિ ઓછી મળવાની અને કુલ કેલરીનું સેવન વધી જવાની શક્યતા રહે છે.
તેમ છતાં, કોઈ વ્યક્તિની ડાયાબિટીસ અથવા ફેટી લિવર જેવી બીમારી માટે માત્ર એક જ ઉત્પાદન કે કંપની જવાબદાર છે કે નહીં, તે સાબિત કરવા માટે વ્યક્તિગત ખોરાક, જીવનશૈલી, આનુવંશિક પરિબળો અને તબીબી ઇતિહાસ સહિત અનેક બાબતોનું મૂલ્યાંકન જરૂરી બને છે.
ફેડરલ કોર્ટે કેસ કેમ ફગાવ્યો?
ઓગસ્ટ 2025માં અમેરિકાની ફેડરલ કોર્ટે માર્ટિનેઝની પ્રારંભિક ફરિયાદ ફગાવી દીધી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે ફરિયાદમાં 100થી વધુ બ્રાન્ડ અથવા ખાદ્ય ઉત્પાદનોનો ઉલ્લેખ હતો, પરંતુ કયા ચોક્કસ ઉત્પાદનના સેવનથી કઈ બીમારી થઈ તે પૂરતી સ્પષ્ટતાથી દર્શાવવામાં આવ્યું નહોતું.
માર્ટિનેઝને ફરિયાદમાં સુધારો કરવાની તક આપવામાં આવી હતી. જોકે, સુધારેલી રજૂઆત બાદ પણ 30 જૂન 2026ના રોજ યુએસ ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ મિયા રોબર્ટ્સ પેરેઝે કેસ ફરી ફગાવી દીધો હતો. ઉપલબ્ધ અહેવાલો પ્રમાણે કોર્ટે કારણ-પરિણામનો પૂરતો કાનૂની સંબંધ સ્થાપિત થયો ન હોવાનું માન્યું હતું.
કેસ ફગાવાનો અર્થ એ નથી કે અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ આરોગ્ય માટે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત હોવાનું કોર્ટે નક્કી કર્યું છે. નિર્ણય મુખ્યત્વે ફરિયાદમાં ચોક્કસ ઉત્પાદનો અને માર્ટિનેઝની બીમારીઓ વચ્ચે પૂરતો કાનૂની સંબંધ રજૂ થયો કે નહીં તેના પર આધારિત હતો.
કેસથી દેશવ્યાપી ચર્ચાને વેગ
માર્ટિનેઝનો વ્યક્તિગત કેસ સફળ ન રહ્યો હોવા છતાં, અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ સામેની કાનૂની અને નીતિગત કાર્યવાહી અમેરિકામાં આગળ વધી છે.
ડિસેમ્બર 2025માં સાન ફ્રાન્સિસ્કો શહેરે પણ કોકા-કોલા, પેપ્સીકો, ક્રાફ્ટ હાઇન્ઝ, નેસ્લે અને અન્ય કંપનીઓ સામે કેસ કર્યો હતો. શહેરે આરોપ મૂક્યો હતો કે કંપનીઓએ અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ઉત્પાદનોને ભ્રામક રીતે માર્કેટ કરીને જાહેર આરોગ્ય સંકટમાં યોગદાન આપ્યું. આ આરોપો અંગે પણ અંતિમ કાનૂની નિર્ણય આવવાનો બાકી છે.
આ કારણે માર્ટિનેઝનો કેસ એકલા વ્યક્તિની લડાઈથી આગળ વધીને અમેરિકામાં ફૂડ કંપનીઓની જવાબદારી, બાળકોને નિશાન બનાવતી જાહેરાતો અને પેકેજ્ડ ફૂડના નિયમન અંગેની વ્યાપક ચર્ચાનો એક ભાગ બની ગયો છે.
કેલિફોર્નિયામાં સ્કૂલ ફૂડ અંગે કડક કાયદો
કેલિફોર્નિયાએ શાળાઓમાં ચોક્કસ ચિંતાજનક અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ખાદ્ય ઉત્પાદનોને તબક્કાવાર દૂર કરવાનો કાયદો પણ અમલમાં મૂક્યો છે.
આ કાયદા હેઠળ રાજ્યના જાહેર આરોગ્ય વિભાગને ‘અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ્સ ઓફ કન્સર્ન’ અને ‘રિસ્ટ્રિક્ટેડ સ્કૂલ ફૂડ્સ’ની વ્યાખ્યા તૈયાર કરવાની જવાબદારી આપવામાં આવી છે. શાળાઓમાં આવા ઉત્પાદનોને આગામી વર્ષોમાં તબક્કાવાર હટાવવાની જોગવાઈ છે.
જોકે, કેલિફોર્નિયાનો કાયદો માત્ર માર્ટિનેઝના કેસના કારણે જ બનાવવામાં આવ્યો હોવાનું સીધું કહી શકાય નહીં. તે બાળકોના આરોગ્ય, ફૂડ એડિટિવ્સ અને સ્કૂલ ન્યુટ્રિશન અંગે ચાલી રહેલી વિશાળ નીતિગત પ્રક્રિયાનો ભાગ છે.
તમાકુ કંપનીઓ સામેની લડાઈ સાથે સરખામણી
માર્ટિનેઝની ફરિયાદમાં ફૂડ કંપનીઓની કથિત રણનીતિની સરખામણી તમાકુ ઉદ્યોગ સાથે કરવામાં આવી હતી. દલીલ એવી હતી કે તમાકુ કંપનીઓની જેમ મોટી ફૂડ કંપનીઓએ પણ ઉત્પાદનોના જોખમોને ઓછા દર્શાવ્યા અને બાળકો તથા યુવાનોને ધ્યાનમાં રાખીને માર્કેટિંગ કર્યું.
કેટલાક કાનૂની અને જાહેર આરોગ્ય નિષ્ણાતો માને છે કે અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ સામેની હાલની કાર્યવાહી ભવિષ્યમાં તમાકુ ઉદ્યોગ સામે થયેલી લાંબી કાનૂની લડાઈ જેવું સ્વરૂપ લઈ શકે છે. જોકે, ખોરાક અને તમાકુ વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક અને કાનૂની તફાવતો હોવાથી આ સરખામણી અંગે મતભેદ પણ છે.
કંપનીઓ અને ફૂડ ઉદ્યોગનો શું જવાબ છે?
ફૂડ ઉદ્યોગના પ્રતિનિધિઓએ આવા આરોપોને નકાર્યા છે. ઉદ્યોગનું કહેવું છે કે કંપનીઓ કાયદા અને ફૂડ સેફ્ટી નિયમોનું પાલન કરે છે તથા અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડની કોઈ સર્વસ્વીકૃત વૈજ્ઞાનિક વ્યાખ્યા નથી.
કંપનીઓનો પક્ષ એવો પણ રહ્યો છે કે સ્થૂળતા, ડાયાબિટીસ અને અન્ય મેટાબોલિક બીમારીઓ માટે એકમાત્ર ખાદ્ય ઉત્પાદનને જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં, કારણ કે તેમાં જીવનશૈલી, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, કુલ આહાર અને આનુવંશિકતા સહિત અનેક પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે.
અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ અને આરોગ્ય પર સંશોધન
વિવિધ અભ્યાસોમાં અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડનું વધુ સેવન સ્થૂળતા, ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ, હૃદયરોગ અને અન્ય લાંબા ગાળાની બીમારીઓના વધેલા જોખમ સાથે જોડાયું છે.
પરંતુ આવા ઘણા અભ્યાસોમાં ‘સંબંધ’ દર્શાવવામાં આવ્યો છે; દરેક મામલે સીધો કારણ-પરિણામનો સંબંધ નિશ્ચિત થયો છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. વ્યક્તિના સમગ્ર આહાર અને જીવનશૈલીને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
બ્રાઇસ માર્ટિનેઝનો કેસ શા માટે મહત્વપૂર્ણ?
બ્રાઇસ માર્ટિનેઝનો કેસ ફગાવી દેવામાં આવ્યો હોવા છતાં, તેણે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ બાબતોને રાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં લાવી છે:
બાળકોને નિશાન બનાવતું ફૂડ માર્કેટિંગ કેટલું યોગ્ય છે? પેકેજ્ડ ઉત્પાદનો પર આરોગ્ય જોખમોની વધુ સ્પષ્ટ ચેતવણી હોવી જોઈએ કે નહીં? કંપનીઓએ પોતાના ઉત્પાદનોના લાંબા ગાળાના પ્રભાવ માટે કેટલી જવાબદારી લેવી જોઈએ? અને ગ્રાહકની વ્યક્તિગત પસંદગી તથા કોર્પોરેટ જવાબદારી વચ્ચેની સીમા ક્યાં નક્કી થવી જોઈએ?
આ પ્રશ્નોના અંતિમ જવાબ હજુ કોર્ટ, વિજ્ઞાન અને જાહેર નીતિના સ્તરે શોધાઈ રહ્યા છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
