આપણા રોજિંદા ભોજનનો સ્વાદ એક ચપટી મીઠાથી બદલાઈ જાય છે. શાક, દાળ કે લોટમાં ભળતું આ મીઠું આપણા રસોડા સુધી પહોંચે તે પહેલાં લાંબી અને કઠિન યાત્રામાંથી પસાર થાય છે. દેશને મીઠું પૂરું પાડવા માટે ગુજરાતના કચ્છ અને લિટલ રણ ઑફ કચ્છના વિશાળ ખારા મેદાનોમાં હજારો અગરિયા પરિવારો મહિનાઓ સુધી આકરી ગરમી, પાણીની તંગી અને એકાંત વચ્ચે મહેનત કરે છે.
દેશના ભોજનમાં સ્વાદ ઉમેરનારા આ અગરિયા પરિવારોનાં બાળકો માટે શિક્ષણ મેળવવું વર્ષોથી મોટો પડકાર રહ્યું છે. પરિવાર સાથે રણના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરવાને કારણે બાળકો નિયમિત શાળાએ જઈ શકતા નથી. હવે ગુજરાત સરકારે તેમની આ મુશ્કેલીનો અનોખો ઉકેલ શોધ્યો છે.
રાજ્ય સરકારે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમની 28 નિવૃત્ત બસોને આધુનિક અને સૌર ઊર્જાથી ચાલતા મોબાઇલ વર્ગખંડોમાં પરિવર્તિત કરી છે. ‘રણશાળા–સ્કૂલ ઑન વ્હીલ્સ’ તરીકે ઓળખાતી આ બસો હવે રણમાં વસતા અગરિયા પરિવારોનાં બાળકો સુધી સીધી પહોંચશે.
28 નિવૃત્ત બસો બની આધુનિક મોબાઇલ શાળા
રાજ્યવ્યાપી શાળા પ્રવેશોત્સવની શરૂઆત સાથે ગાંધીનગરના પથિકાશ્રમ એસટી ડેપોથી આ 28 રણશાળા બસોને રવાના કરવામાં આવી હતી. સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન અને GSRTCના સંયુક્ત પ્રયાસથી ઉપયોગમાંથી બહાર થયેલી બસોને ફરી તૈયાર કરીને બાળકો માટે સંપૂર્ણ સુવિધાયુક્ત વર્ગખંડ બનાવવામાં આવ્યા છે.
આ બસો સુરેન્દ્રનગર, પાટણ, કચ્છ અને મોરબી જિલ્લાના અંતરિયાળ મીઠા ઉત્પાદન વિસ્તારોમાં કાર્યરત રહેશે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ અગરિયા પરિવારોનાં 6થી 14 વર્ષની વયનાં બાળકોને સતત શિક્ષણ સાથે જોડવાનો અને સ્થળાંતરને કારણે થતો શાળા છૂટવાનો દર ઘટાડવાનો છે.
રણશાળા બસો માત્ર બાળકોને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે લઈ જનાર વાહન નથી. દરેક બસને એવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવી છે કે તે રણની વચ્ચે એક સ્વતંત્ર શાળા તરીકે કાર્ય કરી શકે.
📚આ સુંદર રણશાળા તૈયાર કરનાર તમામ કર્મયોગી કારીગરો અને અધિકારીશ્રીઓને ખૂબ-ખૂબ અભિનંદન. pic.twitter.com/Kp8wuWNJgr
— Harsh Sanghavi (@sanghaviharsh) June 23, 2026
બસમાં સ્માર્ટ ટીવીથી લઈને લાઇબ્રેરી સુધીની સુવિધા
રણશાળા બસોમાં 43 ઇંચનું સ્માર્ટ ટીવી, શૈક્ષણિક ચેનલો માટે ડિશ ટીવી કનેક્ટિવિટી, ડિજિટલ લર્નિંગ સાધનો, FM રેડિયો, ડિજિટલ ઘડિયાળ, LED લાઇટ, દીવાલ પર લગાવેલા પંખા અને વિશેષ શિક્ષણ સામગ્રી ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે.
બાળકો આરામથી બેસીને અભ્યાસ કરી શકે તે માટે પોર્ટેબલ સ્ટડી ટેબલ અને જરૂરિયાત પ્રમાણે ગોઠવી શકાય તેવી બેઠક વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. બસની બહાર પણ વર્ગ ચલાવી શકાય તે માટે ફોલ્ડિંગ શેડ નેટ લગાવવામાં આવી છે.
દરેક બસમાં આશરે 20 બાળકો માટે બેસીને ભણવાની વ્યવસ્થા છે. શિક્ષક માટે અલગ જગ્યા, નાની લાઇબ્રેરી, પીવાના સ્વચ્છ પાણીની વ્યવસ્થા, વોશબેસિન અને પાણી સંગ્રહ માટે ટાંકી પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે.
બાળકોના આરોગ્ય અને શારીરિક વિકાસ પર નજર રાખવા માટે ડિજિટલ વજનકાંટો, ઊંચાઈ માપવાની વ્યવસ્થા અને BMI ચાર્ટ જેવી સુવિધાઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. લુડો અને અન્ય શૈક્ષણિક રમતો દ્વારા રમત સાથે અભ્યાસને જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
વીજળી વગર પણ 48 કલાક કાર્ય કરી શકશે રણશાળા
રણના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં નિયમિત વીજળીનું જોડાણ ઉપલબ્ધ હોવું મુશ્કેલ છે. આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને બસોમાં 3.8 KVA ક્ષમતાનો ઑફ-ગ્રિડ સોલર પાવર પ્લાન્ટ લગાવવામાં આવ્યો છે.
સૌર ઊર્જાની મદદથી આ મોબાઇલ વર્ગખંડ વીજળીના પરંપરાગત જોડાણ વગર પણ લાંબા સમય સુધી કાર્ય કરી શકે છે. એક વખત પૂરતી ચાર્જ થયેલી સિસ્ટમથી બસની શૈક્ષણિક સુવિધાઓ લગભગ 48 કલાક સુધી ચલાવી શકાય તેવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
આ રીતે રણશાળા બસોને એવા વિસ્તારો માટે અનુકૂળ બનાવવામાં આવી છે, જ્યાં વીજળી, પાણી અને અન્ય મૂળભૂત સુવિધાઓ સુધી નિયમિત પહોંચ નથી.
કોણ છે અગરિયા સમુદાય?
ગુજરાતના કચ્છ અને લિટલ રણ ઑફ કચ્છના વિસ્તારોમાં પેઢીઓથી મીઠું પકવતા પરિવારો અગરિયા તરીકે ઓળખાય છે. ચોમાસું પૂર્ણ થયા પછી જ્યારે રણનું પાણી ધીમે-ધીમે સૂકાવા લાગે છે ત્યારે અગરિયા પરિવારો પોતાના ગામમાંથી રણની અંદર સ્થળાંતર કરે છે.
આ પરિવારો વર્ષના લગભગ આઠ મહિના સુધી રણમાં મીઠાના અગરોની નજીક બનાવેલી અસ્થાયી ઝૂંપડીઓ અથવા તંબુઓમાં રહે છે. ત્યાં કોઈ સામાન્ય ગામ, બજાર, પાકો રસ્તો કે નજીકમાં શાળા હોતી નથી. જ્યાં સુધી નજર જાય ત્યાં સુધી સફેદ ખારાશ અને મીઠાના અગરો જ જોવા મળે છે.
આ દરમિયાન પરિવારના પુરુષો અને મહિલાઓ મીઠું તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયામાં જોડાય છે. બાળકો પણ માતા-પિતા સાથે રણમાં રહેવા મજબૂર બને છે. પરિણામે તેમના માટે ગામની નિયમિત શાળામાં હાજરી આપવી શક્ય રહેતી નથી.
કેવી રીતે તૈયાર થાય છે મીઠું?
મીઠું બનાવવાની પ્રક્રિયા સરળ દેખાય છે, પરંતુ તેની પાછળ મહિનાઓની સખત મહેનત રહેલી હોય છે. રણમાં પહોંચ્યા બાદ અગરિયા પરિવારો સૌથી પહેલાં મીઠાના અગરો તૈયાર કરે છે. જમીનની નીચે રહેલું ખારું પાણી બોરિંગ અને પંપની મદદથી બહાર કાઢવામાં આવે છે.
આ પાણીને અલગ-અલગ સમતળ અગરોમાં ભરવામાં આવે છે. સૂર્યના તાપથી પાણી ધીમે-ધીમે બાષ્પીભવન થાય છે અને ખારાશનું પ્રમાણ વધવા લાગે છે. યોગ્ય તાપમાન, પાણીનું સ્તર અને ખારાશ જાળવવા માટે અગરિયાઓએ સતત દેખરેખ રાખવી પડે છે.
કેટલાંક અઠવાડિયા અને મહિનાઓ બાદ પાણીમાંથી મીઠાના સ્ફટિકો તૈયાર થાય છે. ત્યારબાદ મીઠું એકત્રિત કરીને તેના ઢગલા બનાવવામાં આવે છે અને વેપારીઓ કે પ્રોસેસિંગ એકમો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં થોડી પણ બેદરકારી, અચાનક વરસાદ કે હવામાનમાં ફેરફાર આખી સીઝનની મહેનતને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
45 ડિગ્રીથી વધુ ગરમીમાં કામ
રણમાં ઉનાળા દરમિયાન તાપમાન ઘણી વખત 45 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી પણ ઉપર પહોંચી જાય છે. સફેદ મીઠાની સપાટી પરથી સૂર્યપ્રકાશ પરાવર્તિત થવાને કારણે ગરમીની અસર વધુ અનુભવાય છે.
અગરિયાઓને દિવસના લાંબા કલાકો સુધી મીઠા અને ખારા પાણીના સીધા સંપર્કમાં રહેવું પડે છે. સતત ખારાશને કારણે હાથ અને પગની ચામડી પર ગંભીર અસર થાય છે. આંખો, સાંધા અને ત્વચા સંબંધિત સમસ્યાઓ પણ સામાન્ય બની શકે છે.
પીવાનું પાણી મેળવવું, તાત્કાલિક સારવાર સુધી પહોંચવું અને દૈનિક જરૂરિયાતોની વસ્તુઓ મેળવવી પણ રણમાં મોટો પડકાર છે. તેમ છતાં અગરિયા પરિવારો પેઢીઓથી આ કામ કરતા આવ્યા છે.
દેશના મીઠા ઉત્પાદનમાં ગુજરાતનો સૌથી મોટો ફાળો
ભારત વિશ્વના મુખ્ય મીઠા ઉત્પાદક દેશોમાં સામેલ છે અને દેશના કુલ મીઠા ઉત્પાદનમાં ગુજરાત સૌથી મોટો ફાળો આપે છે. કચ્છ, લિટલ રણ ઑફ કચ્છ અને રાજ્યના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો મીઠા ઉત્પાદનનાં મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રો છે.
ગુજરાતના આ મીઠા ઉદ્યોગની પાછળ મોટી કંપનીઓ અને ઉત્પાદન એકમોની સાથે હજારો પરંપરાગત અગરિયા પરિવારોનો પરિશ્રમ પણ જોડાયેલો છે.
બજારમાં મળતું પેકેટબંધ મીઠું આપણને એક સામાન્ય અને સરળતાથી ઉપલબ્ધ વસ્તુ લાગે છે, પરંતુ તેના દરેક કણ પાછળ રણમાં મહિના સુધી કામ કરતા કોઈ અગરિયા પરિવારની મહેનત છુપાયેલી હોય છે.
અગરિયા બાળકો માટે શિક્ષણ કેમ મુશ્કેલ હતું?
અગરિયા પરિવારોની જીવનશૈલી ઋતુ આધારિત સ્થળાંતર સાથે જોડાયેલી છે. ચોમાસા બાદ પરિવાર ગામ છોડીને રણમાં જાય છે અને આગલી વરસાદી ઋતુ પહેલાં પાછો ફરે છે. આ સમયગાળો શૈક્ષણિક વર્ષનો મોટો ભાગ આવરી લે છે.
બાળકોને ગામમાં રાખવા માટે દરેક પરિવાર પાસે સુરક્ષિત હોસ્ટેલ, સગાંસંબંધીઓ અથવા અન્ય વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ હોતી નથી. તેથી બાળકો માતા-પિતા સાથે રણમાં જાય છે.
રણમાં કિલોમીટરો સુધી નિયમિત વસાહત ન હોવાથી નજીકમાં શાળા બનાવવી કે દરરોજ બાળકોને વાહન દ્વારા શાળાએ પહોંચાડવું વ્યવહારુ રહેતું નથી. પરિણામે અનેક બાળકોની હાજરી અનિયમિત બનતી હતી અને કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસમાં પાછળ રહી જતા હતા.
માત્ર શાળામાં પ્રવેશ આપવાથી આ સમસ્યાનું સમાધાન શક્ય નહોતું. પરિવાર જ્યાં સ્થળાંતર કરે ત્યાં સુધી શિક્ષણની વ્યવસ્થા પહોંચાડવી જરૂરી હતી.
બાળકો શાળા સુધી ન પહોંચ્યા તો શાળા પહોંચી બાળકો સુધી
‘સ્કૂલ ઑન વ્હીલ્સ’ની મૂળ વિચારધારા એ છે કે બાળક પોતાની ભૌગોલિક અને સામાજિક પરિસ્થિતિને કારણે શાળા સુધી ન પહોંચી શકે તો શિક્ષણ વ્યવસ્થાએ બાળક સુધી પહોંચવું જોઈએ.
રણશાળા બસો અગરિયા પરિવારો જ્યાં વસવાટ કરે છે તે સ્થળોની નજીક ઊભી રહેશે. નિર્ધારિત શિક્ષકો બાળકોને નિયમિત અભ્યાસ કરાવશે અને તેમને તેમના ધોરણના શૈક્ષણિક પ્રવાહ સાથે જોડાયેલા રાખશે.
ડિજિટલ શિક્ષણ અને સરકારી ઑનલાઇન વર્ગોની મદદથી રણમાં ભણતા બાળકોને ગામ કે શહેરની શાળામાં મળતી સામગ્રી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પ્રયાસ થશે. બાળકો પાછા ગામમાં ફરે ત્યારે તેઓ અભ્યાસમાં વધુ પાછળ ન રહી જાય તે આ પહેલનો મુખ્ય હેતુ છે.
‘વેસ્ટ ટુ બેસ્ટ’નું અનોખું ઉદાહરણ
આ યોજનાની વિશેષતા એ પણ છે કે નવી બસો ખરીદવાના બદલે સેવા પૂર્ણ કરી ચૂકેલી જૂની એસટી બસોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. મિકેનિકલ અને માળખાકીય રીતે જરૂરી ફેરફાર કર્યા બાદ બસોને સંપૂર્ણ વર્ગખંડમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવી છે.
આ પ્રક્રિયાને ‘વેસ્ટ ટુ બેસ્ટ’ મોડલ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહી છે. એક તરફ ઉપયોગમાંથી બહાર થયેલી સરકારી સંપત્તિને નવી ઉપયોગિતા મળી છે, જ્યારે બીજી તરફ તેના દ્વારા અંતરિયાળ વિસ્તારનાં બાળકો માટે શૈક્ષણિક માળખું ઊભું થયું છે.
‘મીઠા ખારા’એ દેશને સંભળાવી અગરિયાઓની વ્યથા
અગરિયા સમુદાય લાંબા સમય સુધી મુખ્યધારાની સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક ચર્ચાઓથી દૂર રહ્યો હતો. લોકગાયક આદિત્ય ગઢવી સહિતના કલાકારોના કોક સ્ટુડિયો ભારતના ગીત ‘મીઠા ખારા’એ અગરિયાઓના જીવન અને પરિશ્રમને સંગીત દ્વારા લોકો સમક્ષ રજૂ કર્યું.
ગીતમાં મીઠાની ખારાશ, રણનું કઠિન જીવન અને અગરિયા પરિવારોના શ્રમને સાંસ્કૃતિક અભિવ્યક્તિ આપવામાં આવી હતી. ગીત લોકપ્રિય બન્યા બાદ અનેક લોકોએ પ્રથમ વખત મીઠું પકવતા આ સમુદાયના જીવન વિશે જાણ્યું.
હવે અગરિયા સમુદાય ફરી ચર્ચામાં છે, પરંતુ આ વખતે કેન્દ્રમાં તેમનાં બાળકો અને તેમનું શિક્ષણ છે.
રણમાં પણ ઊગશે બાળકોનાં સપનાં
રણમાં જન્મેલું બાળક પણ ડૉક્ટર, શિક્ષક, વૈજ્ઞાનિક, ઉદ્યોગસાહસિક કે સરકારી અધિકારી બનવાનું સપનું જોઈ શકે છે. બાળક ક્યાં જન્મે છે અથવા તેના માતા-પિતા કયો વ્યવસાય કરે છે તે તેના ભવિષ્યની મર્યાદા ન બનવી જોઈએ.
આ સપનાં અને હકીકત વચ્ચેનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પુલ શિક્ષણ છે. અગરિયા બાળકો માટે આ પુલ વર્ષોથી નબળો રહ્યો હતો. ‘રણશાળા–સ્કૂલ ઑન વ્હીલ્સ’ જેવી પહેલ તે અંતરને ઘટાડવાનો પ્રયાસ છે.
મોબાઇલ શાળા માત્ર બાળકને પાઠ્યપુસ્તકનું જ્ઞાન નહીં આપે, પરંતુ તેને પોતાના સમુદાયના પરંપરાગત વ્યવસાયની બહારના વિકલ્પો વિશે પણ જાણવાની તક આપશે.
યોજના સામે અમલીકરણનો પડકાર
રણશાળા પહેલ મહત્વપૂર્ણ હોવા છતાં તેની સફળતા નિયમિત અમલીકરણ પર આધારિત રહેશે. બસો સમયસર નિર્ધારિત સ્થળે પહોંચે, શિક્ષકોની સતત ઉપલબ્ધતા રહે અને ડિજિટલ તથા સૌર ઉપકરણોનું સમયસર સમારકામ થાય તે જરૂરી રહેશે.
બાળકોની હાજરી, અભ્યાસની પ્રગતિ અને ગામની મૂળ શાળાઓ સાથે સંકલન માટે સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા કરવી પડશે. રણમાં બસ સુધી પહોંચવા માટે કેટલાક બાળકોને લાંબું અંતર ન કાપવું પડે તેની પણ કાળજી લેવી જરૂરી છે.
પીવાનું પાણી, આરોગ્ય તપાસ, પોષણ અને સુરક્ષા જેવી જરૂરિયાતોને શિક્ષણ સાથે જોડવામાં આવશે તો યોજનાની અસર વધુ વ્યાપક બની શકે છે.
દેશને મીઠું આપનારા સમુદાયને મળતી નવી ઓળખ
અગરિયા સમુદાયની ચર્ચા ઘણી વખત માત્ર તેમની મુશ્કેલીઓ સુધી મર્યાદિત રહે છે. પરંતુ તેમની ઓળખ માત્ર સંઘર્ષ કરતા શ્રમિકોની નથી. તેઓ દેશના મીઠા ઉત્પાદનના મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર અને રણની અત્યંત કઠિન પરિસ્થિતિઓમાં જીવવાની કુશળતા ધરાવતા સાહસિક લોકો છે.
આજે તેમના બાળકો સુધી શિક્ષણ પહોંચાડવા માટે મોબાઇલ શાળાઓ શરૂ કરવામાં આવી રહી છે ત્યારે તેને માત્ર એક સરકારી યોજના તરીકે જોવું પૂરતું નથી. તે દેશને મીઠું આપતા સમુદાયના યોગદાનની સ્વીકૃતિ અને તેમની આગામી પેઢી માટે નવી શક્યતાઓ ઊભી કરવાનો પ્રયાસ છે.
થોડા સમય પહેલાં ‘મીઠા ખારા’ ગીતે દેશને અગરિયાઓની વાત સંભળાવી હતી. હવે ‘રણશાળા’ એ વાર્તામાં શિક્ષણનો નવો અધ્યાય ઉમેરી રહી છે. અગરિયા માતા-પિતા દેશના ભોજનમાં સ્વાદ ઉમેરે છે, જ્યારે આ મોબાઇલ શાળાઓ તેમનાં બાળકોના ભવિષ્યમાં જ્ઞાન, આશા અને નવી તકોનો સ્વાદ ઉમેરી શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
