જંતર-મંતરથી શરૂ થયેલા વિદ્યાર્થી વિરોધ પ્રદર્શન અને પોલીસ કાર્યવાહીને લઈને દાખલ થયેલી અરજીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સૂર્યકાન્તની અધ્યક્ષતાવાળી ત્રણ જજોની બેન્ચે જણાવ્યું કે અગાઉના આદેશમાં વપરાયેલો ‘ગુનાઈત ઇતિહાસ’ અથવા ‘Criminal Antecedents’ શબ્દ સામાન્ય કે નાના આરોપોને નહીં, પરંતુ ગંભીર અને જઘન્ય ગુનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને વપરાયો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટે સાથે જ સ્પષ્ટ કર્યું કે વિદ્યાર્થી વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લેવા બદલ નોંધાયેલી FIR અંગે સંબંધિત રાજ્ય સરકારો કાયદા મુજબ નિર્ણય લેવા માટે સ્વતંત્ર છે. રાજ્ય સરકારો યોગ્ય કાનૂની પ્રક્રિયાનું પાલન કરીને આવા કેસ બંધ કરી શકે છે અથવા અભિયોજન પાછું ખેંચવાની કાર્યવાહી કરી શકે છે.
જસ્ટિસ સૂર્યકાન્તના વડપણ હેઠળ ત્રણ જજોની બેન્ચે કરી સુનાવણી
આ મામલાની સુનાવણી ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સૂર્યકાન્ત, જસ્ટિસ જોયમલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની ત્રણ સભ્યોની બેન્ચે કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટની સત્તાવાર વેબસાઇટ અનુસાર જસ્ટિસ સૂર્યકાન્તે 24 નવેમ્બર, 2025ના રોજ ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ તરીકે પદભાર સંભાળ્યો હતો.
આ અરજીઓમાં જંતર-મંતર અને ત્યારબાદ દેશનાં વિવિધ રાજ્યોમાં થયેલા વિદ્યાર્થી વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ દ્વારા કથિત અતિશય બળપ્રયોગ, ધરપકડ, અટકાયત અને વિદ્યાર્થીઓની વ્યક્તિગત માહિતીના ઉપયોગ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
‘ગુનાઈત ઇતિહાસ’ શબ્દ અંગે અભિષેક મનુ સિંઘવીએ માગી સ્પષ્ટતા
સુનાવણી દરમિયાન વરિષ્ઠ વકીલ અભિષેક મનુ સિંઘવીએ કોર્ટ સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી કે ‘ગુનાઈત ઇતિહાસ’ શબ્દનો વ્યાપ સ્પષ્ટ કરવામાં આવે. તેમની દલીલ હતી કે આ શબ્દનો વ્યાપક અર્થ લેવામાં આવે તો નાના અથવા જૂના કેસનો સામનો કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ પણ કોર્ટના રક્ષણથી વંચિત રહી શકે છે.
તેના જવાબમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સૂર્યકાન્તે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોર્ટનો આશય વિરોધ પ્રદર્શનની આડમાં ગંભીર ગુનાઓ સાથે સંકળાયેલા લોકોને રક્ષણ આપવાનો નથી. ‘ગુનાઈત ઇતિહાસ’ની શરત ગંભીર અને જઘન્ય ગુનાઓના આરોપો અથવા ભૂતકાળ સાથે જોડાયેલા લોકો માટે છે; માત્ર નાના કેસ કે સામાન્ય વિરોધ સંબંધિત આરોપોને તે જ રીતે જોવાના નથી.
વિદ્યાર્થી વિરોધની આડમાં ગુનેગારોને રક્ષણ નહીં
સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન કરનારા વિદ્યાર્થીઓ અને વિરોધની આડમાં ગુનાહિત પ્રવૃત્તિ કરનારા લોકો વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત રાખવો જરૂરી છે. કોર્ટના મત મુજબ, સાચા વિદ્યાર્થી પ્રદર્શનકારોને બિનજરૂરી ફોજદારી કાર્યવાહીથી બચાવવા જોઈએ, પરંતુ કોઈ વ્યક્તિ વિદ્યાર્થી હોવાનો દાવો કરીને ગંભીર ગુનામાં રક્ષણ મેળવી શકે નહીં.
કોર્ટે આ મુદ્દે સંતુલિત અભિગમ અપનાવતાં કહ્યું કે ન તો ગુનાહિત પ્રવૃત્તિ કરનાર વિરોધીને રક્ષણ મળવું જોઈએ અને ન તો વિદ્યાર્થીઓ સામે અતિશય બળનો ઉપયોગ કરનાર પોલીસ અધિકારીને બિનજરૂરી કાનૂની સુરક્ષા મળવી જોઈએ.
રાજ્યો FIR બંધ અથવા પાછી ખેંચવા માટે સ્વતંત્ર
બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે વિદ્યાર્થી વિરોધ દરમિયાન નોંધાયેલી તમામ FIR આપમેળે રદ થઈ ગઈ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. જોકે, રાજ્ય સરકારો દરેક કેસના તથ્યો, આરોપોની ગંભીરતા અને ઉપલબ્ધ પુરાવાની તપાસ કર્યા બાદ કાયદેસર રીતે FIR બંધ કરવાની અથવા કેસ પાછો ખેંચવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકે છે.
કોર્ટનું અવલોકન ખાસ કરીને એવા વિદ્યાર્થીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, જેમની સામે માત્ર વિરોધ પ્રદર્શનમાં હાજરી આપવા અથવા સામાન્ય સૂત્રોચ્ચાર જેવા આરોપોને આધારે કેસ નોંધાયા હોય. અહેવાલો અનુસાર કોર્ટે રાજ્યોને યુવાનોનું શૈક્ષણિક ભવિષ્ય અનાવશ્યક ફોજદારી કેસોથી પ્રભાવિત ન થાય તે દિશામાં વિચારવા કહ્યું હતું.
28 જુલાઈના વચગાળાના આદેશમાં શું કહ્યું હતું?
સુપ્રીમ કોર્ટે 28 જુલાઈ, 2026ના રોજ આપેલા વચગાળાના આદેશમાં વિદ્યાર્થી વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લેનારા એવા લોકો સામે બળજબરીપૂર્વકની કાર્યવાહી ન કરવા કહ્યું હતું, જેમનો કોઈ ગંભીર ગુનાહિત ભૂતકાળ ન હોય.
કોર્ટે અટકાયતમાં રહેલા અને ગંભીર ગુનાહિત ઇતિહાસ ન ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓને મુક્ત કરવા, વિરોધ પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલા CCTV ફૂટેજ, ડ્રોન રેકોર્ડિંગ, બોડી કેમેરા, વાયરલેસ સંચાર અને પોલીસ કંટ્રોલ રૂમના રેકોર્ડ સાચવી રાખવા પણ નિર્દેશ આપ્યો હતો. પ્રદર્શનકારોની વ્યક્તિગત માહિતી જાહેર ન કરવાની પણ સૂચના આપવામાં આવી હતી.
અતિશય બળ વાપરનાર પોલીસ અધિકારીઓને રક્ષણ નહીં
મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સૂર્યકાન્તે સુનાવણી દરમિયાન પોલીસની જવાબદારી પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવી પોલીસની ફરજ છે, પરંતુ કોઈ અધિકારી પરિસ્થિતિની જરૂરિયાત કરતાં વધારે બળ વાપરે તો તેને માત્ર પોલીસ અધિકારી હોવાના કારણે રક્ષણ ન આપવું જોઈએ.
અરજીઓમાં વિદ્યાર્થીઓ સામે લાઠીચાર્જ, પેલેટ ગન, ટિયર ગેસ અને અન્ય બળપ્રયોગના સાધનો વાપરવામાં આવ્યા હોવાના આરોપો મૂકવામાં આવ્યા છે. અગાઉની સુનાવણીમાં કોર્ટે આ આરોપોની સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ તપાસની જરૂરિયાત હોવાનું પ્રાથમિક રીતે નોંધ્યું હતું.
SITની દેખરેખ માટે પૂર્વ CJIની નિમણૂકનો પ્રસ્તાવ
સુનાવણી દરમિયાન વરિષ્ઠ વકીલ શ્યામ દિવાને પોલીસ કાર્યવાહીની તપાસ માટે રચાનારી વિશેષ તપાસ ટીમ—SITની દેખરેખ ભારતના કોઈ પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશને સોંપવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો.
એડવોકેટ વૃંદા ગ્રોવરે પણ વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન પેલેટ ગનના કથિત ઉપયોગનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. આ રજૂઆતો અંગે કોર્ટ દ્વારા અંતિમ નિર્ણય આપવામાં આવ્યો નથી અને તે આગામી સુનાવણીમાં વધુ વિચારણા હેઠળ આવી શકે છે.
‘કેચ-ઓલ FIR’ અંગે પણ કોર્ટની ચિંતા
સુનાવણી દરમિયાન એવી FIR અંગે પણ પ્રશ્ન ઉઠ્યો હતો જેમાં મોટી સંખ્યામાં અજાણ્યા લોકોને આરોપી બતાવવામાં આવે છે. આવી ફરિયાદોને સામાન્ય રીતે ‘કેચ-ઓલ FIR’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. કોર્ટ સમક્ષ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે આ પ્રકારની FIRનો ઉપયોગ પાછળથી એવા વિદ્યાર્થીઓને પણ કેસમાં જોડવા માટે થઈ શકે છે, જેમની સામે સ્પષ્ટ પુરાવા ઉપલબ્ધ ન હોય.
સુપ્રીમ કોર્ટનો અભિગમ એવો રહ્યો કે શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધનો બંધારણીય અધિકાર વાપરતા વિદ્યાર્થીઓ અને વાસ્તવિક ગુનાહિત પ્રવૃત્તિમાં જોડાયેલા લોકો વચ્ચે તપાસ એજન્સીઓએ તથ્યાધારિત ભેદ કરવો જોઈએ.
આગામી સુનાવણી 18 ઓગસ્ટે
આ કેસમાં હજુ અંતિમ ચુકાદો આવ્યો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે વચગાળાના નિર્દેશો અને સ્પષ્ટતા આપ્યા બાદ મામલાની વધુ સુનાવણી 18 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ રાખી છે.
આગામી સુનાવણીમાં પોલીસ બળપ્રયોગની સ્વતંત્ર તપાસ, SITની રચના, વિદ્યાર્થીઓ સામે નોંધાયેલી FIR, પેલેટ ગનના કથિત ઉપયોગ અને ડિજિટલ પુરાવાની સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓ પર વધુ ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
