ગુજરાતના વન્યજીવ સંરક્ષણ ક્ષેત્રે એક મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક સફળતા નોંધાઈ છે. ગીરના જંગલોમાંથી લાંબા સમય પહેલાં સંપૂર્ણપણે વિલુપ્ત થઈ ગયેલું ‘ઇન્ડિયન ગ્રે હોર્નબિલ’, જેને સ્થાનિક ભાષામાં ‘ચિલોત્રો’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, હવે ફરી એકવાર ગીરના જંગલોમાં જોવા મળી રહ્યું છે.
ગુજરાત વન વિભાગ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા ખાસ ‘રિ-ઇન્ટ્રોડક્શન પ્રોજેક્ટ’ના કારણે આ પક્ષી ફરી ગીરના આકાશમાં ઉડતું અને જંગલ વિસ્તારમાં કલરવ કરતું થયું છે. આ સફળતાને વન વિભાગની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ, સતત દેખરેખ અને લાંબાગાળાના આયોજનનું પરિણામ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
વર્ષ 2021માં શરૂ થયો હતો ખાસ પ્રોજેક્ટ
ગીરમાં ઇન્ડિયન ગ્રે હોર્નબિલની પ્રજાતિનું પુનઃસ્થાપન કરવા માટે ગુજરાત વન વિભાગે વર્ષ 2021માં આ વિશેષ અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી. પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ ગીરના જંગલોમાંથી લુપ્ત થઈ ગયેલી આ સ્થાનિક પક્ષી પ્રજાતિને ફરી સુરક્ષિત રીતે વસાવવાનો હતો.
આ કામગીરી માટે વન વિભાગે અરવલ્લીના જંગલોમાં રહેતા ચિલોત્રા પક્ષીઓની પસંદગી કરી હતી. વૈજ્ઞાનિક નિષ્ણાતોની દેખરેખ હેઠળ પક્ષીઓને પકડવા, તેમના સ્વાસ્થ્યની તપાસ કરવા અને ગીરના જંગલ સુધી સુરક્ષિત રીતે પહોંચાડવાની સમગ્ર પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી હતી.
40 ચિલોત્રા પક્ષીઓને તબક્કાવાર ગીરમાં છોડાયા
વન વિભાગ દ્વારા અત્યાર સુધીમાં કુલ 40 ઇન્ડિયન ગ્રે હોર્નબિલ પક્ષીઓને તબક્કાવાર ગીરના જંગલોમાં મુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. પક્ષીઓને એકસાથે છોડવાના બદલે અલગ-અલગ તબક્કામાં ગીરના યોગ્ય અને સુરક્ષિત વિસ્તારોમાં છોડવામાં આવ્યા હતા.
પક્ષીઓને મુક્ત કરતા પહેલાં જંગલના વાતાવરણ, ખોરાકની ઉપલબ્ધતા, સુરક્ષિત વૃક્ષો, પાણીના સ્ત્રોત અને માળા બનાવવા માટે યોગ્ય સ્થળોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. પક્ષીઓની હિલચાલ અને તેમના વર્તન પર પણ વન વિભાગની ટીમ દ્વારા સતત નજર રાખવામાં આવી હતી.
ગીરના વાતાવરણ સાથે સંપૂર્ણપણે અનુકૂળ થયા પક્ષીઓ
તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા સત્તાવાર અભ્યાસમાં ચિલોત્રા પક્ષીઓ અંગે ખૂબ જ હકારાત્મક પરિણામો સામે આવ્યા છે. ગીરમાં છોડવામાં આવેલા મોટાભાગના પક્ષીઓ સ્થાનિક વાતાવરણ અને ઇકોસિસ્ટમ સાથે સફળતાપૂર્વક અનુકૂળ થઈ ગયા છે.
આ પક્ષીઓ ગીરના જંગલોમાં સ્વતંત્ર રીતે ખોરાક મેળવી રહ્યા છે અને તેમની કુદરતી જીવનશૈલી મુજબ જંગલના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં અવરજવર કરી રહ્યા છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ગીરનું વાતાવરણ આ પક્ષીઓ માટે ફરી એકવાર અનુકૂળ અને સુરક્ષિત બની રહ્યું છે.
કુદરતી રીતે માળા બનાવી શરૂ કર્યું પ્રજનન
રિ-ઇન્ટ્રોડક્શન પ્રોજેક્ટની સૌથી મોટી સફળતા એ છે કે ગીરમાં છોડવામાં આવેલા ચિલોત્રા પક્ષીઓએ હવે કુદરતી રીતે માળા બનાવવાનું અને પ્રજનન કરવાનું શરૂ કર્યું છે.
પક્ષીઓ માત્ર ગીરના જંગલોમાં ટકી રહ્યા છે એટલું જ નહીં, પરંતુ તેમની નવી પેઢી પણ જન્મી રહી છે. સફળ પ્રજનનથી સ્પષ્ટ થયું છે કે આ પ્રજાતિ ગીરના ઇકોસિસ્ટમનો ફરી સક્રિય હિસ્સો બની રહી છે.
વન્યજીવ નિષ્ણાતોના મતે કોઈ પણ પ્રજાતિના રિ-ઇન્ટ્રોડક્શન પ્રોજેક્ટની સાચી સફળતા ત્યારે માનવામાં આવે છે, જ્યારે સ્થળાંતરિત પ્રાણી અથવા પક્ષી નવા વિસ્તારમાં સ્વતંત્ર રીતે જીવવા, માળા બનાવવા અને પ્રજનન કરવામાં સફળ થાય. ગીરના ચિલોત્રા પ્રોજેક્ટે આ તમામ માપદંડોમાં સફળતા મેળવી છે.
ગીરના ઇકોસિસ્ટમ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ પક્ષી
ઇન્ડિયન ગ્રે હોર્નબિલ જંગલના પર્યાવરણીય સંતુલન માટે મહત્વપૂર્ણ પક્ષી માનવામાં આવે છે. આ પક્ષી વિવિધ પ્રકારના ફળો અને બીજ ખાય છે. ત્યારબાદ તે બીજને જંગલના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં ફેલાવવામાં મદદ કરે છે.
આ પ્રક્રિયાથી નવા વૃક્ષો અને છોડ ઉગવામાં મદદ મળે છે. તેથી ચિલોત્રાને કુદરતી ‘સીડ ડિસ્પર્સર’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ગીરમાં આ પક્ષીની વાપસીથી જંગલની જૈવવિવિધતા અને કુદરતી વનસ્પતિના વિકાસને લાંબા ગાળે લાભ મળી શકે છે.
ગુજરાતના વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે ઐતિહાસિક ઉપલબ્ધિ
ગીરમાં ચિલોત્રા પક્ષીની સફળ વાપસી ગુજરાતના વન વિભાગ માટે એક મોટી ઉપલબ્ધિ છે. સિંહ સંરક્ષણ માટે વિશ્વભરમાં ઓળખાતા ગીરના જંગલો હવે અન્ય લુપ્ત અથવા દુર્લભ પક્ષી પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની રહ્યા છે.
આ પ્રોજેક્ટે સાબિત કર્યું છે કે યોગ્ય વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ, સુરક્ષિત આવાસ, સતત દેખરેખ અને લાંબાગાળાની નીતિથી વિલુપ્ત થઈ ગયેલી સ્થાનિક પ્રજાતિઓને ફરી તેમના મૂળ રહેઠાણમાં વસાવી શકાય છે.
ચિલોત્રા પક્ષીઓની સંખ્યા, પ્રજનન, ખોરાકની ઉપલબ્ધતા અને હિલચાલ પર વન વિભાગ દ્વારા આગામી સમયમાં પણ સતત નજર રાખવામાં આવશે. આ પ્રોજેક્ટના પરિણામો ભવિષ્યમાં અન્ય પક્ષી અને વન્યજીવ પ્રજાતિઓના પુનઃસ્થાપન માટે માર્ગદર્શક બની શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
