હિંદુ અને બૌદ્ધ સંસ્કૃતિના સંગમ તરીકે ઓળખાતા નેપાળના તરાઈ વિસ્તારમાં અચાનક સાંપ્રદાયિક તણાવ અને હિંસાનો માહોલ સર્જાયો છે. ભારતની સરહદને અડીને આવેલા નેપાળના સુનસરી જિલ્લામાં કાવડયાત્રા દરમિયાન હિંદુ શ્રદ્ધાળુઓ પર હુમલો થયો હોવાના અહેવાલ બાદ સમગ્ર દક્ષિણ નેપાળમાં સ્થિતિ તંગ બની ગઈ છે. આ હિંસક ઘટનાઓમાં અત્યાર સુધીમાં ચાર હિંદુ નાગરિકોના મોત થયાં હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે, જ્યારે 25થી વધુ લોકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા છે. પરિસ્થિતિ એટલી ગંભીર બની કે સુનસરી, સપ્તરી, ધનુષા અને સિરાહા સહિત દક્ષિણ નેપાળના છ શહેરોમાં અનિશ્ચિત સમય માટે કરફ્યુ લાગુ કરવાની ફરજ પડી છે. તણાવગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં સુરક્ષાદળોની સંખ્યા વધારી દેવામાં આવી છે અને લોકોને અનાવશ્યક રીતે ઘરની બહાર ન નીકળવાની સૂચના આપવામાં આવી છે.
આ સમગ્ર હિંસાની શરૂઆત 26 જુલાઈના રોજ બનેલી એક ઘટનાથી થઈ હોવાનું કહેવાય છે. સ્થાનિક વિસ્તારમાં આવેલું એક જાહેર મેદાન વર્ષોથી મુહર્રમ અને કાવડયાત્રા સહિત અલગ-અલગ ધાર્મિક કાર્યક્રમો માટે ઉપયોગમાં લેવાતું હતું. આ મેદાનમાં કેટલાક લોકોએ લીલા રંગનો ધાર્મિક ઝંડો લગાવ્યો હતો. સ્થાનિક હિંદુ સમુદાય અને કાવડયાત્રાના આયોજકોએ મેદાન સર્વસમુદાય માટે ખુલ્લું હોવાથી ઝંડો હટાવવાની વિનંતી કરી હતી. જોકે, ઝંડો હટાવવાનો ઇનકાર થતાં બંને સમુદાયો વચ્ચે વિવાદ ઊભો થયો હતો. શરૂઆતમાં આ મામલો સ્થાનિક સ્તરે ઉકેલી શકાય તેવી સામાન્ય તકરાર માનવામાં આવી રહી હતી, પરંતુ યોગ્ય સંવાદ અને વહીવટી હસ્તક્ષેપના અભાવે તણાવ સતત વધતો ગયો.
થોડા દિવસો બાદ જ્યારે કાવડયાત્રા મુસ્લિમ બહુલ વિસ્તારમાંથી પસાર થઈ રહી હતી, ત્યારે ડીજે અને લાઉડસ્પીકરના અવાજને લઈને ફરીથી વિવાદ થયો હતો. અહેવાલો અનુસાર, આ દરમિયાન કાવડયાત્રા પર પથ્થરમારો શરૂ થયો અને બાદમાં બંને પક્ષો વચ્ચે હિંસક અથડામણ થઈ. અચાનક થયેલા હુમલાના કારણે યાત્રામાં સામેલ શ્રદ્ધાળુઓમાં અફરાતફરી મચી ગઈ હતી. અનેક લોકોએ સુરક્ષિત સ્થળોએ આશરો લીધો, જ્યારે કેટલીક દુકાનો અને વાહનોને પણ નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હોવાનું જણાવાયું છે. સ્થિતિ વધુ વણસતાં પોલીસ અને સુરક્ષાદળોને ઘટનાસ્થળે મોકલવામાં આવ્યા હતા.
હિંસા કાબૂ બહાર જતી હોવાથી પોલીસે બળપ્રયોગ અને ગોળીબાર કર્યો હતો. આ હિંસા અને ત્યારબાદના પોલીસ ફાયરિંગમાં ઓમપ્રકાશ મહેતા, જયપ્રકાશ મહેતા અને ગણેશ યાદવ સહિત ચાર નાગરિકોના મોત થયાં હોવાનું કહેવામાં આવે છે. ઘટનામાં અનેક સ્થાનિક નાગરિકો સાથે પોલીસ અને સુરક્ષાદળોના જવાનો પણ ઘાયલ થયા હતા. મૃતકોના સમાચાર સામે આવતાં જ સમગ્ર મધેશ અને તરાઈ વિસ્તારમાં હિંદુ સમુદાયમાં ભારે રોષ ફેલાયો હતો. લોકો રસ્તાઓ પર ઉતરી આવ્યા અને અનેક સ્થળોએ વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થયા હતા. કેટલાક વિસ્તારોમાં રસ્તાઓ બંધ કરવામાં આવ્યા હતા અને સરકારી તંત્ર સામે સૂત્રોચ્ચાર કરવામાં આવ્યા હતા.
સ્થિતિ ગંભીર બનતાં નેપાળ સરકારે સશસ્ત્ર પોલીસ દળ એટલે કે APF અને સેનાના જવાનોને સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં તહેનાત કર્યા હતા. હિંસા અન્ય જિલ્લાઓમાં ન ફેલાય તે માટે પોલીસ પેટ્રોલિંગ વધારી દેવામાં આવ્યું હતું. સુનસરી, સપ્તરી, ધનુષા અને સિરાહા સહિત અનેક વિસ્તારોમાં કરફ્યુ લાદવામાં આવ્યો હતો. ભારત-નેપાળની ખુલ્લી સરહદને ધ્યાનમાં રાખીને સરહદી ચેકપોસ્ટ પર સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ કડક કરવામાં આવી હતી. સરહદ પાર કરીને આવતા લોકોના ઓળખપત્રોની તપાસ શરૂ કરવામાં આવી અને શંકાસ્પદ ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવા બંને દેશોની સુરક્ષા એજન્સીઓ સતર્ક બની હતી.
આ ઘટના બાદ નેપાળની બાલેન શાહ સરકારની કામગીરી પર પણ ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. વિપક્ષી પક્ષોએ આરોપ લગાવ્યો કે વડા પ્રધાન બાલેન શાહ અને ગૃહમંત્રી સુદન ગુરુંગે હિંસા શરૂ થયા બાદ સમયસર રાજકીય અને વહીવટી પહેલ કરી નહોતી. વડા પ્રધાને ઘટના બન્યાના ચાર દિવસ બાદ સુરક્ષા અધિકારીઓ સાથે બેઠક કરી હતી, જ્યારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદની બેઠક પાંચમા દિવસે બોલાવવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. વિપક્ષનું કહેવું છે કે જો સ્થાનિક જનપ્રતિનિધિઓ, સામાજિક સંગઠનો, ધાર્મિક અગ્રણીઓ અને બંને સમુદાયના પ્રતિનિધિઓ સાથે શરૂઆતમાં જ સંવાદ કરવામાં આવ્યો હોત તો સ્થિતિ આટલી હદે વણસી ન હોત.
પૂર્વ વડા પ્રધાન પુષ્પ કમલ દહલ અને કેટલાક માનવાધિકાર કાર્યકરોએ પણ સરકારના વલણની ટીકા કરી છે. તેમના મતે હિંસા રોકવા માટે સરકારના પ્રારંભિક પ્રયાસો પૂરતા નહોતા અને સ્થાનિક વહીવટીતંત્રે સંવેદનશીલ પરિસ્થિતિને ગંભીરતાથી લીધી નહોતી. બીજી તરફ વડા પ્રધાન બાલેન શાહે દેશને સંબોધતા હિંસા અંગે દુઃખ વ્યક્ત કર્યું હતું. તેમણે મૃતકોના પરિવારોને સહાય અને વળતર આપવાની જાહેરાત કરી હતી તથા સમગ્ર ઘટનાની નિષ્પક્ષ અને ઉચ્ચસ્તરીય તપાસ કરાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. નેપાળના રાષ્ટ્રપતિ રામચંદ્ર પૌડેલે પણ લોકોને અફવાઓથી દૂર રહેવા અને શાંતિ તેમજ સામાજિક સૌહાર્દ જાળવવા અપીલ કરી હતી.
સરકારની શાંતિ અપીલ છતાં સ્થાનિક હિંદુ સંગઠનો અને નાગરિકોમાં અસંતોષ યથાવત રહ્યો છે. તેમનો આરોપ છે કે આ ઘટના માત્ર અચાનક થયેલી તકરાર નહીં, પરંતુ પૂર્વ આયોજનબદ્ધ હુમલો હોઈ શકે છે. સંગઠનોની માંગ છે કે હિંસામાં માર્યા ગયેલા નિર્દોષ નાગરિકોને સત્તાવાર રીતે ‘શહીદ’નો દરજ્જો આપવામાં આવે અને હુમલામાં સંડોવાયેલા લોકો સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવે. સાથે જ હિંસાની પાછળ કોઈ સંગઠિત જૂથ, વિદેશી ફંડિંગ અથવા કટ્ટરપંથી નેટવર્ક કાર્યરત હતું કે નહીં તેની પણ ઊંડી તપાસ કરવાની માગ કરવામાં આવી છે.
દેવાનગંજ ગાઉંપાલિકા એટલે કે સ્થાનિક સંસ્થાએ પોલીસ ગોળીબારમાં માર્યા ગયેલા બે નાગરિકોને સ્થાનિક સ્તરે ‘શહીદ’ જાહેર કર્યા છે. ગાઉંપાલિકાએ નેપાળ સરકારને બંને મૃતકોને સત્તાવાર રીતે શહીદનો દરજ્જો આપવાની ભલામણ પણ કરી છે. સ્થાનિક તંત્ર દ્વારા બંને પીડિત પરિવારોને 10-10 લાખ નેપાળી રૂપિયાની આર્થિક સહાય આપવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. ગંભીર રીતે ઘાયલ થયેલા લોકોને બે લાખ રૂપિયા અને અન્ય ઈજાગ્રસ્તોને 50 હજાર નેપાળી રૂપિયાની સહાય આપવાની પણ જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ સાથે હિંસામાં થયેલા મકાનો, દુકાનો, વાહનો અને અન્ય સંપત્તિના નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરીને યોગ્ય વળતર આપવાની માંગ પણ સરકાર સમક્ષ કરવામાં આવી છે.
આ હિંસા બાદ મુખ્ય પ્રશ્ન એ ઊભો થયો છે કે શું સમગ્ર વિવાદ માત્ર ડીજેના અવાજ અને ધાર્મિક ઝંડા સુધી જ મર્યાદિત હતો કે તેની પાછળ વધુ ઊંડા સામાજિક અને ભૌગોલિક કારણો પણ જવાબદાર છે. કેટલાક જિયોપોલિટિકલ અને સામાજિક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે નેપાળના સરહદી વિસ્તારોમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં થયેલા વસ્તીગત અને સામાજિક પરિવર્તનને કારણે તણાવ વધ્યો છે. ભારતના ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારને અડીને આવેલા નેપાળના તરાઈ જિલ્લાઓમાં અલગ-અલગ સમુદાયોની વસ્તીના પ્રમાણમાં ફેરફાર થયો છે, જેના કારણે સ્થાનિક રાજકારણ, જમીનના પ્રશ્નો, ધાર્મિક સ્થળો અને જાહેર સંસાધનોના ઉપયોગને લઈને વિવાદો વધી રહ્યા છે.
કેટલાક અહેવાલોમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે તરાઈ વિસ્તારમાં મુસ્લિમ વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે અને કેટલાક હિંદુ બહુલ ગામોમાં હિંદુઓની સંખ્યા ઘટી છે. જોકે, આ પ્રકારના વસ્તી સંબંધિત દાવાઓ અંગે સત્તાવાર જનગણનાના આંકડા અને સ્વતંત્ર તપાસ જરૂરી માનવામાં આવે છે. સ્થાનિક સ્તરે વધતી ધાર્મિક ઓળખની રાજનીતિ, જમીન ખરીદીના વિવાદો અને બહારથી આવેલા લોકોની વસાહતોને કારણે પણ બંને સમુદાય વચ્ચે અવિશ્વાસ વધ્યો હોવાની ચર્ચા છે.
સરહદી વિસ્તારોમાં મદરેસાઓ અને મસ્જિદોની વધતી સંખ્યા અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે. કેટલાક અહેવાલો મુજબ નેપાળમાં અધિકૃત મદરેસા બોર્ડ ન હોવા છતાં મોટી સંખ્યામાં મદરેસાઓ ચાલી રહી છે અને તેમનું કેન્દ્રિત પ્રમાણ ભારત-નેપાળ સરહદ નજીકના ગામોમાં વધુ છે. આ સંસ્થાઓને મળતા નાણાકીય સ્ત્રોત, તેમાં આપવામાં આવતું શિક્ષણ અને તેમની નોંધણી અંગે પારદર્શિતાની માંગ કરવામાં આવી રહી છે. બીજી તરફ મુસ્લિમ સંગઠનોનું કહેવું છે કે મોટાભાગની મદરેસાઓ ધાર્મિક અને પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂરું પાડે છે અને તમામ સંસ્થાઓને કટ્ટરપંથી પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડવી યોગ્ય નથી.
કેટલાક ગુપ્તચર અને સુરક્ષા સંબંધિત અહેવાલોમાં પાકિસ્તાન તથા મધ્ય-પૂર્વના દેશોમાંથી હવાલા મારફતે નાણાં આવવાના દાવાઓ કરવામાં આવ્યા છે. એવો પણ આરોપ છે કે આ નાણાંનો ઉપયોગ ધાર્મિક સંસ્થાઓના નિર્માણ, જમીન ખરીદી અને પ્રભાવ વિસ્તારવા માટે થઈ રહ્યો છે. જોકે, આવા ગંભીર આરોપો માટે સરકાર અને સુરક્ષા એજન્સીઓ દ્વારા સત્તાવાર તપાસ અને પુરાવાની જરૂર છે. નેપાળના સશસ્ત્ર પોલીસ દળે ત્રણ વર્ષ પહેલાં સરકારને એક ગોપનીય રિપોર્ટ સુપરત કર્યો હોવાનું કહેવામાં આવે છે, જેમાં સરહદી વિસ્તારોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ફંડિંગથી કટ્ટરવાદ વધવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. રિપોર્ટમાં ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે નાના સ્થાનિક વિવાદો ભવિષ્યમાં મોટા કોમી સંઘર્ષનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.
આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ માત્ર નેપાળની આંતરિક સુરક્ષા પૂરતી મર્યાદિત નથી. ભારત અને નેપાળ વચ્ચે ખુલ્લી સરહદ છે અને બંને દેશોના નાગરિકો વિઝા વિના સરળતાથી અવરજવર કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં નેપાળના સરહદી ગામોમાં કટ્ટરપંથી તત્વો મજબૂત બને તો તેનો ઉપયોગ ગેરકાયદેસર ઘૂસણખોરી, હથિયાર અથવા નકલી ચલણની હેરાફેરી, માનવ તસ્કરી અને ભારતવિરોધી પ્રવૃત્તિઓ માટે થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. આ કારણે ભારતની સુરક્ષા એજન્સીઓ પણ દક્ષિણ નેપાળમાં ચાલી રહેલી ઘટનાઓ પર નજીકથી નજર રાખી રહી છે.
નેપાળમાં સપ્ટેમ્બર 2025 બાદ સર્જાયેલા રાજકીય અસંતોષ અને બદલાયેલા રાજકીય માહોલને કારણે પણ કટ્ટરપંથી સંગઠનોને પોતાની અસર વધારવાની તક મળી હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. રાજકીય અસ્થિરતા, બેરોજગારી, સરહદી વિસ્તારોમાં ગરીબી અને નબળી વહીવટી વ્યવસ્થાનો લાભ ઉઠાવી ધાર્મિક સંગઠનો યુવાનોને પોતાની તરફ આકર્ષી રહ્યા હોવાની ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
કાવડયાત્રા દરમિયાન થયેલી આ હિંસાએ નેપાળ સરકાર સામે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા ઉપરાંત સામાજિક વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવાનો મોટો પડકાર ઊભો કર્યો છે. સરકાર માટે જરૂરી છે કે હિંસાની નિષ્પક્ષ તપાસ કરાવી જવાબદાર લોકો સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરે, મૃતકો અને ઘાયલોના પરિવારોને યોગ્ય સહાય આપે અને બંને સમુદાયના અગ્રણીઓ સાથે સંવાદ સ્થાપિત કરે. સાથે જ સરહદી વિસ્તારોમાં ચાલતી તમામ ધાર્મિક અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની કાયદેસર નોંધણી, નાણાકીય સ્ત્રોતોની તપાસ અને વિદેશી ફંડિંગમાં પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવી પણ જરૂરી છે.
જો નેપાળ સરકાર સમયસર ગેરકાયદેસર નેટવર્ક, ધાર્મિક કટ્ટરવાદ, અફવાઓ અને સામાજિક ધ્રુવીકરણ પર નિયંત્રણ નહીં લાવે તો આવનારા સમયમાં નાના વિવાદો ફરીથી મોટા સાંપ્રદાયિક સંઘર્ષમાં ફેરવાઈ શકે છે. હિંદુ રાષ્ટ્રમાંથી બિનસાંપ્રદાયિક દેશ બનેલા નેપાળ માટે હાલની સ્થિતિ માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થાનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ દેશની સામાજિક એકતા, રાજકીય સ્થિરતા અને ભારત સાથે જોડાયેલી સરહદી સુરક્ષાનો પણ ગંભીર મુદ્દો બની ગઈ છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
