ગુજરાત હાઇકોર્ટે હિંદુ લગ્નને લઈને એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર નોંધાયેલું મેરેજ સર્ટિફિકેટ કોઈ હિંદુ લગ્નને કાયદેસર માન્યતા આપી શકતું નથી. કોર્ટએ કહ્યું કે હિંદુ મેરેજ એક્ટ, 1955ની કલમ 7 મુજબ જરૂરી ધાર્મિક વિધિઓ અને રિવાજો પૂર્ણ થયા વિના લગ્ન કાયદાની નજરે માન્ય ગણાતા નથી. ખાસ કરીને જ્યાં સપ્તપદીનો રિવાજ જરૂરી હોય, ત્યાં સાત ફેરા અથવા સાત પગલાં પૂર્ણ થયા પછી જ લગ્ન કાયદેસર રીતે સંપન્ન ગણાય છે.
કોર્ટની બેન્ચ અને મુખ્ય અવલોકન
આ ચુકાદો જસ્ટિસ ઇલેશ જે. વોરા અને જસ્ટિસ આર.ટી. વાછાણીની ડિવિઝન બેન્ચે આપ્યો હતો. બેન્ચે નોંધ્યું કે મેરેજ સર્ટિફિકેટ માત્ર એવા લગ્નનો પુરાવો બની શકે છે, જે પહેલેથી જ કાયદેસર રીતે ધાર્મિક વિધિઓ મુજબ સંપન્ન થયા હોય. પરંતુ જો મૂળ લગ્નવિધિ જ થઈ ન હોય, તો માત્ર રજિસ્ટ્રેશન અથવા સર્ટિફિકેટથી તે લગ્ન માન્ય બની જતાં નથી.
શું હતો સમગ્ર મામલો?
આ કેસ યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રહેતા એક વ્યક્તિની અપીલ સાથે સંબંધિત હતો. વ્યક્તિએ ફેમિલી કોર્ટમાં અરજી કરીને કથિત લગ્નને શૂન્ય એટલે કે Null and Void જાહેર કરવાની માંગ કરી હતી. તેનો દાવો હતો કે તેણે સંબંધિત મહિલા સાથે ક્યારેય હિંદુ ધર્મ મુજબ લગ્ન કર્યા નહોતા, કોઈ ધાર્મિક વિધિ થઈ નહોતી અને બંને ક્યારેય પતિ-પત્ની તરીકે સાથે રહ્યા પણ નહોતા.
અરજદારનો આરોપ
અરજદારનું કહેવું હતું કે તેને કથિત લગ્ન વિશે ત્યારે જાણ થઈ, જ્યારે મહિલા મેરેજ સર્ટિફિકેટ લઈને તેના માતા-પિતા પાસે પહોંચી અને પોતાને તેની કાયદેસરની પત્ની તરીકે રજૂ કરી. અરજદારે એવો પણ આરોપ મૂક્યો કે તે મહિલાના પિતાની કંપનીમાં નોકરી કરતો હતો અને પ્રમોશનની લાલચ અથવા નોકરી ગુમાવવાની ધમકી આપીને તેની પાસેથી લગ્ન સંબંધિત દસ્તાવેજો પર સહી કરાવવામાં આવી હતી.
મહિલાએ શું સ્વીકાર્યું?
કોર્ટની કાર્યવાહી દરમિયાન મહિલાએ પોતાના લેખિત જવાબમાં સ્વીકાર્યું હતું કે બંને વચ્ચે હિંદુ ધર્મ મુજબ કોઈ લગ્નવિધિ થઈ નહોતી. કોઈ કાયદેસર વિધિથી લગ્ન થયા નહોતા અને બંને વચ્ચે પતિ-પત્ની જેવા સંબંધો પણ નહોતા. આ સ્વીકાર છતાં ફેમિલી કોર્ટએ નોંધાયેલ મેરેજ સર્ટિફિકેટના આધારે વિગતવાર ટ્રાયલ જરૂરી ગણાવી હતી.
ફેમિલી કોર્ટનો નિર્ણય કેમ પડકારાયો?
ફેમિલી કોર્ટએ અરજી ફગાવી હતી અને માન્યું હતું કે નોંધાયેલ મેરેજ સર્ટિફિકેટ લગ્ન અંગે એક અનુમાન ઊભું કરે છે. તેથી સમગ્ર મામલાની ટ્રાયલ જરૂરી છે. આ નિર્ણય સામે અરજદારે ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં અપીલ કરી. હાઇકોર્ટે કહ્યું કે જ્યારે સામેનો પક્ષ પોતે જ સ્વીકારી ચૂક્યો છે કે જરૂરી લગ્નવિધિઓ થઈ નથી, ત્યારે અરજદારને લાંબી ટ્રાયલમાંથી પસાર કરવો જરૂરી નથી.
હિંદુ મેરેજ એક્ટની કલમ 7 પર કોર્ટનું સ્પષ્ટીકરણ
ગુજરાત હાઇકોર્ટએ હિંદુ મેરેજ એક્ટની કલમ 7નો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે હિંદુ લગ્ન ત્યારે જ કાયદેસર ગણાય, જ્યારે બંને પક્ષોમાંથી કોઈ એકના રિવાજો અને પરંપરા મુજબ લગ્નવિધિ સંપન્ન કરવામાં આવે. કલમ 7માં વપરાયેલ “solemnized” શબ્દનો અર્થ માત્ર ફોર્મ ભરવો કે સર્ટિફિકેટ મેળવવો નથી, પરંતુ ધાર્મિક અને પરંપરાગત વિધિઓ મુજબ લગ્ન પૂર્ણ થવા જોઈએ.
સપ્તપદીનું કાનૂની મહત્વ
કોર્ટએ સ્પષ્ટ કર્યું કે જ્યાં લગ્નવિધિમાં સપ્તપદીનો રિવાજ જરૂરી હોય, ત્યાં અગ્નિની સાક્ષીએ વર અને વધૂ દ્વારા સાત પગલાં પૂર્ણ થયા પછી જ લગ્ન સંપૂર્ણ અને કાયદેસર બને છે. એટલે કે સપ્તપદી માત્ર ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ હિંદુ મેરેજ એક્ટ હેઠળ કાનૂની રીતે પણ મહત્વ ધરાવે છે.
કલમ 8 હેઠળ રજિસ્ટ્રેશનનો અર્થ શું?
હાઇકોર્ટે જણાવ્યું કે હિંદુ મેરેજ એક્ટની કલમ 8 હેઠળ થતું લગ્નનું રજિસ્ટ્રેશન માત્ર પહેલેથી કાયદેસર રીતે સંપન્ન થયેલા લગ્નનો પુરાવો સરળ બનાવે છે. રજિસ્ટ્રેશનથી અમાન્ય લગ્ન માન્ય થઈ શકતા નથી. જો મૂળ લગ્ન જ ધાર્મિક વિધિઓ મુજબ થયા ન હોય, તો મેરેજ સર્ટિફિકેટથી કોઈ વ્યક્તિ કાયદેસર પતિ-પત્ની બની જતાં નથી.
‘લગ્ન માત્ર ગીત-સંગીત કે ભોજન સમારંભ નથી’
ચુકાદામાં કોર્ટએ હિંદુ લગ્નની પવિત્રતા પર પણ ભાર મૂક્યો. કોર્ટએ નોંધ્યું કે હિંદુ લગ્ન માત્ર સામાજિક ઉજવણી, ગીત-સંગીત, નૃત્ય, ભોજન સમારંભ અથવા વ્યાવસાયિક લેવડદેવડ નથી. તે એક સંસ્કાર છે, જેમાં પુરુષ અને સ્ત્રી પરસ્પર સંમતિ, સમાનતા અને જવાબદારી સાથે જીવનભર સાથે રહેવાનો સંકલ્પ કરે છે.
કોર્ટનો અંતિમ આદેશ
ગુજરાત હાઇકોર્ટે અંતે કથિત લગ્નને શૂન્ય એટલે કે Null and Void જાહેર કર્યા. સાથે જ અરજદારને સંબંધિત સત્તાધિકારી સમક્ષ જઈ લગ્નનું રજિસ્ટ્રેશન અને મેરેજ સર્ટિફિકેટ રદ કરાવવા માટે જરૂરી કાર્યવાહી કરવાની મંજૂરી આપી. આ ચુકાદો હિંદુ લગ્નમાં ધાર્મિક વિધિઓ અને કાયદેસર રજિસ્ટ્રેશન વચ્ચેના તફાવતને સ્પષ્ટ કરતો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય માનવામાં આવી રહ્યો છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
