સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty-IWT) પર બ્રેક લાગ્યા બાદ એક તરફ પાકિસ્તાન સતત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારત સામે અવાજ ઉઠાવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ લદ્દાખમાં સિંધુ નદી અને ગ્લેશિયરના પાણીના સ્થાનિક ઉપયોગની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. લાંબા સમયથી સિંધુ નદી તરફ વહી જતું ગ્લેશિયરનું પાણી હવે લદ્દાખના ગામો અને ખેતી માટે વાપરવામાં આવી રહ્યું છે. આ પગલાથી પાણીની અછતનો સામનો કરતા વિસ્તારોમાં સિંચાઈની નવી શક્યતાઓ ઊભી થઈ છે.
લદ્દાખમાં અગાઉ ગ્લેશિયરમાંથી આવતું અંદાજે 9 કરોડ લિટર પાણી દરરોજ સિંધુ નદીમાં વહી જતું હતું. હવે સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર દ્વારા પાણીના પ્રવાહને સિંચાઈ નહેરોમાં ડાયવર્ટ કરવાની કામગીરી કરવામાં આવી છે. પરિણામે સિંધુમાં વહી જતાં પાણીનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યું હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
સિંધુ જળ સંધિ પર બ્રેક બાદ લદ્દાખમાં પાણીના ઉપયોગમાં મોટો ફેરફાર
લદ્દાખ જેવા ઠંડા રણ પ્રદેશમાં ખેતી માટે પાણી સૌથી મોટો પડકાર રહ્યો છે. ગ્લેશિયર હોવા છતાં તેનો મોટો હિસ્સો સીધો નદીમાં વહી જતો હોવાથી ગામડાઓ સુધી જરૂરી પ્રમાણમાં પાણી પહોંચતું નહોતું.
હવે લદ્દાખ પ્રશાસને ગ્લેશિયરના પાણીનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કરવાની દિશામાં કાર્યવાહી શરૂ કરી છે. અગાઉ અંદાજે 9 કરોડ લિટર પાણી સિંધુમાં વહી જતું હતું, જ્યારે નવી વ્યવસ્થા બાદ માત્ર આશરે 50 લાખ લિટર પાણી જ સિંધુ તરફ વહી રહ્યું હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
ચૂચોટ ગામ માટે 2 કરોડ લિટર પાણી ડાયવર્ટ
લદ્દાખના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર વિનય કુમાર સક્સેનાએ ઓગસ્ટ 2026માં આ વિસ્તારની મુલાકાત લીધી હતી. મુલાકાત દરમિયાન તેમણે પાણી વ્યવસ્થાપન અને સિંચાઈ સંબંધિત યોજનાઓનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું.
ચૂચોટ ગામના લોકોની માગને ધ્યાનમાં રાખીને લદ્દાખ પ્રશાસને સ્ટોક ગ્લેશિયરમાંથી આશરે 2 કરોડ લિટર પાણી ગામની સૂકી નહેર તરફ વાળવામાં સફળતા મેળવી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. આ પગલાને ખેતી માટે લાંબા ગાળાની પાણી સુરક્ષા અને કૃષિ સ્થિરતા તરફના મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
Ladakh has taken a monumental leap towards water-efficiency, agriculture-security and Self-Sustainability!
By utilizing simple, zero-capital earthwork, the UT Administration has successfully created two diversions from Stok Nallah, to divert massive 90 million litres of untapped… pic.twitter.com/0MxbXrAI27
— LG Ladakh (@lg_ladakh) August 20, 2026
સ્ટોક નાળામાં બે ડાયવર્ઝનથી બદલાઈ સ્થિતિ
લદ્દાખ પ્રશાસને સ્ટોક નાળામાં બે ડાયવર્ઝન તૈયાર કરીને ગ્લેશિયરના પાણીનો પ્રવાહ સિંચાઈ નહેર તરફ ફેરવ્યો છે. આ કામગીરી માટે કોઈ મોટા બાંધકામ કે ભારે ખર્ચની જરૂર પડી નહોતી અને મુખ્યત્વે સામાન્ય માટીકામ દ્વારા પાણીની દિશા બદલવામાં આવી હતી. આ ડાયવર્ઝનના કારણે સ્ટોક કાંગરી ગ્લેશિયરનું પાણી હવે ઇગૂ-ફે સિંચાઈ નહેર તરફ પહોંચવા લાગ્યું છે.
36 ક્યુસેકમાંથી 25 ક્યુસેક પાણી નહેર તરફ
અહેવાલ મુજબ હાલમાં સ્ટોક નાળામાં ઉપલબ્ધ લગભગ 36 ક્યુસેક પાણીમાંથી 25 ક્યુસેક પાણી સિંચાઈ નહેરમાં મોકલવામાં આવી રહ્યું છે.
તેના કારણે નહેરમાં ઉપલબ્ધ પાણીનો પુરવઠો આશરે 50 ક્યુસેકથી વધીને 75 ક્યુસેક સુધી પહોંચ્યો છે. આ વધારાના પાણીથી સ્થાનિક ગામડાઓમાં ખેતી માટે પાણીની ઉપલબ્ધિમાં નોંધપાત્ર સુધારો થવાની આશા છે.
12 ગામોને મળશે ફાયદો
સિંચાઈ નહેરમાં વધારાનું પાણી પહોંચવાથી લદ્દાખના આશરે 12 ગામોને સીધો લાભ મળવાની શક્યતા છે.
અગાઉ સિંચાઈના અભાવે અનેક વિસ્તારોમાં ખેતી મર્યાદિત હતી. હવે નહેરમાં પાણી પહોંચતાં સ્થાનિક ખેડૂતો માટે બિનઉપયોગી અથવા સૂકી પડેલી જમીનને ફરીથી ખેતીલાયક બનાવવાની તક ઊભી થઈ છે.
1,000 એકરથી વધુ બિનઉપયોગી જમીન પર હરિયાળી લાવવાની તૈયારી
નવી પાણી વ્યવસ્થાથી 1,000 એકરથી વધુ જમીનને સિંચાઈ હેઠળ લાવવાનો લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો છે.
પાણીની કમીને કારણે જે જમીન લાંબા સમયથી ખાલી અથવા અર્ધબંજર સ્થિતિમાં હતી ત્યાં હવે ખેતી શરૂ થઈ શકે છે. સ્થાનિક સ્તરે શાકભાજી, અનાજ અને અન્ય પાકોના ઉત્પાદન માટે પણ નવી શક્યતાઓ ઊભી થઈ શકે છે.
43 કિલોમીટર લાંબી નહેરમાં ફરી પાણી
આ યોજનાનો એક મહત્વપૂર્ણ પાસો એ છે કે લગભગ 43 કિલોમીટર લાંબી સિંચાઈ નહેર, જે લાંબા સમયથી પૂરતા પાણીના અભાવે લગભગ સૂકી પડી હતી, હવે ફરી પાણી વહન કરવા લાગી છે. નહેરમાં પાણીની ઉપલબ્ધિ વધવાથી માત્ર ખેતી જ નહીં પરંતુ ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર, પશુપાલન અને સ્થાનિક જીવનધોરણમાં પણ સુધારો થવાની શક્યતા છે.
શશિ થરૂરે લદ્દાખ પ્રશાસનની પ્રશંસા કરી
લદ્દાખમાં પાણીના ઉપયોગ માટે કરવામાં આવેલા આ પ્રયાસોની કોંગ્રેસ સાંસદ શશિ થરૂરે પણ પ્રશંસા કરી છે. તેમની આગેવાની હેઠળની એક સંસદીય સમિતિએ તાજેતરમાં લદ્દાખની મુલાકાત લીધી હતી.
થરૂરે લદ્દાખના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ પર પ્રતિક્રિયા આપતાં આ પહેલને પ્રશંસનીય ગણાવી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે લદ્દાખ પર્યાવરણ અને ટકાઉ વિકાસના ક્ષેત્રમાં દેશ માટે ઉદાહરણ બનવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
ગ્લેશિયરનું પાણી હવે ખેતી માટે ઉપયોગી
લદ્દાખની ભૂગોળ અને હવામાનને કારણે પાણીનો યોગ્ય સંગ્રહ અને ઉપયોગ અહીં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ગ્લેશિયરમાં પાણી ઉપલબ્ધ હોવા છતાં પરંપરાગત રીતે તેનો મોટો ભાગ નદીમાં વહી જતો હતો.
હવે નાના ડાયવર્ઝન અને નહેરોના યોગ્ય ઉપયોગ દ્વારા એ જ પાણી સ્થાનિક કૃષિ માટે વાપરવામાં આવી રહ્યું છે. આ મોડેલને ઓછા ખર્ચે પાણી વ્યવસ્થાપનનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
સિંધુ જળ અને લદ્દાખની ખેતીનું નવું સમીકરણ
સિંધુ જળ સંધિને લઈને ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે રાજકીય અને રાજદ્વારી તણાવ વચ્ચે લદ્દાખમાં જોવા મળેલો આ બદલાવ સ્થાનિક દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે.
ગ્લેશિયરનું પાણી ગામડાઓ સુધી પહોંચાડવાથી ખેડૂતોને સિંચાઈનો વિકલ્પ મળ્યો છે અને લાંબા સમયથી બિનઉપયોગી રહેલી જમીન ફરી ખેતીલાયક બનવાની શક્યતા ઊભી થઈ છે. જો આ પ્રયોગ સફળ રીતે આગળ વધે તો લદ્દાખના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ આવા પાણી ડાયવર્ઝન મોડલ અપનાવી શકાય છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
