મધ્ય પ્રદેશના ધાર જિલ્લામાં આવેલા ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક રીતે સંવેદનશીલ ભોજશાળા–કમાલ મૌલા સંકુલ વિવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ અંતરિમ વ્યવસ્થા કરી છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટના ચુકાદા પર હાલ તાત્કાલિક રોક લગાવવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
આથી ભોજશાળા સંકુલની અંદર શુક્રવારની નમાજને મંજૂરી આપતી અગાઉની વ્યવસ્થા હાલ પુનઃસ્થાપિત થઈ નથી. જોકે સુપ્રીમ કોર્ટે મધ્ય પ્રદેશ સરકારને નિર્દેશ આપ્યો છે કે મુસ્લિમ સમુદાય શુક્રવારે બપોરે 1થી 3 વાગ્યા દરમિયાન નમાજ અદા કરી શકે તે માટે ભોજશાળા સંકુલની નજીક કોઈ યોગ્ય અને ખુલ્લી જગ્યા શોધવામાં આવે.
હાઈકોર્ટના ચુકાદા પર તાત્કાલિક રોક નહીં
મુસ્લિમ પક્ષ દ્વારા મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટની ઇન્દોર ખંડપીઠના 15 મે 2026ના ચુકાદાને પડકારતી વિશેષ અનુમતિ અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી છે. અરજદારોની માંગ હતી કે સુપ્રીમ કોર્ટ અંતિમ નિર્ણય સુધી હાઈકોર્ટના ચુકાદાના અમલ પર રોક લગાવે.
સુપ્રીમ કોર્ટે હાલ આવી કોઈ વ્યાપક અંતરિમ રોક આપવાનો ઇનકાર કર્યો છે. તેનો અર્થ એ છે કે હાઈકોર્ટના ચુકાદાની કાનૂની અસર ચાલુ રહેશે, જોકે સર્વોચ્ચ અદાલત આગળની સુનાવણી દરમિયાન તેની કાયદેસરતા અને યોગ્યતાની વિસ્તૃત સમીક્ષા કરશે.
નમાજ માટે ભોજશાળા નજીક અલગ જગ્યા શોધવા સૂચના
સુનાવણી દરમિયાન મુસ્લિમ પક્ષે ભોજશાળા સંકુલની અંદર જ શુક્રવારની નમાજની પરવાનગી આપવા વિનંતી કરી હતી. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે આ તબક્કે સંકુલની અંદર નમાજની મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કર્યો.
કોર્ટે મધ્ય પ્રદેશ સરકારને કહ્યું કે જો ભોજશાળા સંકુલને અડીને અથવા નજીક કોઈ યોગ્ય ખુલ્લી જગ્યા ઉપલબ્ધ હોય, તો ત્યાં શુક્રવારે બપોરે 1થી 3 વાગ્યા દરમિયાન મુસ્લિમ સમુદાયને નમાજ માટે અસ્થાયી વ્યવસ્થા આપવામાં આવે. આ વ્યવસ્થા અંતિમ ચુકાદો નહીં, પરંતુ આગામી આદેશ સુધીની અસ્થાયી વ્યવસ્થા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલે શું જણાવ્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલ બરુણ કુમાર સિંહાના જણાવ્યા અનુસાર, મુસ્લિમ પક્ષ વારંવાર ભોજશાળા સંકુલની અંદર જ નમાજ માટે પરવાનગી માગી રહ્યો હતો, પરંતુ અદાલતે એવી અંતરિમ મંજૂરી આપી નથી.
તેમણે જણાવ્યું કે ભોજશાળા સાથે જોડાયેલી અથવા નજીક આવેલી કોઈ ખુલ્લી જગ્યા ઉપલબ્ધ હોય તો ત્યાં શુક્રવારની નમાજની વ્યવસ્થા કરી શકાય છે. આ વ્યવસ્થા આગામી ન્યાયિક આદેશ સુધી ચાલુ રહી શકે છે.
કેન્દ્ર, ASI અને હિંદુ પક્ષોને નોટિસ
સુપ્રીમ કોર્ટે મુસ્લિમ પક્ષની અરજીઓ પર કેન્દ્ર સરકાર, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ એટલે કે ASI, મધ્ય પ્રદેશ સરકાર, હિંદુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટિસ અને વિવાદ સાથે જોડાયેલા અન્ય હિંદુ પક્ષોને નોટિસ પાઠવી છે.
આ પક્ષોને મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટના નિર્ણય અને મુસ્લિમ પક્ષ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા કાનૂની મુદ્દાઓ પર જવાબ રજૂ કરવાનો રહેશે. તમામ જવાબો મળ્યા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટ કેસની વિસ્તૃત સુનાવણી કરશે.
“અત્યંત સંવેદનશીલ મામલો”: સુપ્રીમ કોર્ટ
સુપ્રીમ કોર્ટે ભોજશાળા વિવાદને અત્યંત સંવેદનશીલ ધાર્મિક અને સામાજિક મામલો ગણાવ્યો છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે કેસની ચર્ચા દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવાતા દરેક શબ્દ અને અભિવ્યક્તિ અંગે વિશેષ સાવચેતી રાખવાની જરૂર છે.
અદાલતે એવો કોઈ આદેશ આપવાનું ટાળ્યું છે, જેના કારણે કાયદો અને વ્યવસ્થાની સમસ્યા ઊભી થાય અથવા બંને સમુદાયો વચ્ચે સાંપ્રદાયિક તણાવ વધે. કોર્ટે બંને પક્ષોને ધીરજ, સંયમ અને પરસ્પર સન્માન જાળવવા જણાવ્યું છે.
રોજિંદા ધોરણે સુનાવણી માટે કોર્ટ તૈયાર
સુપ્રીમ કોર્ટે હિંદુ અને મુસ્લિમ બંને પક્ષોને જણાવ્યું કે જો તેઓ વિવાદનો સમયસર ઉકેલ ઇચ્છે છે, તો અદાલત કેસની રોજિંદા ધોરણે સુનાવણી કરવા તૈયાર છે.
અદાલતનો ભાર એ વાત પર રહ્યો કે બંને પક્ષોએ ધીરજ રાખવી જોઈએ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાને પૂર્ણ તક આપવી જોઈએ. હાલ ઉપલબ્ધ અહેવાલો પ્રમાણે આગામી સુનાવણી આશરે ત્રણ અઠવાડિયા બાદ હાથ ધરવામાં આવશે.
મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટે શું ચુકાદો આપ્યો હતો?
મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટની ઇન્દોર ખંડપીઠે 15 મે 2026ના રોજ ભોજશાળા–કમાલ મૌલા સંકુલને મા વાગ્દેવી એટલે કે સરસ્વતીને સમર્પિત હિંદુ મંદિર તરીકે માન્યતા આપી હતી.
હાઈકોર્ટે કહ્યું હતું કે હિંદુ સમુદાયનો આ સ્થળે પૂજા કરવાનો અધિકાર ક્યારેય સમાપ્ત થયો નથી. અદાલતે 7 એપ્રિલ 2003ના ASIના તે આદેશને પણ રદ કર્યો હતો, જેના હેઠળ મુસ્લિમ સમુદાયને શુક્રવારે ભોજશાળા સંકુલમાં નમાજ અદા કરવાની મંજૂરી મળતી હતી.
હાઈકોર્ટે ASIની 2003ની વ્યવસ્થા કેમ રદ કરી?
હાઈકોર્ટનો મત હતો કે ASIની 2003ની વ્યવસ્થા સ્થળના મૂળ ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક સ્વરૂપને અનુરૂપ નહોતી. અદાલતે પુરાતત્વીય સર્વેક્ષણ, ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો, સ્થાપત્યના અવશેષો અને સંકુલમાંથી મળેલા શિલાલેખો સહિતની સામગ્રીનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે ઉપલબ્ધ પુરાવાઓ સ્થળના હિંદુ મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણ કેન્દ્ર તરીકેના ઐતિહાસિક સ્વરૂપ તરફ સંકેત કરે છે. જોકે આ તારણોને હવે મુસ્લિમ પક્ષે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યા છે.
2024ના ASI સર્વેક્ષણની ભૂમિકા
મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટના અગાઉના આદેશ બાદ ASIએ 2024માં ભોજશાળા સંકુલનો વૈજ્ઞાનિક અને પુરાતત્વીય સર્વે કર્યો હતો.
સર્વેક્ષણ દરમિયાન સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત ભાષાના શિલાલેખો, ધાર્મિક પ્રતીકો, હવનકુંડ જેવી રચનાઓ અને મંદિર સ્થાપત્ય સાથે જોડાયેલા અવશેષો મળ્યાના દાવા કરવામાં આવ્યા હતા. મુસ્લિમ પક્ષે સર્વેક્ષણની પ્રક્રિયા, તારણો અને તેના કાનૂની અર્થઘટન સામે વાંધા ઉઠાવ્યા છે. આથી ASIનો અહેવાલ સુપ્રીમ કોર્ટની આગામી સુનાવણીમાં પણ મુખ્ય મુદ્દો રહેશે.
હિંદુ સમુદાયને પૂજાની મંજૂરી
હાઈકોર્ટના ચુકાદા બાદ ASIએ મે 2026માં નવી વહીવટી વ્યવસ્થા જાહેર કરીને હિંદુ સમુદાયને ભોજશાળા સંકુલમાં મા સરસ્વતીની પૂજા અને ધાર્મિક અભ્યાસ માટે પ્રવેશ આપ્યો હતો.
જોકે ભોજશાળા રાષ્ટ્રીય મહત્વનું સંરક્ષિત સ્મારક હોવાથી તેનું વહીવટી અને પુરાતત્વીય નિયંત્રણ ASI પાસે જ રહેશે. ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન સંરક્ષિત ઇમારતના મૂળ સ્વરૂપને નુકસાન ન થાય તેવા નિયમોનું પાલન કરવું પડશે.
લંડનથી વાગ્દેવીની પ્રતિમા પરત લાવવાનો મુદ્દો
મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં કેન્દ્ર સરકારને લંડનના બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવેલી પ્રાચીન પ્રતિમા ભારત પરત લાવવાની સંભાવના અંગે પ્રયાસ કરવા પણ કહ્યું હતું. હિંદુ પક્ષ આ પ્રતિમાને મા વાગ્દેવી અથવા સરસ્વતીની પ્રતિમા ગણાવે છે અને તેને ઐતિહાસિક ભોજશાળા સાથે જોડે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણી દરમિયાન હાઈકોર્ટના આ નિર્દેશ અંગે પણ સવાલો ઊઠ્યા હોવાનું અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે. પ્રતિમાની ઓળખ, માલિકી અને ભારત પરત લાવવાની કાનૂની પ્રક્રિયા અંગે આગળ વિસ્તૃત ચર્ચા થઈ શકે છે.
ભોજશાળા વિવાદ શું છે?
મધ્ય પ્રદેશના ધાર શહેરમાં આવેલું ભોજશાળા સંકુલ લાંબા સમયથી હિંદુ અને મુસ્લિમ સમુદાયના અલગ-અલગ ધાર્મિક દાવાઓનું કેન્દ્ર રહ્યું છે.
હિંદુ પક્ષનું કહેવું છે કે પરમાર રાજા ભોજે આશરે 11મી સદીમાં અહીં મા સરસ્વતીનું મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણનું મોટું કેન્દ્ર સ્થાપ્યું હતું. સ્થળને ભોજશાળા નામ પણ રાજા ભોજના નામ પરથી મળ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. મુસ્લિમ પક્ષનું કહેવું છે કે સંકુલમાં કમાલ મૌલા મસ્જિદ આવેલી છે અને અહીં લાંબા સમયથી શુક્રવારની નમાજ અદા કરવામાં આવતી રહી છે.
ASIની 2003ની વ્યવસ્થા શું હતી?
7 એપ્રિલ 2003ના ASIના વહીવટી આદેશ હેઠળ બંને સમુદાયો માટે અલગ દિવસોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.
આ વ્યવસ્થા પ્રમાણે હિંદુ સમુદાયને મંગળવારે પૂજા કરવાની મંજૂરી હતી, જ્યારે મુસ્લિમ સમુદાયને શુક્રવારે નમાજ અદા કરવાની પરવાનગી હતી. અન્ય દિવસોમાં સંકુલ સામાન્ય મુલાકાતીઓ માટે ખુલ્લું રહેતું હતું. 15 મે 2026ના હાઈકોર્ટના ચુકાદાએ શુક્રવારની નમાજને મંજૂરી આપતા આ ASI આદેશને રદ કરી દીધો હતો.
અગાઉ પણ સુપ્રીમ કોર્ટે આપ્યા હતા શાંતિ જાળવવાના નિર્દેશ
એપ્રિલ 2026ના અગાઉના એક આદેશમાં સુપ્રીમ કોર્ટે પક્ષોને ભોજશાળા સંકુલના ધાર્મિક અને ભૌતિક સ્વરૂપમાં કોઈ ફેરફાર ન કરવા જણાવ્યું હતું.
અદાલતે તે સમયે પક્ષોને ASIની 2003ની વ્યવસ્થાનું પાલન ચાલુ રાખવા પણ કહ્યું હતું, જ્યાં સુધી હાઈકોર્ટ અંતિમ ચુકાદો ન આપે. હાઈકોર્ટનો ચુકાદો આવ્યા બાદ હવે નવી કાનૂની સ્થિતિ સર્જાઈ છે.
મુસ્લિમ પક્ષની મુખ્ય દલીલ
મુસ્લિમ પક્ષનું કહેવું છે કે ભોજશાળા–કમાલ મૌલા સંકુલમાં દાયકાઓથી નમાજ અદા કરવામાં આવી રહી હતી અને ASIની 2003ની વ્યવસ્થાએ બંને સમુદાયોના ધાર્મિક અધિકારો વચ્ચે સંતુલન બનાવ્યું હતું. મુસ્લિમ પક્ષનો દાવો છે કે હાઈકોર્ટે સ્થળના ધાર્મિક સ્વરૂપનો નિર્ણય કરતી વખતે કાયદાકીય અને ઐતિહાસિક મુદ્દાઓનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કર્યું નથી.
આ ઉપરાંત Places of Worship Act, પુરાતત્વ સંરક્ષણ કાયદો અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના અધિકાર સંબંધિત મુદ્દાઓ પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં ઉઠાવવામાં આવી શકે છે.
હિંદુ પક્ષની મુખ્ય દલીલ
હિંદુ પક્ષનું કહેવું છે કે ભોજશાળા મૂળ મા સરસ્વતીનું પ્રાચીન મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણ કેન્દ્ર હતું. તેમના મતે સ્થળ પરના સ્થાપત્ય અવશેષો, શિલાલેખો, ધાર્મિક ચિહ્નો અને ASIના સર્વેક્ષણના તારણો હિંદુ મંદિર હોવાની પુષ્ટિ કરે છે.
હિંદુ પક્ષનો દાવો છે કે ASIની 2003ની વ્યવસ્થા દ્વારા શુક્રવારની નમાજની મંજૂરી આપવી સ્થળના મૂળ સ્વરૂપ અને હિંદુ સમુદાયના પૂજા અધિકાર વિરુદ્ધ હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય કેમ મહત્વપૂર્ણ?
સુપ્રીમ કોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય માત્ર ધારની ભોજશાળા સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. આ કેસમાં સંરક્ષિત સ્મારક, ઐતિહાસિક પુરાવા, ધાર્મિક ઉપયોગ, ASIની વહીવટી સત્તા અને વિવિધ સમુદાયોના બંધારણીય અધિકારો જેવા મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો જોડાયેલા છે.
અદાલતે નક્કી કરવું પડશે કે હાઈકોર્ટને સ્થળનું ધાર્મિક સ્વરૂપ નક્કી કરવાનો અધિકાર કેટલા પ્રમાણમાં હતો અને ASIની અગાઉની વ્યવસ્થા રદ કરવી કાયદેસર હતી કે નહીં.
હાલની કાનૂની સ્થિતિ શું છે?
હાલ મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટના ચુકાદા પર કોઈ અંતરિમ રોક નથી. એટલે ભોજશાળા સંકુલની અંદર શુક્રવારની નમાજને મંજૂરી આપતો 2003નો ASI આદેશ પુનઃ અમલમાં આવ્યો નથી.
મુસ્લિમ પક્ષ માટે શુક્રવારે બપોરે 1થી 3 વાગ્યા દરમિયાન સંકુલની નજીક અલગ જગ્યા શોધવાની અંતરિમ વ્યવસ્થા સૂચવવામાં આવી છે. કેસનો અંતિમ નિર્ણય સુપ્રીમ કોર્ટની આગામી સુનાવણીઓ અને તમામ પક્ષોની દલીલો બાદ થશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
