દેશનો કોઈ મોટો ઉદ્યોગપતિ જ્યારે ₹500 કરોડ, ₹5,000 કરોડ કે તેનાથી પણ મોટા રોકાણનો નિર્ણય લે છે ત્યારે તેની સામેનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન માત્ર સસ્તી જમીન, કરમાં છૂટ કે સબસિડીનો હોતો નથી. કોઈપણ રોકાણકાર માટે સૌથી પહેલાં એ જાણવું જરૂરી હોય છે કે પસંદ કરેલા રાજ્યમાં તેની ફેક્ટરી સમયસર ઊભી થશે કે નહીં, જરૂરી સરકારી મંજૂરીઓ ઝડપથી મળશે કે નહીં, વીજળી અને પાણીનો પુરવઠો વિશ્વસનીય રહેશે કે નહીં અને રાજ્યની નીતિઓ આગામી વર્ષોમાં પણ સ્થિર તથા અનુમાનપાત્ર રહેશે કે નહીં.
રોકાણકાર બંદર, રસ્તા, રેલવે, એરપોર્ટ, ઔદ્યોગિક જમીન, કુશળ માનવબળ અને બજારની નજીકતા પણ જુએ છે. પરંતુ આ તમામ ભૌતિક સુવિધાઓ કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ પરિબળ સરકાર પ્રત્યેનો વિશ્વાસ હોય છે. ઉદ્યોગપતિ એ સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે કે સરકાર માત્ર નિયમનકાર તરીકે વર્તશે કે પછી ઉદ્યોગ સ્થાપવામાં સહયોગી અને ભાગીદારની ભૂમિકા ભજવશે.
આ તમામ પ્રશ્નોને પ્રથમ વખત દેશવ્યાપી અને વ્યવસ્થિત મૂલ્યાંકનમાં ફેરવતા નીતિ આયોગે ‘Investment Friendliness Index’ જાહેર કર્યો છે. ઇન્ડેક્સમાં ગુજરાત દેશનું સૌથી રોકાણ-મૈત્રી રાજ્ય બનીને પ્રથમ સ્થાને આવ્યું છે. મહારાષ્ટ્રને બીજું અને તમિલનાડુને ત્રીજું સ્થાન મળ્યું છે. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને તમિલનાડુ માત્ર મોટા રાજ્યોની શ્રેણીમાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ઇન્ડેક્સમાં પણ પ્રથમ ત્રણ સ્થાન ધરાવે છે.
A matter of immense pride for every Gujarati.
Gujarat has emerged as the top-ranked state in NITI Aayog's Investment Friendliness Index, reaffirming our position as India's most preferred investment destination.
Inspired by the visionary leadership of Hon'ble PM Shri…
— Bhupendra Patel (@Bhupendrapbjp) July 17, 2026
માત્ર રેન્કિંગ નહીં, રાજ્યોની રોકાણ ક્ષમતાની વ્યાપક કસોટી
ગુજરાતને મળેલા પ્રથમ સ્થાનને માત્ર કોઈ સામાન્ય એવોર્ડ અથવા રાજકીય સિદ્ધિ તરીકે જોવું પૂરતું નથી. આ ઇન્ડેક્સ કોઈ ખાનગી મીડિયા સંસ્થા, ઉદ્યોગ સંગઠન કે એક વિભાગ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલું મૂલ્યાંકન નથી. નીતિ આયોગે દેશનાં તમામ 28 રાજ્યો અને આઠ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની રોકાણ માટેની તૈયારી, ક્ષમતા અને વાસ્તવિક વાતાવરણનું સમાન માપદંડો પર મૂલ્યાંકન કર્યું છે.
ઇન્ડેક્સનો મુખ્ય હેતુ એ જાણવાનો છે કે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો રોકાણ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું કરવામાં, તેને જાળવવામાં અને સતત સુધારવામાં કેટલા અસરકારક છે. તેમાં નીતિ, સંસ્થાકીય માળખું, નિયમનકારી સરળતા, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને રોકાણકારોના વાસ્તવિક અનુભવનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
આથી ગુજરાતનું પ્રથમ સ્થાન માત્ર મોટા પ્રોજેક્ટ્સ અથવા જાહેર કરાયેલા રોકાણના આંકડાનું પ્રતિબિંબ નથી. તે રાજ્યની સમગ્ર રોકાણ ઇકોસિસ્ટમ—જમીનથી લઈને લોજિસ્ટિક્સ અને મંજૂરીથી લઈને નીતિગત સ્થિરતા સુધી—પર મળેલી રાષ્ટ્રીય માન્યતા છે.
ઇન્ડેક્સ પાછળની શરૂઆત જુલાઈ 2024માં થઈ
Investment Friendliness Index તૈયાર કરવાની શરૂઆત અચાનક થઈ નહોતી. જુલાઈ 2024માં યોજાયેલી નીતિ આયોગની નવમી ગવર્નિંગ કાઉન્સિલની બેઠકમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ રોકાણ આકર્ષવા માટે જરૂરી નીતિઓ, કાર્યક્રમો અને પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ કરતું ‘Investment-Friendly Charter’ તૈયાર કરવાની જવાબદારી નીતિ આયોગને સોંપી હતી.
ત્યારબાદ કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26માં Investment Friendliness Index વિકસાવવાની ઔપચારિક જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. તેનો હેતુ રાજ્યો વચ્ચે સહકારી અને સ્પર્ધાત્મક સંઘવાદને મજબૂત બનાવવાનો તથા રોકાણ વાતાવરણ સુધારવા માટે સતત નીતિગત સુધારાઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો.
આ રીતે ઇન્ડેક્સ માત્ર હાલની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન નથી કરતો, પરંતુ રાજ્યોને આગામી વર્ષોમાં પોતાની નબળાઈ ઓળખવા અને અન્ય સફળ રાજ્યોની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ અપનાવવા માટે દિશા પણ આપે છે.
ભારતના વિકાસમાં રાજ્યોની ભૂમિકા કેમ મહત્વપૂર્ણ?
દેશ માટે મોટા આર્થિક અને ઔદ્યોગિક સુધારાઓની નીતિ કેન્દ્ર સરકાર બનાવે છે, પરંતુ તેનું વાસ્તવિક અમલીકરણ રાજ્યોમાં થાય છે. ફેક્ટરી માટેની જમીન, વીજળી, પાણી, સ્થાનિક મંજૂરી, પર્યાવરણ પ્રક્રિયા, કાયદો-વ્યવસ્થા, શ્રમબળ અને સ્થાનિક લોજિસ્ટિક્સ જેવી મોટાભાગની બાબતો પર રાજ્ય સરકારોની નીતિઓ અને કાર્યક્ષમતાનો સીધો પ્રભાવ રહે છે.
નીતિ આયોગના રિપોર્ટ અનુસાર મજબૂત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કાર્યક્ષમ નિયમનકારી માળખું, સક્ષમ સંસ્થાઓ અને અનુમાનપાત્ર નીતિ વ્યવસ્થા રાજ્યના રોકાણ વાતાવરણને આકાર આપતા મુખ્ય પરિબળો છે. વધુ સ્થાનિક અને વિદેશી રોકાણ આકર્ષવા તેમજ લાંબા ગાળાનો આર્થિક વિકાસ જાળવી રાખવા માટે રાજ્યસ્તરની ઇકોસિસ્ટમ મજબૂત હોવી જરૂરી છે.
ભારતને 2047 સુધી વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવાના લક્ષ્યમાં ખાનગી રોકાણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. ઔદ્યોગિકીકરણ, નવીનતા, રોજગારી અને ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વધારો માત્ર સરકારી ખર્ચના આધારે શક્ય નથી. ખાનગી મૂડીને વિશ્વાસપૂર્વક આકર્ષવા માટે રાજ્યોને પોતાની નીતિ, વ્યવસ્થા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં સતત સુધારો કરવો પડશે.
84 સૂચકો અને આઠ પિલર્સ પર થયું મૂલ્યાંકન
Investment Friendliness Indexને વ્યાપક અને તથ્યાધારિત બનાવવા માટે નીતિ આયોગે કુલ 84 સૂચકોનો સમાવેશ કર્યો છે. આ સૂચકોને આઠ મુખ્ય પિલર્સમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે.
આ આઠ પિલર્સમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, બિઝનેસ ક્લાઇમેટ, સંસાધનો, સરકારી નીતિ, નિયમનકારી સરળતા, સંસ્થાકીય વાતાવરણ, નાણાકીય સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણીય સ્થિતિસ્થાપકતાનો સમાવેશ થાય છે.
આ મૂલ્યાંકનમાં માત્ર સરકારી વિભાગો દ્વારા આપવામાં આવેલા આંકડા અથવા રાજ્યોના દાવાઓ પર આધાર રાખવામાં આવ્યો નથી. સેકન્ડરી ડેટાની સાથે રોકાણકારોના પ્રાથમિક પરસેપ્શન સરવેમાંથી મળેલા અનુભવ આધારિત સૂચકોનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. તેનાથી કાગળ પર ઉપલબ્ધ સુવિધાઓ અને જમીન પર રોકાણકારોને થતા વાસ્તવિક અનુભવ વચ્ચેનો તફાવત સમજવામાં મદદ મળે છે.
ઉદાહરણ તરીકે કોઈ રાજ્ય પાસે સિંગલ-વિન્ડો ક્લિયરન્સ પોર્ટલ હોવું પૂરતું નથી. રોકાણકાર માટે મહત્વનું એ છે કે તે પોર્ટલ દ્વારા મંજૂરી ખરેખર સમયસર મળે છે કે નહીં. એ જ રીતે ઔદ્યોગિક નીતિ જાહેર કરવી એક બાબત છે, પરંતુ સંબંધિત વિભાગો તેનો અમલ કેટલી ઝડપથી અને પારદર્શક રીતે કરે છે તે વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.
NITI Aayog’s newly launched Investment Friendliness Index ranks Gujarat #1 among large states, with a score of 56.6 driven by our strength in infrastructure and financial health.
This is the outcome of 25 years of consistent, investor-first governance under PM @narendramodi ji’s…
— Harsh Sanghavi (@sanghaviharsh) July 17, 2026
રોકાણકાર માટે આખરે શું સૌથી વધુ મહત્વનું?
કોઈ જર્મન ઓટોમોબાઇલ કંપની, અમેરિકન ડેટા સેન્ટર કંપની, જાપાની ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદક અથવા તાઇવાનની સેમિકન્ડક્ટર કંપની ભારતમાં પ્લાન્ટ સ્થાપવા વિચારે ત્યારે તે અનેક રાજ્યોની તુલના કરે છે.
સૌથી પહેલાં કંપની બજાર અને સપ્લાય ચેઇનનો અભ્યાસ કરે છે. ત્યારબાદ જમીન, કાચા માલ, વીજળી, પાણી, કુશળ માનવબળ, સ્થાનિક સપ્લાયરો અને પરિવહન સુવિધાનું મૂલ્યાંકન કરે છે. સાથે જ તે જાણવા માગે છે કે પર્યાવરણ અને બાંધકામની મંજૂરી મેળવવામાં કેટલો સમય લાગશે, કાયદાકીય વિવાદોનો ઉકેલ કેટલો ઝડપી આવશે અને સરકાર બદલાયા બાદ નીતિઓમાં અચાનક ફેરફાર થવાની શક્યતા કેટલી છે.
આ તમામ પરિબળો અંતે રોકાણના ખર્ચ, જોખમ અને પ્રોજેક્ટ શરૂ થવાના સમયને અસર કરે છે. પ્લાન્ટના નિર્માણમાં છ મહિના કે એક વર્ષનો વિલંબ હજારો કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન કરી શકે છે. તેથી Ease of Doing Businessનો અર્થ માત્ર ઓનલાઈન પોર્ટલ કે સર્ટિફિકેટ નહીં, પરંતુ સરકારના દરેક વિભાગ સાથેનો વાસ્તવિક અને સમયબદ્ધ અનુભવ છે.
ગુજરાતની સૌથી મોટી શક્તિ માત્ર બંદરો નહીં, વિશ્વાસ
ગુજરાત પાસે દેશનો સૌથી લાંબો દરિયાકિનારો, અનેક મહત્વપૂર્ણ બંદરો અને ઔદ્યોગિક જમીન છે. જોકે માત્ર ભૌગોલિક લાભથી કોઈ રાજ્ય રોકાણકારોની પ્રથમ પસંદગી બની શકતું નથી. ભારતનાં અન્ય રાજ્યો પાસે પણ બંદરો, જમીન, કુદરતી સંસાધનો અને મોટા બજારો ઉપલબ્ધ છે.
ગુજરાતની વિશેષતા એ રહી છે કે તેણે પોતાની ભૌગોલિક સ્થિતિને નીતિગત અને ઔદ્યોગિક લાભમાં ફેરવવાનો સતત પ્રયાસ કર્યો છે. કંડલા અને મુન્દ્રા જેવા બંદરો, દિલ્હી-મુંબઈ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર, ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોર, ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રિજન અને સાણંદ જેવા મેન્યુફેક્ચરિંગ કેન્દ્રોએ રાજ્યને એકબીજા સાથે જોડાયેલી ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમ આપી છે.
રોકાણકાર માટે બંદર નજીક હોવું એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કે કાચા માલની આયાત અને તૈયાર માલની નિકાસમાં સમય તથા ખર્ચ ઘટે છે. ફ્રેઇટ કોરિડોર અને સારા હાઇવે માલને ફેક્ટરીથી બંદર અથવા દેશના બીજા બજાર સુધી ઝડપથી પહોંચાડે છે. ઉદ્યોગોને વિશ્વસનીય વીજળી મળે અને આસપાસ સ્થાનિક સપ્લાયર નેટવર્ક ઉપલબ્ધ હોય તો ઉત્પાદન ખર્ચ વધુ સ્પર્ધાત્મક બને છે.
પરંતુ આ તમામ સુવિધાઓને એક સાથે કાર્યક્ષમ બનાવતી સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત શાસન પ્રત્યેનો વિશ્વાસ છે. રોકાણકાર માટે એ વિશ્વાસ જરૂરી છે કે કોઈ સમસ્યા આવે તો સરકારના જવાબદાર વિભાગ સુધી પહોંચવું સરળ રહેશે અને નિર્ણય અનાવશ્યક વિલંબ વગર લેવાશે.
વાઇબ્રન્ટ ગુજરાતથી રોકાણ ઇકોસિસ્ટમ સુધીની સફર
ગુજરાતે છેલ્લા બે દાયકામાં રોકાણકારો સાથે સીધો અને સતત સંવાદ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટની શરૂઆત સમયે તેને મોટા ભાગે રોકાણકારોને આમંત્રણ આપતી ભવ્ય પરિષદ તરીકે જોવામાં આવતી હતી.
સમય જતાં વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત માત્ર એમઓયુ પર સહી કરાવવાનું આયોજન ન રહ્યું. તે રાજ્યની નીતિઓ, પ્રોજેક્ટ્સ, ઔદ્યોગિક તકો અને સરકારની પ્રતિબદ્ધતા વૈશ્વિક કંપનીઓ સમક્ષ રજૂ કરવાનું પ્લેટફોર્મ બન્યું.
જોકે કોઈપણ સમિટની સફળતા જાહેર થયેલા એમઓયુની રકમથી નહીં, પરંતુ તેમાંથી કેટલા પ્રોજેક્ટ વાસ્તવમાં જમીન પર ઊતરે છે તેનાથી નક્કી થાય છે. ગુજરાતે સમિટ સાથે જમીન, ક્લિયરન્સ, લોજિસ્ટિક્સ, પાવર અને ઔદ્યોગિક પાર્ક જેવી અમલીકરણ વ્યવસ્થાઓ ઊભી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
આ સતત પ્રક્રિયાએ રાજ્યને માત્ર રોકાણનું માર્કેટિંગ કરનાર નહીં, પરંતુ પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ માટે તૈયાર રાજ્ય તરીકે ઓળખ અપાવી.
અલગ-અલગ યોજનાઓ નહીં, એક સંપૂર્ણ ઔદ્યોગિક મોડલ
ગુજરાતના વિકાસ મોડલમાં વિવિધ પ્રોજેક્ટ્સને અલગ યોજનાઓ તરીકે નહીં, પરંતુ એકબીજાના પૂરક તરીકે આગળ વધારવામાં આવ્યા છે.
કોઈ કંપનીને સસ્તી જમીન મળે પરંતુ વીજળી ઉપલબ્ધ ન હોય તો ફેક્ટરી શરૂ થઈ શકતી નથી. વીજળી હોય પરંતુ બંદર કે રેલવે સુધીની કનેક્ટિવિટી નબળી હોય તો પરિવહન ખર્ચ વધી જાય છે. તમામ સુવિધાઓ હોય પરંતુ ક્લિયરન્સમાં વર્ષો લાગી જાય તો કંપની અન્ય રાજ્ય અથવા દેશમાં રોકાણ કરી શકે છે.
આથી રાજ્યએ ઔદ્યોગિક પાર્ક, બંદરો, રોડ નેટવર્ક, ગેસ ગ્રિડ, વીજળી, ફ્રેઇટ કોરિડોર, શહેરી વિકાસ અને સરકારી મંજૂરી પ્રક્રિયાને એક જ રોકાણ ઇકોસિસ્ટમના ભાગ તરીકે વિકસાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
આ મોડલનો લાભ એ છે કે એક મોટા ઉદ્યોગની આસપાસ નાના સપ્લાયર, લોજિસ્ટિક્સ કંપની, પેકેજિંગ યુનિટ, મશીનરી મેન્ટેનન્સ કંપની અને સેવા ક્ષેત્રના અનેક વ્યવસાયો વિકસે છે. પરિણામે એક મોટો પ્રોજેક્ટ માત્ર પોતાની ફેક્ટરી પૂરતો સીમિત રહેતો નથી, પરંતુ આખા ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરને જન્મ આપી શકે છે.
સરકાર માત્ર નિયમનકાર નહીં, વિકાસ ભાગીદાર
રોકાણકારો માટે સરકારનું વલણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ હોય છે. નિયમોનું પાલન કરાવવું સરકારની જવાબદારી છે, પરંતુ નિયમોની પ્રક્રિયા અસ્પષ્ટ, પુનરાવર્તિત અથવા અનિશ્ચિત હોય તો પ્રોજેક્ટનો સમય અને ખર્ચ બંને વધી જાય છે.
ગુજરાતે સિંગલ-વિન્ડો સિસ્ટમ, ડિજિટલ મંજૂરી પ્રક્રિયા, સમયબદ્ધ ક્લિયરન્સ અને ઉદ્યોગ વિભાગ દ્વારા સંકલનની વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થા રોકાણકારને એવો સંદેશ આપે છે કે સરકાર તેની સાથે નિયમોની બહાર જઈને વિશેષ વ્યવહાર કરશે એવો નહીં, પરંતુ કાયદેસર પ્રક્રિયાને ઝડપી, પારદર્શક અને અનુમાનપાત્ર બનાવશે.
નીતિ આયોગે પણ રાજ્યના રોકાણ વાતાવરણમાં નિયમનકારી કાર્યક્ષમતા, સંસ્થાકીય ક્ષમતા અને નીતિની આગાહીક્ષમતાને મહત્વપૂર્ણ ગણાવી છે.
ભવિષ્યના ઉદ્યોગોની તૈયારીમાં ગુજરાત આગળ
ગુજરાતની ઔદ્યોગિક યાત્રા માત્ર પરંપરાગત ટેક્સટાઇલ, ડાયમંડ, કેમિકલ અને પેટ્રોકેમિકલ ઉદ્યોગો સુધી મર્યાદિત રહી નથી. રાજ્યએ સમય સાથે પોતાની ઔદ્યોગિક પ્રાથમિકતાઓ બદલવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
ઓટોમોબાઇલ મેન્યુફેક્ચરિંગ માટે સાણંદ, નવી પેઢીના ઔદ્યોગિક શહેર તરીકે ધોલેરા, સેમિકન્ડક્ટર મેન્યુફેક્ચરિંગ, ડેટા સેન્ટર્સ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન, રિન્યુએબલ એનર્જી, એરોસ્પેસ, ડિફેન્સ અને શિપબિલ્ડિંગ જેવા ક્ષેત્રો રાજ્યની નવી ઔદ્યોગિક દિશાનો ભાગ બની રહ્યા છે.
આ બદલાવ દર્શાવે છે કે રાજ્ય માત્ર હાલની કંપનીઓને આકર્ષવા નહીં, પરંતુ આગામી દાયકામાં વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાને દિશા આપનારા ઉદ્યોગો માટે પોતાને તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
નવી ટેક્નોલોજી આધારિત ઉદ્યોગોમાં સામાન્ય ઉત્પાદન એકમોની તુલનામાં અલગ પ્રકારનું માનવબળ, વીજળીની ગુણવત્તા, પાણી, ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સંશોધન સંસ્થાઓ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનની જરૂર પડે છે. તેથી આવા પ્રોજેક્ટ આકર્ષવા માટે માત્ર સબસિડી નહીં, પરંતુ વિશિષ્ટ ઇકોસિસ્ટમ ઊભી કરવી પડે છે.
ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને તમિલનાડુ વચ્ચે નજીકની સ્પર્ધા
Investment Friendliness Indexમાં ગુજરાત પ્રથમ, મહારાષ્ટ્ર બીજા અને તમિલનાડુ ત્રીજા સ્થાને છે. રિપોર્ટ મુજબ ગુજરાતને 56.6, મહારાષ્ટ્રને 53.7 અને તમિલનાડુને 53.3નો સ્કોર મળ્યો છે.
આ સ્કોર દર્શાવે છે કે ત્રણેય અગ્રણી રાજ્યો વચ્ચે સ્પર્ધા નજીકની છે. ગુજરાત બંદરો, ઔદ્યોગિક કનેક્ટિવિટી, નીતિગત ઝડપ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમ માટે ઓળખાય છે. મહારાષ્ટ્ર દેશનું મોટું નાણાકીય અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર છે, જ્યારે તમિલનાડુ ઓટોમોબાઇલ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ટેક્સટાઇલ અને કુશળ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં મજબૂત સ્થાન ધરાવે છે.
આથી ગુજરાત માટે પ્રથમ સ્થાન મેળવવું ગૌરવની બાબત છે, પરંતુ તેને જાળવવા માટે સતત સુધારો જરૂરી રહેશે. અન્ય અગ્રણી રાજ્યો પણ પોતાની મંજૂરી પ્રક્રિયા, ઔદ્યોગિક નીતિઓ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ઝડપથી સુધારા કરી રહ્યાં છે.
પાંચ રાજ્યો ‘ટોપ પર્ફોર્મર’ શ્રેણીમાં
નીતિ આયોગે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને તેમના કુલ સ્કોરના આધારે ચાર મુખ્ય શ્રેણીમાં વહેંચ્યા છે.
50થી વધુ સ્કોર મેળવનાર રાજ્યોને ‘ટોપ પર્ફોર્મર્સ’, 45થી 50 સ્કોર મેળવનાર રાજ્યોને ‘ફ્રન્ટરનર્સ’, 40થી 45થી ઓછો સ્કોર મેળવનાર રાજ્યોને ‘ઇમર્જિંગ પર્ફોર્મર્સ’ અને 40થી ઓછો સ્કોર મેળવનાર રાજ્યોને ‘એસ્પાયરિંગ સ્ટેટ્સ’ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે.
ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, ગોવા અને ઓડિશા ટોપ પર્ફોર્મર તરીકે સામે આવ્યા છે. 15 રાજ્યોને ફ્રન્ટરનર શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યા છે, જ્યારે આઠ-આઠ રાજ્યો અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ઇમર્જિંગ પર્ફોર્મર અને એસ્પાયરિંગ શ્રેણીમાં સામેલ છે.
અલગ પ્રકારનાં રાજ્યો માટે અલગ પિયર ગ્રુપ
ભારતના તમામ રાજ્યોની ભૌગોલિક સ્થિતિ, આર્થિક કદ અને વહીવટી માળખું એકસરખું નથી. ગુજરાત અથવા મહારાષ્ટ્ર જેવા મોટા ઔદ્યોગિક રાજ્યની સીધી તુલના નાના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ અથવા પર્વતીય રાજ્ય સાથે કરવી સંપૂર્ણપણે યોગ્ય ન ગણાય.
આથી નીતિ આયોગે રાજ્યોને મોટા રાજ્યો, પર્વતીય અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો તથા સિટી સ્ટેટ્સ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો એમ ત્રણ પિયર ગ્રુપમાં પણ વહેંચ્યા છે.
મોટા રાજ્યોમાં ગુજરાત પ્રથમ, મહારાષ્ટ્ર બીજું અને તમિલનાડુ ત્રીજું રહ્યું છે. પર્વતીય અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં ઉત્તરાખંડ પ્રથમ, આસામ બીજું અને હિમાચલ પ્રદેશ ત્રીજું રહ્યું છે. સિટી સ્ટેટ્સ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની શ્રેણીમાં ગોવા પ્રથમ, દિલ્હી બીજું અને ચંદીગઢ ત્રીજું રહ્યું છે.
આ પિયર ગ્રુપ પદ્ધતિથી સમાન ભૌગોલિક અને વહીવટી સ્થિતિ ધરાવતા રાજ્યો વચ્ચે વધુ સંતુલિત તુલના શક્ય બને છે.
સામાન્ય નાગરિકને રોકાણથી શું ફાયદો?
આ પ્રકારના ઇન્ડેક્સમાં રાજ્ય પ્રથમ આવે ત્યારે સામાન્ય નાગરિકના મનમાં સવાલ ઊભો થઈ શકે છે કે તેનો સીધો લાભ તેને કેવી રીતે મળશે.
માની લો કે કોઈ મોટી કંપની ગુજરાતમાં ₹10,000 કરોડનો મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્લાન્ટ સ્થાપે છે. પ્રોજેક્ટ શરૂ થાય તે પહેલાં જ જમીન વિકાસ, બાંધકામ, વીજળી, પાણી, માર્ગ, ગોડાઉન અને મશીનરી સ્થાપન માટે હજારો કામદારો તથા અનેક સ્થાનિક કંપનીઓને કામ મળી શકે છે.
ફેક્ટરી કાર્યરત થયા બાદ તેમાં સીધી રોજગારી ઊભી થાય છે. તેની સાથે કાચો માલ પૂરો પાડતી કંપનીઓ, પરિવહન, સુરક્ષા, કેટરિંગ, મેન્ટેનન્સ, પેકેજિંગ, હાઉસકીપિંગ અને ટેક્નિકલ સેવાઓ આપતા નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોને પણ વ્યવસાય મળે છે.
મોટા પ્લાન્ટની આસપાસ રહેણાંક, શાળા, હૉસ્પિટલ, દુકાનો, બેન્ક, હોટલ અને પરિવહન જેવી સેવાઓનો વિકાસ થાય છે. તેથી રોકાણનો પ્રભાવ માત્ર ઉદ્યોગપતિના નફા સુધી મર્યાદિત રહેતો નથી, પરંતુ સમગ્ર સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થામાં ફેલાય છે.
નીતિ આયોગ પણ ખાનગી રોકાણને ઔદ્યોગિકીકરણ, નવીનતા, રોજગારી સર્જન અને લાંબા ગાળાના આર્થિક વિકાસ સાથે જોડે છે.
MSME અને સ્થાનિક સપ્લાયરો માટે નવી તકો
મોટી મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપની સામાન્ય રીતે પોતે દરેક સાધન, ઘટક અથવા સેવા તૈયાર કરતી નથી. તે સ્થાનિક સપ્લાયર, નાના ઉત્પાદક, લોજિસ્ટિક્સ ઓપરેટર અને સેવા કંપનીઓ પર આધાર રાખે છે.
આથી રાજ્યમાં મોટું રોકાણ આવે ત્યારે સ્થાનિક MSME માટે નવા ઓર્ડર અને ટેક્નોલોજી અપગ્રેડની તક ઊભી થાય છે. કેટલીક સ્થાનિક કંપનીઓ વૈશ્વિક કંપનીની સપ્લાય ચેઇનમાં સામેલ થઈને નિકાસ પણ શરૂ કરી શકે છે.
રોકાણકારોને અનુકૂળ વાતાવરણ મોટા અને નાના બંને ઉદ્યોગો માટે મહત્વપૂર્ણ છે. મોટા ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલી સપ્લાય ચેઇન જેટલી સ્થાનિક હશે, તેટલો રોકાણનો લાભ રાજ્યની અંદર વધુ ફેલાશે.
પ્રથમ સ્થાન સાથે જવાબદારી પણ વધી
ગુજરાત માટે પ્રથમ સ્થાન ગૌરવની બાબત છે, પરંતુ તે અંતિમ લક્ષ્ય નથી. ઇન્ડેક્સનો હેતુ સમયાંતરે મૂલ્યાંકન કરીને રાજ્યોને સતત સુધારવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે.
આગામી વર્ષોમાં મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, ઉત્તર પ્રદેશ, ઓડિશા અને અન્ય રાજ્યો રોકાણ નીતિઓ, ડિજિટલ મંજૂરી, જમીન ઉપલબ્ધતા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં વધુ સુધારા કરશે. તેથી દેશની અંદરની સ્પર્ધા વધુ કઠિન બનશે.
ગુજરાતની સાચી સ્પર્ધા માત્ર ભારતીય રાજ્યો સાથે પણ મર્યાદિત નથી. વૈશ્વિક કંપનીઓ રોકાણ માટે ભારતની તુલના વિયેતનામ, ઇન્ડોનેશિયા, મલેશિયા, મેક્સિકો અને પૂર્વ યુરોપના દેશો સાથે પણ કરે છે.
આથી ગુજરાતે પ્રોજેક્ટ મંજૂરીનો સમય ઘટાડવો, શહેરી અને ઔદ્યોગિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધારવું, કુશળ માનવબળ તૈયાર કરવું, પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવું અને નીતિમાં સ્થિરતા રાખવી જરૂરી બનશે.
ઇન્ડેક્સ ગુજરાતની દરેક સમસ્યા સમાપ્ત થઈ હોવાનું નથી કહેતો
ગુજરાત પ્રથમ સ્થાને આવ્યું હોવાનો અર્થ એ નથી કે રાજ્યની રોકાણ વ્યવસ્થામાં હવે કોઈ સમસ્યા બાકી નથી. ઇન્ડેક્સમાં દરેક રાજ્યની શક્તિ સાથે નીતિગત ધ્યાનની જરૂર ધરાવતા ક્ષેત્રોની ઓળખ પણ કરવામાં આવી છે.
નીતિ આયોગે રાજ્યવાર પ્રોફાઇલમાં સમાન પ્રકારના રાજ્યો સામે કામગીરીની તુલના, મુખ્ય સક્ષમ પરિબળો, નબળા સૂચકો અને રોકાણકારોના અનુભવનો સમાવેશ કર્યો છે. તેનો હેતુ રાજ્યોને લક્ષિત સુધારાઓ નક્કી કરવામાં મદદ કરવાનો છે.
આથી પ્રથમ સ્થાનને અંતિમ પ્રમાણપત્ર નહીં, પરંતુ સતત સુધારા માટેના આધાર તરીકે જોવું જરૂરી છે.
માત્ર સસ્તી જમીન અને ટેક્સ રાહતથી રોકાણ આવતું નથી
Investment Friendliness Indexનો સૌથી મોટો સંદેશ એ છે કે રોકાણ માટે કોઈ એક પરિબળ પૂરતું નથી.
રાજ્ય સસ્તી જમીન આપે પરંતુ કનેક્ટિવિટી ન હોય તો કંપનીનું લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ વધશે. ટેક્સમાં મોટી રાહત આપે પરંતુ વીજળી અવિશ્વસનીય હોય તો ઉત્પાદન અટકી શકે છે. ઉત્તમ બંદર હોય પરંતુ મંજૂરી પ્રક્રિયા અનિશ્ચિત હોય તો પ્રોજેક્ટ સમયસર શરૂ નહીં થાય.
રોકાણ ત્યારે આવે છે જ્યારે સંપૂર્ણ ઇકોસિસ્ટમ કંપનીમાં વિશ્વાસ જગાવે. તેમાં સારી નીતિ, મજબૂત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઝડપી અને પારદર્શક નિર્ણય પ્રક્રિયા, કુશળ માનવબળ, નાણાકીય સ્થિરતા અને ભવિષ્ય માટેની સ્પષ્ટ દિશા એકસાથે જરૂરી છે.
ગુજરાતનું પ્રથમ સ્થાન દર્શાવે છે કે રાજ્ય આ વિવિધ પરિબળોને એકબીજાના પૂરક બનાવવામાં હાલ અન્ય રાજ્યો કરતાં આગળ રહ્યું છે.
વિકાસ મોડલની રાષ્ટ્રીય કસોટી
ભારતમાં વિકાસની ચર્ચા ઘણીવાર રાજકીય દાવા અને વિરોધ વચ્ચે અટવાઈ જાય છે. એક પક્ષ કોઈ પ્રોજેક્ટને સફળતા ગણાવે છે તો બીજો પક્ષ તેની ખામીઓ દર્શાવે છે.
Investment Friendliness Index જેવી વ્યવસ્થિત અને ડેટા આધારિત પ્રક્રિયા વિવિધ રાજ્યોને એકસરખા માપદંડ પર ચકાસે છે. તેમાં સરકારી આંકડા સાથે રોકાણકારોના વાસ્તવિક અનુભવનો પણ સમાવેશ થાય છે.
આ ઇન્ડેક્સ ગુજરાત પાસે કોઈ સમસ્યા જ નથી એવું નથી કહેતો. પરંતુ તે સ્પષ્ટ કરે છે કે રોકાણ માટે જરૂરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, નીતિ, સંસ્થાઓ, નિયમનકારી સરળતા અને રોકાણકારોના વિશ્વાસને એકસાથે ધ્યાનમાં લેવામાં આવે ત્યારે ગુજરાત હાલમાં દેશના તમામ રાજ્યોમાં સૌથી આગળ છે.
ગુજરાત માટે આ માત્ર પ્રથમ સ્થાન નહીં, પરંતુ છેલ્લા બે દાયકાથી વિકસાવવામાં આવેલી રોકાણ અને ઔદ્યોગિક નીતિની મહત્વપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય કસોટી છે.
રોકાણકારો માત્ર ત્યાં નથી જતા જ્યાં સૌથી મોટી જાહેરાતો થાય અથવા સૌથી વધુ સબસિડી મળે. તેઓ ત્યાં જાય છે જ્યાં પ્રોજેક્ટ સમયસર પૂર્ણ થવાનો, નીતિઓ સ્થિર રહેવાનો અને સરકાર સાથે અસરકારક સંકલન થવાનો વિશ્વાસ મળે.
નીતિ આયોગના પ્રથમ Investment Friendliness Indexએ ઓછામાં ઓછું એટલું તો સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલ ભારતના રાજ્યોમાં રોકાણકારોના આ વિશ્વાસનું સૌથી મજબૂત સરનામું ગુજરાત છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
