ભારત ચીન, પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ સાથે જોડાયેલા વ્યૂહાત્મક સરહદી વિસ્તારોમાં રેલવે કનેક્ટિવિટી મજબૂત કરવા માટે આશરે રૂ. 45,000 કરોડના વિશાળ રોકાણની યોજના બનાવી રહ્યું છે. અહેવાલો અનુસાર આગામી 18થી 24 મહિનામાં નવા રેલવે ટ્રેક, બ્રિજ, ટનલ, સ્ટેશન, પ્લેટફોર્મ અને વર્તમાન લાઇનોના અપગ્રેડેશનની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી શકે છે. આ આયોજનનો મુખ્ય હેતુ સરહદી રાજ્યોમાં સૈન્ય સામગ્રીની ઝડપી હેરફેર, નાગરિક પરિવહન અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને મજબૂત કરવાનો છે.
આ યોજના ભારતના તાજેતરના સૌથી મોટા વ્યૂહાત્મક રેલવે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કાર્યક્રમોમાંથી એક બની શકે છે. ચીન સાથેની સરહદે વધતી સુરક્ષા જરૂરિયાતો, પાકિસ્તાન સાથેનો તણાવ અને બાંગ્લાદેશમાં બદલાતી રાજકીય પરિસ્થિતિ વચ્ચે સરહદી કનેક્ટિવિટીને વધુ વિશ્વસનીય અને ઝડપી બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
આગામી બે વર્ષમાં સરહદી રેલવે પર મોટું રોકાણ
અહેવાલો પ્રમાણે કેન્દ્ર સરકાર સરહદી રેલવે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રૂ. 45,000 કરોડ એટલે કે આશરે 4.7 અબજ ડોલર સુધીનું રોકાણ કરવાની વિચારણા કરી રહી છે. આ ખર્ચનો મોટો હિસ્સો આગામી બે વર્ષમાં કરવામાં આવે તેવી શક્યતા છે. પ્રસ્તાવિત રેલવે કામગીરી આગામી 18થી 24 મહિનાના ગાળામાં શરૂ અથવા ઝડપી કરવાની તૈયારી ચાલી રહી હોવાનું જણાવાયું છે.
રેલવેના આગામી બે વર્ષના આયોજિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચમાં સરહદી કાર્યક્રમનો હિસ્સો આશરે 22 ટકા જેટલો હોઈ શકે છે. જોકે, આંકડા અહેવાલો અને આ આયોજનથી પરિચિત સૂત્રો પર આધારિત છે; રેલવે મંત્રાલય દ્વારા તમામ પ્રોજેક્ટની સંપૂર્ણ સત્તાવાર યાદી હજુ જાહેર કરવામાં આવી નથી.
કયા રાજ્યોમાં રેલવે નેટવર્ક મજબૂત થશે?
પ્રસ્તાવિત કાર્યક્રમ હેઠળ ચીન, પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ સરહદને અડીને આવેલા અનેક રાજ્યોમાં રેલવે સુવિધાઓનો વિસ્તાર કરવામાં આવી શકે છે. તેમાં ખાસ કરીને નીચેના વિસ્તારોનો સમાવેશ થવાની શક્યતા છે:
- પંજાબ
- રાજસ્થાન
- હિમાચલ પ્રદેશ
- પશ્ચિમ બંગાળ
- આસામ
- સિક્કિમ
- અરુણાચલ પ્રદેશ
- અન્ય પૂર્વોત્તર રાજ્યો
આ વિસ્તારોમાં નવા ટ્રેક બિછાવવાની સાથે વર્તમાન લાઇનનું ગેજ, ક્ષમતા, સિગ્નલિંગ અને સ્ટેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અપગ્રેડ થઈ શકે છે. સરહદી વિસ્તારોમાં ટ્રેન અને માલગાડીની અવરજવર વધારવા નવા પ્લેટફોર્મ, યાર્ડ અને લોડિંગ સુવિધાઓ પણ વિકસાવવામાં આવે તેવી શક્યતા છે.
ડોકલામ નજીક 17 કિલોમીટરની વ્યૂહાત્મક રેલ લિંક
આ સમગ્ર આયોજનમાં ઉત્તર બંગાળનો ખુનિયા મોર–જલઢાકા રેલવે પ્રોજેક્ટ વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. રેલવે મંત્રાલયે ચાંલસા નજીકના ખુનિયા મોરથી જલઢાકા સુધી આશરે 17 કિલોમીટર લાંબી નવી રેલ લાઇન માટે રૂ. 272 કરોડ મંજૂર કર્યા હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
આ રેલ લિંક ભારત-ચીન-ભૂતાન ત્રિભેટના વ્યૂહાત્મક વિસ્તારમાં કનેક્ટિવિટી સુધારશે. જલઢાકા, બિંદુ અને તોડે-તાંગતા જેવા સરહદી તથા પર્યટન વિસ્તારોને રેલ નેટવર્ક સાથે જોડવામાં મદદ મળશે.
જોકે, આ રેલવે લાઇન સીધી ડોકલામ સુધી પહોંચશે એવું કહેવું તકનિકી રીતે સંપૂર્ણ ચોક્કસ નથી. પ્રોજેક્ટ ડોકલામ નજીકના ભારત-ચીન-ભૂતાન ત્રિભેટ વિસ્તારમાં પહોંચ સુધારશે અને અંતિમ સરહદી વિસ્તારમાં માર્ગ તથા અન્ય માધ્યમો સાથે કનેક્ટિવિટી મજબૂત કરશે.
ડોકલામનું વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વ
ડોકલામ ભારત, ચીન અને ભૂતાન વચ્ચેનું અત્યંત સંવેદનશીલ ત્રિભેટ ક્ષેત્ર છે. વર્ષ 2017માં આ વિસ્તારમાં ભારત અને ચીનના સૈનિકો વચ્ચે લાંબો અવરોધ સર્જાયો હતો. આ ઘટના બાદ ઉત્તર બંગાળ અને સિક્કિમ તરફના માર્ગ અને રેલ નેટવર્કને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત વધુ સ્પષ્ટ બની હતી.
ડોકલામ વિસ્તાર ભારત માટે એટલા માટે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે તે સિલિગુડી કોરિડોર અથવા “ચિકન નેક”ની નજીક આવેલો છે. આ સાંકડો કોરિડોર ભારતના બાકીના ભાગને પૂર્વોત્તર રાજ્યો સાથે જોડે છે. અહીં પરિવહનમાં કોઈ વિક્ષેપ સર્જાય તો સમગ્ર ઉત્તરપૂર્વની કનેક્ટિવિટી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
સિલિગુડી કોરિડોરમાં ભૂગર્ભ રેલ ટ્રેકની યોજના
ભારત સરકારે સિલિગુડી કોરિડોરના આશરે 40 કિલોમીટર લાંબા સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં કેટલીક રેલ લાઇનોને ભૂગર્ભ અથવા વધુ સુરક્ષિત માર્ગથી પસાર કરવાની યોજના પણ દર્શાવી છે. રેલવે મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે આ વિસ્તારમાં મહત્વપૂર્ણ રેલ કનેક્ટિવિટીને સુરક્ષિત બનાવવાની જરૂરિયાત અંગે અગાઉ માહિતી આપી હતી.
ભૂગર્ભ રેલ માર્ગો બનાવવાથી યુદ્ધ, હુમલો, કુદરતી આફત અથવા અન્ય સુરક્ષા જોખમોની સ્થિતિમાં પૂર્વોત્તર ભારત સાથેનો સંપર્ક જાળવવામાં મદદ મળી શકે છે.
પાકિસ્તાન સરહદે રેલવે માળખું મજબૂત કરવાની તૈયારી
પાકિસ્તાનને અડીને આવેલા પંજાબ અને રાજસ્થાનના વિસ્તારોમાં પણ વર્તમાન રેલવે ટ્રેકની ક્ષમતા વધારવા, નવા લૂપ, પ્લેટફોર્મ અને માલવાહક સુવિધાઓ તૈયાર કરવાની યોજના હોઈ શકે છે.
આ સરહદી વિસ્તારોમાં રેલવે નેટવર્કનો ઉપયોગ સામાન્ય નાગરિક અને વેપારી પરિવહન ઉપરાંત સંરક્ષણ દળો, ભારે વાહનો, ઇંધણ, ખાદ્ય સામગ્રી અને અન્ય જરૂરી પુરવઠાની ઝડપી હેરફેર માટે પણ થઈ શકે છે.
અહેવાલોમાં પાકિસ્તાન સરહદ નજીક આશરે 1,450 કિલોમીટર વિસ્તારમાં માર્ગ અને પરિવહન કનેક્ટિવિટી મજબૂત કરવાની વ્યાપક યોજનાઓનો ઉલ્લેખ છે. જોકે, આ સમગ્ર લંબાઈમાં નવી રેલ લાઇન જ બનશે એવું માનવું યોગ્ય નથી; તેમાં માર્ગ, રેલ અને અન્ય લોજિસ્ટિક્સ માળખાનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
બાંગ્લાદેશ સરહદ અને પૂર્વોત્તરની કનેક્ટિવિટી
બાંગ્લાદેશ સાથે ભારતની 4,096 કિલોમીટરથી વધુ લાંબી આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ છે, જે પશ્ચિમ બંગાળ, આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા અને મિઝોરમમાંથી પસાર થાય છે. સરહદી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ભારતની સુરક્ષા, કાયદેસર વેપાર અને નાગરિક પરિવહન માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
આ વિસ્તારોમાં રેલવે નેટવર્ક મજબૂત થતાં ઉત્તરપૂર્વ ભારતને દેશના અન્ય ભાગો સાથે વધુ સીધી અને વૈકલ્પિક કનેક્ટિવિટી મળી શકે છે. બાંગ્લાદેશમાં રાજકીય પરિવર્તન અને પ્રાદેશિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે ભારત પોતાના આંતરિક પરિવહન માર્ગોને વધુ મજબૂત બનાવવા માંગે છે.
પૂર્વોત્તરમાં એક દાયકામાં 1,700 કિમી રેલ લાઇનનો વધારો
અહેવાલો મુજબ છેલ્લા એક દાયકામાં પૂર્વોત્તર ભારતમાં આશરે 1,700 કિલોમીટર જેટલા નવા રેલવે નેટવર્કનો ઉમેરો અથવા વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું છે. હવે સરહદી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કાર્યક્રમ હેઠળ આ પ્રક્રિયાને વધુ ઝડપી બનાવવાની યોજના છે.
અરુણાચલ પ્રદેશ, આસામ, મણિપુર, મિઝોરમ, મેઘાલય, નાગાલેન્ડ, સિક્કિમ અને ત્રિપુરામાં રેલવે કનેક્ટિવિટી વધવાથી પ્રવાસનો સમય ઘટશે અને વેપાર, પર્યટન તથા સ્થાનિક રોજગારીને પ્રોત્સાહન મળશે.
ટનલ અને બ્રિજ બનશે યોજનાનો મહત્ત્વનો ભાગ
સરહદી અને પર્વતીય વિસ્તારોમાં રેલવે લાઇનનું બાંધકામ સામાન્ય મેદાની વિસ્તારોની સરખામણીમાં વધુ મુશ્કેલ હોય છે. હિમાલય અને પૂર્વોત્તરમાં ઊંચા પર્વતો, નદીઓ, ભૂસ્ખલન અને ભૂકંપનો જોખમ રહે છે. તેથી પ્રસ્તાવિત પ્રોજેક્ટમાં મોટી સંખ્યામાં ટનલ અને બ્રિજ બનાવવા પડી શકે છે.
આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટમાં જમીન સંપાદન, વન અને પર્યાવરણ મંજૂરી, ભૌગોલિક સર્વેક્ષણ તથા સુરક્ષા મંજૂરી મહત્વપૂર્ણ રહેશે. ભારતીય રેલવે પણ અગાઉ જણાવી ચૂકી છે કે રેલ પ્રોજેક્ટની સમયમર્યાદા જમીન સંપાદન, પર્યાવરણ મંજૂરી, ભૂપ્રાકૃતિક સ્થિતિ અને કાયદો-વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ સહિતના અનેક પરિબળો પર નિર્ભર રહે છે.
સૈન્ય અને નાગરિક બંને માટે ફાયદાકારક
સરહદી રેલવે નેટવર્કનું મહત્ત્વ માત્ર સૈન્ય લોજિસ્ટિક્સ પૂરતું મર્યાદિત નથી. નવા રેલ પ્રોજેક્ટથી સ્થાનિક નાગરિકો માટે મુસાફરી સરળ થશે, કૃષિ અને સ્થાનિક ઉત્પાદનોને મોટા બજાર સુધી પહોંચ મળશે તેમજ પર્યટનને પ્રોત્સાહન મળશે.
ખાસ કરીને ખુનિયા મોર–જલઢાકા રેલવે લાઇનથી ઉત્તર બંગાળના ડુઅર્સ વિસ્તારમાં પર્યટન વધવાની શક્યતા છે. જલઢાકા, બિંદુ અને નજીકના પર્વતીય સ્થળોએ પહોંચ વધુ સરળ બનશે.
સરહદી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર સરકારનું વધતું ધ્યાન
કેન્દ્ર સરકારે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સરહદી માર્ગો, હેલિપેડ, બોર્ડર આઉટપોસ્ટ, વાડ, ફ્લડલાઇટિંગ અને ટેક્નોલોજી આધારિત દેખરેખ માટે પણ રોકાણ વધાર્યું છે. ગૃહ મંત્રાલયની બોર્ડર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એન્ડ મેનેજમેન્ટ યોજનામાં ભારત-પાકિસ્તાન, ભારત-બાંગ્લાદેશ અને ભારત-ચીન સહિતની સરહદો પર સુરક્ષા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિકાસ સામેલ છે. રેલવેમાં સૂચિત રૂ. 45,000 કરોડનું રોકાણ આ વ્યાપક સરહદી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર નીતિનો અગત્યનો ભાગ બની શકે છે.
સત્તાવાર મંજૂરી અંગે શું સ્થિતિ છે?
ખુનિયા મોરથી જલઢાકાની 17 કિલોમીટર રેલ લાઇન માટે રૂ. 272 કરોડની મંજૂરી અંગે અહેવાલો ઉપલબ્ધ છે. પરંતુ રૂ. 45,000 કરોડના સંપૂર્ણ સરહદી રેલવે કાર્યક્રમ અંગેની માહિતી હાલમાં અહેવાલો અને આ મામલાથી પરિચિત સૂત્રોના આધારે સામે આવી છે.
તેથી સમગ્ર રૂ. 45,000 કરોડના તમામ પ્રોજેક્ટને એકસાથે અંતિમ કેબિનેટ અથવા રેલવે મંજૂરી મળી ગઈ છે એવું કહેવાને બદલે તેને સરકારની સૂચિત અથવા આયોજનાધીન રોકાણ યોજના તરીકે રજૂ કરવું વધુ યોગ્ય છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
