NCERTએ સોમવારે (23 ફેબ્રુઆરી) ધોરણ 8 માટેનું નવું સામાજિક વિજ્ઞાનનું પાઠ્યપુસ્તક જાહેર કર્યું છે. આ પુસ્તકમાં પહેલી વખત ન્યાયપાલિકા સામે ઊભા થતા પડકારો, ખાસ કરીને ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર અને લાંબા સમયથી બાકી રહેલા કેસોની સમસ્યાને વિગતે સામેલ કરવામાં આવી છે. આ બદલાવ National Education Policy 2020 અને નવા રાષ્ટ્રીય પાઠ્યચર્યાના માળખા અનુસાર કરવામાં આવ્યો છે. નવા પાઠ્યપુસ્તકનો ઉદ્દેશ વિદ્યાર્થીઓને ન્યાયતંત્રની કાર્યપદ્ધતિ સાથે સાથે તેની સામે ઊભા થતા વાસ્તવિક પડકારો વિશે સમજ આપવાનો છે.
ન્યાયતંત્રના પડકારો પર ખાસ ધ્યાન
નવા પુસ્તકના અધ્યાય ‘આપણાં સમાજમાં ન્યાયપાલિકાની ભૂમિકા’માં સ્પષ્ટ રીતે જણાવવામાં આવ્યું છે કે ન્યાય વ્યવસ્થાને અનેક ગંભીર પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. તેમાં ખાસ કરીને ‘ન્યાયપાલિકાના વિવિધ સ્તરે ભ્રષ્ટાચાર’ અને ‘કેસોના ભારે બેકલોગ’ને મહત્વની સમસ્યા તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે.
પુસ્તકમાં સમજાવવામાં આવ્યું છે કે જટિલ કાનૂની પ્રક્રિયાઓ, ન્યાયાધીશોની અછત અને પૂરતા આધારીય માળખાના અભાવે ઘણા કેસો લાંબા સમય સુધી બાકી રહે છે. આંકડાઓ મુજબ Supreme Court of Indiaમાં લગભગ 81 હજાર કેસ બાકી છે, જ્યારે High Courts of Indiaમાં આશરે 62 લાખ 40 હજાર કેસ અને જિલ્લા તથા અન્ય કોર્ટોમાં મળીને લગભગ 4 કરોડ 70 લાખ કેસ સુનાવણી માટે રાહ જોઈ રહ્યા છે.
જૂના પુસ્તકની તુલનામાં શું બદલાયું?
પહેલાંના પાઠ્યપુસ્તકોમાં ન્યાયપાલિકાની રચના, તેની સ્વતંત્રતા અને અદાલતોની ભૂમિકા વિશે સામાન્ય માહિતી આપવામાં આવતી હતી. જોકે તેમાં ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર અંગે સીધો ઉલ્લેખ નહોતો.
જૂના પુસ્તકમાં માત્ર એટલું કહેવામાં આવ્યું હતું કે કેસોના નિર્ણયમાં વિલંબ સામાન્ય લોકો માટે મોટી સમસ્યા છે અને “ન્યાયમાં વિલંબ એટલે ન્યાયથી વંચિત થવું” જેવી કહેવતનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. નવા પુસ્તકમાં આ મુદ્દાઓને વધુ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરીને ન્યાયતંત્રના વાસ્તવિક પડકારો વિશે વિદ્યાર્થીઓને માહિતગાર કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
જવાબદારી અને ફરિયાદ વ્યવસ્થા વિશે માહિતી
નવા પાઠ્યપુસ્તકમાં ન્યાયાધીશો માટેની આચારસંહિતા અને જવાબદારીની વ્યવસ્થા વિશે પણ માહિતી આપવામાં આવી છે. તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ન્યાયાધીશો આચારસંહિતાથી બંધાયેલા હોય છે અને તેમના વર્તન પર નજર રાખવા માટે આંતરિક વ્યવસ્થાઓ પણ છે.
ફરિયાદ નોંધાવવા માટે Centralized Public Grievance Redress and Monitoring System (CPGRAMS) નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. પુસ્તક મુજબ વર્ષ 2017થી 2021 વચ્ચે 1,600થી વધુ ફરિયાદો નોંધાઈ હતી.
આ ઉપરાંત ગંભીર આરોપોના કિસ્સામાં સંસદ મહાભિયોગની પ્રક્રિયા દ્વારા કોઈ ન્યાયાધીશને પદ પરથી હટાવી શકે છે, પરંતુ તે માટે તપાસ અને સંબંધિત ન્યાયાધીશને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપવી જરૂરી ગણાવવામાં આવી છે.
પૂર્વ CJIના નિવેદનનો પણ ઉલ્લેખ
પુસ્તકમાં જુલાઈ 2025ના એક નિવેદનનો ઉલ્લેખ પણ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ B. R. Gavaiએ કહ્યું હતું કે ન્યાયતંત્રની અંદર ભ્રષ્ટાચાર અને કદાચારની કેટલીક ઘટનાઓ સામે આવી છે, જે જનતાના વિશ્વાસને અસર કરી શકે છે.
તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે પારદર્શિતા અને ઝડપી કાર્યવાહી દ્વારા જ ન્યાય વ્યવસ્થામાં લોકોનો વિશ્વાસ મજબૂત થઈ શકે છે અને જવાબદારી લોકશાહીનું મહત્વનું તત્વ છે.
વિદ્યાર્થીઓ માટે ચર્ચાના ઉદાહરણો
નવા અધ્યાયમાં વિદ્યાર્થીઓ સાથે ચર્ચા કરવા માટે બે મહત્વના ઉદાહરણો પણ સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં પ્રથમ ઉદાહરણ ઇલેક્ટોરલ બોન્ડ યોજનાનું છે, જેને Government of Indiaએ 2018માં રાજકીય પક્ષોને નાણાં આપવા માટે શરૂ કરી હતી. પછી Supreme Court of Indiaએ તેને ગેરબંધારણીય ગણાવીને કહ્યું હતું કે મતદાતાઓને જાણવાનો અધિકાર છે કે રાજકીય પક્ષોને નાણાં કોણ આપી રહ્યું છે.
બીજું ઉદાહરણ Information Technology Actના એક પ્રાવધાનનું છે, જેમાં સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ માટે જેલની સજાની જોગવાઈ હતી. વર્ષ 2015માં એક કાયદા વિદ્યાર્થી દ્વારા પડકાર આપવામાં આવ્યા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે તેને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા વિરુદ્ધ ગણાવીને રદ કરી દીધો હતો.
આ રીતે નવા પાઠ્યપુસ્તકમાં વિદ્યાર્થીઓને ન્યાયતંત્રની રચના સાથે સાથે તેની સામે ઊભા પડકારો, પારદર્શિતા અને જવાબદારી વિશે સમજાવવા માટે વધુ વ્યાપક માહિતી આપવામાં આવી છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
