ગુજરાતે નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષેત્રે વધુ એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ હાંસલ કરીને દેશના અગ્રણી ગ્રીન એનર્જી રાજ્ય તરીકેની પોતાની ઓળખ વધુ મજબૂત બનાવી છે. કેન્દ્રીય નવી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલયના 30 જૂન 2026 સુધીના સત્તાવાર આંકડા અનુસાર ગુજરાતમાં પવન ઊર્જાની સ્થાપિત ક્ષમતા વધીને 16,086.66 મેગાવોટ થઈ છે. આ ક્ષમતા દેશના તમામ રાજ્યોમાં સૌથી વધુ છે. ગુજરાત બાદ તમિલનાડુ 12,273.69 મેગાવોટ, કર્ણાટક 8,896.34 મેગાવોટ અને મહારાષ્ટ્ર 6,318.71 મેગાવોટની સ્થાપિત પવન ઊર્જા ક્ષમતા ધરાવે છે.
નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન ગુજરાતે પવન ઊર્જામાંથી 33,706 મિલિયન યુનિટ વીજળીનું ઉત્પાદન કર્યું હોવાનું જાહેર થયેલા આંકડાઓમાં જણાવાયું છે. આ ઉત્પાદન ભારતના આશરે 106 અબજ યુનિટના કુલ વાર્ષિક પવન ઊર્જા ઉત્પાદનના લગભગ એક-તૃતીયાંશ જેટલું થાય છે. સ્થાપિત ક્ષમતા ઉપરાંત વાસ્તવિક વીજ ઉત્પાદનમાં પણ ગુજરાત ટોચ પર રહેતાં રાજ્યની પવન ઊર્જા યોજનાઓની કાર્યક્ષમતા અને ગ્રીડ એકીકરણની ક્ષમતા સ્પષ્ટ થાય છે.
ભારતની કુલ પવન ઊર્જા ક્ષમતા 57,443 મેગાવોટને પાર
MNREના સત્તાવાર અહેવાલ પ્રમાણે 30 જૂન 2026 સુધી ભારતમાં પવન ઊર્જાની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા 57,443.39 મેગાવોટ સુધી પહોંચી છે. એપ્રિલથી જૂન 2026ના પ્રથમ ત્રણ મહિનામાં દેશમાં 1,348.55 મેગાવોટ નવી પવન ઊર્જા ક્ષમતા ઉમેરાઈ હતી, જેમાંથી માત્ર જૂન મહિનામાં 636.35 મેગાવોટનો વધારો નોંધાયો હતો.
દેશની કુલ પવન ક્ષમતામાં ગુજરાતનો હિસ્સો અંદાજે 28 ટકા જેટલો છે. આ પ્રમાણ દર્શાવે છે કે ભારતની પવન ઊર્જા યાત્રામાં ગુજરાતની ભૂમિકા માત્ર મહત્વપૂર્ણ જ નહીં, પરંતુ નિર્ણાયક બની છે. લાંબો દરિયાકિનારો, અનુકૂળ પવનગતિ, વિશાળ જમીન વિસ્તાર, ટ્રાન્સમિશન સુવિધાઓ અને રોકાણકારોને અનુકૂળ નીતિઓના કારણે રાજ્ય પવન ઊર્જા પ્રોજેક્ટ માટે પસંદગીનું કેન્દ્ર બન્યું છે.
સૌર અને પવન ઊર્જાનું મજબૂત સંયોજન
ગુજરાત માત્ર પવન ઊર્જામાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષેત્રે અગ્રણી સ્થિતિ ધરાવે છે. 30 જૂન 2026ના આંકડા અનુસાર રાજ્યમાં કુલ સૌર ઊર્જા ક્ષમતા 33,220.04 મેગાવોટ હતી. તેમાં 24,092.79 મેગાવોટ ગ્રાઉન્ડ માઉન્ટેડ સોલાર, 7,435.20 મેગાવોટ રૂફટોપ સોલાર, 1,491.58 મેગાવોટ હાઇબ્રિડ સોલાર અને 200.48 મેગાવોટ ઓફ-ગ્રિડ સોલાર ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે.
પવન, સૌર, બાયો-પાવર, નાના હાઇડ્રો અને મોટા હાઇડ્રો સહિત ગુજરાતની કુલ નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષમતા 51,539.85 મેગાવોટ નોંધાઈ હતી. સૌર અને પવન ઊર્જાનું આ સંયોજન રાજ્યને દિવસ અને રાત્રિના જુદા-જુદા સમયમાં સ્વચ્છ ઊર્જા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં મદદરૂપ બને છે.
ભારતે 50 ટકા નોન-ફોસિલ ક્ષમતાનો લક્ષ્યાંક પાંચ વર્ષ પહેલાં હાંસલ કર્યો
ભારતનો 2030નો સંકલ્પ દેશની કુલ વીજળીનું 50 ટકા ઉત્પાદન નવીનીકરણીય સ્ત્રોતોમાંથી કરવાનો નહોતો, પરંતુ કુલ સ્થાપિત વીજ ક્ષમતામાં લગભગ 50 ટકા ક્ષમતા નોન-ફોસિલ ઊર્જા સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવાનો હતો. ભારતે આ લક્ષ્યાંક જૂન 2025માં જ હાંસલ કરી લીધો હતો, એટલે કે નિર્ધારિત સમય કરતાં લગભગ પાંચ વર્ષ પહેલાં.
31 માર્ચ 2026 સુધી ભારતમાં નોન-ફોસિલ સ્ત્રોતોની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા 283.46 ગીગાવોટ થઈ હતી. તેમાં 150.26 ગીગાવોટ સૌર, 56.09 ગીગાવોટ પવન, 51.41 ગીગાવોટ મોટા હાઇડ્રો અને અન્ય સ્વચ્છ ઊર્જા સ્ત્રોતોનો સમાવેશ થતો હતો. કેન્દ્ર સરકાર હવે 2030 સુધીમાં 500 ગીગાવોટ નોન-ફોસિલ આધારિત સ્થાપિત વીજ ક્ષમતા હાંસલ કરવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે.
ગ્રીન એનર્જી કોરિડોરથી ટ્રાન્સમિશન માળખું મજબૂત
નવીનીકરણીય ઊર્જા ઉત્પાદન વધારવા જેટલું જ મહત્વપૂર્ણ તેનું ગ્રીડ સુધી કાર્યક્ષમ પરિવહન છે. પવન અને સૌર ઊર્જાનું ઉત્પાદન હવામાન તથા સમય પ્રમાણે બદલાતું હોવાથી મજબૂત ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક, સબસ્ટેશન, ગ્રીડ મેનેજમેન્ટ અને ઊર્જા સંગ્રહની સુવિધાઓ જરૂરી બને છે.
ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર યોજના હેઠળ નવી ટ્રાન્સમિશન લાઇનો અને સબસ્ટેશનોના વિકાસથી પવન અને સૌર ઊર્જાને રાજ્ય તથા રાષ્ટ્રીય વીજ ગ્રીડ સાથે જોડવાનું માળખું મજબૂત બન્યું છે. આ પ્રકારનું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્ર જેવા ઊંચી પવન ક્ષમતાવાળા વિસ્તારોમાં ઉત્પન્ન થતી વીજળીને મોટા વપરાશ કેન્દ્રો સુધી પહોંચાડવામાં મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યું છે.
ISTS ચાર્જમાં રાહતથી રોકાણને પ્રોત્સાહન
પાત્ર નવીનીકરણીય ઊર્જા પ્રોજેક્ટ માટે ઇન્ટર-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ ચાર્જમાં આપવામાં આવેલી રાહતથી એક રાજ્યમાં ઉત્પન્ન થતી સ્વચ્છ વીજળી અન્ય રાજ્યોમાં પહોંચાડવાનું આર્થિક રીતે વધુ વ્યવહારુ બન્યું છે. કેન્દ્ર સરકારે નવીનીકરણીય ઊર્જાના વિકાસ માટે ISTS રાહત, રિન્યૂએબલ પરચેઝ ઓબ્લિગેશનનો માર્ગ અને ગ્રીન ઓપન એક્સેસ જેવા વિવિધ નીતિગત ઉપાયો અમલમાં મૂક્યા છે.
આ નીતિઓના કારણે ખાનગી કંપનીઓ, જાહેર ક્ષેત્રની સંસ્થાઓ અને મોટા ઔદ્યોગિક ગ્રાહકોને પવન તથા સૌર ઊર્જા ક્ષેત્રે રોકાણ માટે પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. ગુજરાતમાં ઔદ્યોગિક વીજ માંગ વધુ હોવાથી ગ્રીન એનર્જી આધારિત કેપ્ટિવ અને ઓપન-એક્સેસ પ્રોજેક્ટ માટે પણ વિશાળ તકો ઊભી થઈ છે.
જૂના પવન પ્રોજેક્ટના રીપાવરિંગ પર ભાર
કેન્દ્ર સરકારે ડિસેમ્બર 2023માં પવન ઊર્જા પ્રોજેક્ટના રીપાવરિંગ માટે નવી નીતિ જાહેર કરી હતી. આ નીતિનો હેતુ જૂના અને ઓછી ક્ષમતાવાળા ટર્બાઇનને આધુનિક, વધુ ઊંચી ક્ષમતા અને વધુ કાર્યક્ષમ ટર્બાઇનથી બદલવા માટે અનુકૂળ માળખું ઊભું કરવાનો છે.
ગુજરાતમાં ઘણા પવન ઊર્જા પ્રોજેક્ટ વર્ષોથી કાર્યરત છે. આવા સ્થળોએ પવનનું સારો પ્રમાણ, જમીન, રસ્તા અને ટ્રાન્સમિશન કનેક્શન પહેલેથી ઉપલબ્ધ હોવાથી રીપાવરિંગ દ્વારા નવી જમીનનો મોટો ઉપયોગ કર્યા વગર વીજ ઉત્પાદન વધારી શકાય છે. આધુનિક ટર્બાઇન ઓછી પવનગતિમાં પણ વધુ વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકે છે, તેથી રીપાવરિંગ ગુજરાત માટે આગામી વૃદ્ધિનું મહત્વપૂર્ણ સાધન બની શકે છે.
ઓફશોર વિન્ડ ઊર્જામાં ગુજરાત માટે 36 ગીગાવોટની સંભાવના
ગુજરાતનો લાંબો દરિયાકિનારો ઓફશોર પવન ઊર્જાના વિકાસ માટે વિશાળ સંભાવનાઓ ધરાવે છે. નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ વિન્ડ એનર્જીના પ્રાથમિક મૂલ્યાંકન મુજબ ગુજરાતના દરિયાકાંઠા નજીક ઓળખાયેલા વિસ્તારોમાં આશરે 36 ગીગાવોટ ઓફશોર વિન્ડ ઊર્જાની સંભાવના છે.
ઓફશોર ટર્બાઇન દરિયામાં સ્થાપિત થતાં હોવાથી ત્યાં જમીનની સરખામણીએ સામાન્ય રીતે વધુ સ્થિર અને તેજ પવન મળી શકે છે. જોકે આવા પ્રોજેક્ટમાં ઊંચો ખર્ચ, સમુદ્રી પાયો, કેબલ, બંદર સુવિધાઓ અને જાળવણીની વિશેષ જરૂરિયાત હોય છે.
કેન્દ્ર સરકારે ડિસેમ્બર 2023માં ઓફશોર વિન્ડ એનર્જી લીઝ રૂલ્સ જાહેર કર્યા હતા. આ નિયમો દરિયાઈ વિસ્તારોને ઓફશોર પવન પ્રોજેક્ટ માટે લીઝ પર આપવાની પ્રક્રિયાને નિયમિત કરે છે. કેન્દ્રની વ્યૂહરચનામાં અમુક પ્રોજેક્ટ માટે વાયબિલિટી ગેપ ફંડિંગની જોગવાઈ પણ રાખવામાં આવી છે.
ગુજરાતમાં મજબૂત ગ્રીન એનર્જી ઇકોસિસ્ટમ
ગુજરાતમાં પવન ઊર્જાનો વિકાસ કોઈ એક યોજના અથવા વર્ષનું પરિણામ નથી. રાજ્યમાં જમીન ફાળવણી, ટ્રાન્સમિશન કનેક્ટિવિટી, ઔદ્યોગિક નેટવર્ક, બંદરો, મેન્યુફેક્ચરિંગ સુવિધાઓ અને નીતિગત સ્થિરતાના કારણે લાંબા ગાળાનો ગ્રીન એનર્જી ઇકોસિસ્ટમ વિકસ્યો છે.
કચ્છ, જામનગર, દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, ભાવનગર, રાજકોટ અને સૌરાષ્ટ્રના અન્ય વિસ્તારો પવન ઊર્જા માટે અનુકૂળ માનવામાં આવે છે. આ વિસ્તારોમાં મોટા પવન ઊર્જા પ્રોજેક્ટ ઉપરાંત પવન-સૌર હાઇબ્રિડ પ્રોજેક્ટના વિકાસની પણ શક્યતાઓ વધી રહી છે.
હાઇબ્રિડ પ્રોજેક્ટમાં એક જ જમીન અને ટ્રાન્સમિશન માળખાનો ઉપયોગ કરીને પવન તથા સૌર ઊર્જા ઉત્પન્ન કરી શકાય છે. દિવસ દરમિયાન સૌર ઉત્પાદન અને સાંજ-રાત્રિના કેટલાક સમયગાળામાં પવન ઉત્પાદન ગ્રીડને વધુ સંતુલિત ઊર્જા પુરવઠો આપી શકે છે.
ઔદ્યોગિક વિકાસ અને રોજગારી માટે નવી તકો
પવન ઊર્જા ક્ષેત્રનો વિકાસ માત્ર વીજ ઉત્પાદન પૂરતો મર્યાદિત નથી. ટર્બાઇન બ્લેડ, ટાવર, જનરેટર, ગિયરબોક્સ, કેબલ અને અન્ય સાધનોના ઉત્પાદનથી મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રને પ્રોત્સાહન મળે છે. પ્રોજેક્ટ સ્થાપના, પરિવહન, સિવિલ વર્ક, ઓપરેશન અને જાળવણીમાં સ્થાનિક સ્તરે રોજગારીની તકો ઊભી થાય છે.
ભારતમાં પવન ટર્બાઇન ઉત્પાદનની વાર્ષિક સ્થાનિક ક્ષમતા આશરે 18,000 મેગાવોટ સુધી પહોંચી હોવાનું MNRE જણાવે છે. દેશમાં અનેક ભારતીય અને વૈશ્વિક ઉત્પાદકો કાર્યરત છે અને ટર્બાઇનનું એકમ કદ વધીને 5.2 મેગાવોટ સુધી પહોંચ્યું છે.
ગુજરાતના બંદરો, ઔદ્યોગિક ઝોન અને પરિવહન માળખાને કારણે રાજ્ય પવન ઊર્જાના સાધનોના ઉત્પાદન અને નિકાસ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની શકે છે. ખાસ કરીને ઓફશોર પવન પ્રોજેક્ટ આગળ વધે તો બંદર આધારિત સપ્લાય ચેઇન, વિશાળ ટર્બાઇન એસેમ્બલી અને સમુદ્રી સેવાઓમાં નવા રોકાણની શક્યતા ઊભી થશે.
ઊર્જા સુરક્ષા અને પર્યાવરણ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન
પવન ઊર્જામાં વધારો થવાથી કોલસા, ગેસ અને આયાતી ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળે છે. પવન ઊર્જા ઉત્પાદન દરમિયાન સીધું કાર્બન ઉત્સર્જન અત્યંત ઓછું હોય છે અને તેને પાણીની પણ બહુ ઓછી જરૂર પડે છે.
ગુજરાત જેવા ઔદ્યોગિક રાજ્ય માટે સ્વચ્છ ઊર્જાની ઉપલબ્ધતા ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ગ્રીન સ્ટીલ, લો-કાર્બન મેન્યુફેક્ચરિંગ અને નિકાસલક્ષી ઉદ્યોગોના વિકાસમાં પણ ઉપયોગી બની શકે છે. વૈશ્વિક બજારમાં કાર્બન ઉત્સર્જન સંબંધિત ધોરણો કડક બનતાં ઉદ્યોગો માટે ગ્રીન પાવરનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે.
ગ્રીડ સ્થિરતા અને સ્ટોરેજ આગામી પડકાર
ગુજરાતની સિદ્ધિ નોંધપાત્ર હોવા છતાં પવન અને સૌર ઊર્જાનો વધતો હિસ્સો ગ્રીડ મેનેજમેન્ટ માટે નવા પડકાર પણ ઊભા કરે છે. પવનની ગતિમાં અચાનક ફેરફાર અથવા વાદળછાયા વાતાવરણને કારણે ઉત્પાદન ઘટી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ, બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ, ગેસ આધારિત સંતુલન ક્ષમતા અને વધુ મજબૂત આંતરરાજ્ય ટ્રાન્સમિશનની જરૂર પડશે.
પવન ઊર્જા પ્રોજેક્ટમાં જમીન, પર્યાવરણ, વન્યજીવન, સ્થાનિક સમુદાય અને ટ્રાન્સમિશન મંજૂરી જેવા મુદ્દાનો સમયસર ઉકેલ પણ જરૂરી રહેશે. વિકાસ સાથે પર્યાવરણીય સંવેદનશીલતા અને સ્થાનિક હિતોનું સંતુલન જાળવવું લાંબા ગાળાની સફળતા માટે મહત્વપૂર્ણ બનશે.
અન્ય રાજ્યો માટે ગુજરાતનું મોડલ
સ્થાપિત ક્ષમતા, વાસ્તવિક ઉત્પાદન, સોલાર-વિન્ડ હાઇબ્રિડ વિકાસ, રોકાણકારોને અનુકૂળ નીતિ અને ગ્રીડ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના સંયોજનના કારણે ગુજરાતનું મોડલ અન્ય રાજ્યો માટે ઉદાહરણરૂપ બની રહ્યું છે.
30 જૂન 2026 સુધીના આંકડા દર્શાવે છે કે ગુજરાતે માત્ર પવન ઊર્જા પ્રોજેક્ટ સ્થાપિત કર્યા નથી, પરંતુ તેમાંથી મોટા પ્રમાણમાં વીજ ઉત્પાદન કરીને દેશના સ્વચ્છ ઊર્જા પરિવર્તનમાં અસરકારક યોગદાન પણ આપ્યું છે. 16,086 મેગાવોટથી વધુની પવન ક્ષમતા અને 33,706 મિલિયન યુનિટ ઉત્પાદન સાથે ગુજરાત ભારતની ગ્રીન એનર્જી ક્રાંતિનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની ગયું છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
