અમેરિકા દ્વારા રશિયન ઊર્જા ખરીદતા દેશો સામે કડક ટેરિફ લાદવાની ચેતવણી વચ્ચે ભારતે જુલાઈ 2026માં રશિયા પાસેથી વિક્રમજનક માત્રામાં ક્રૂડ ઓઇલની આયાત કરી છે. શિપ-ટ્રેકિંગ અને કોમોડિટી એનાલિટિક્સ કંપનીના પ્રારંભિક આંકડા પ્રમાણે જુલાઈમાં ભારતની કુલ ક્રૂડ ઓઇલ આયાત પ્રતિદિન આશરે 50 લાખ બેરલથી વધુ રહી હતી. તેમાંથી રશિયાનો પુરવઠો પ્રતિદિન લગભગ 28 લાખ બેરલ રહ્યો હતો.
આ સાથે ભારતની કુલ ક્રૂડ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો વધીને આશરે 55.5 ટકા થયો છે. ભારતે યુક્રેન યુદ્ધ બાદ મોટા પાયે રશિયન ક્રૂડ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી આ અત્યાર સુધીનું સર્વોચ્ચ સ્તર માનવામાં આવે છે. જૂનમાં રશિયા પાસેથી આશરે 27 લાખ બેરલ પ્રતિદિન ક્રૂડ આવ્યું હતું, જે જુલાઈમાં વધીને 28 લાખ બેરલ પ્રતિદિન થયું.
પહેલીવાર અડધાથી વધુ ક્રૂડ રશિયાથી આવ્યું
જુલાઈના આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતે પોતાની જરૂરિયાતનું અડધાથી વધુ આયાતી ક્રૂડ એક જ દેશ—રશિયા—પાસેથી ખરીદ્યું હતું. રશિયન ક્રૂડનો હિસ્સો 50 ટકાને વટાવીને લગભગ 55 ટકા સુધી પહોંચતાં ભારતની ઊર્જા આયાત વ્યવસ્થામાં મોટો બદલાવ જોવા મળ્યો છે.
રશિયા હવે ભારતનો સૌથી મોટો ક્રૂડ ઓઇલ સપ્લાયર બની ગયો છે. રશિયાથી થયેલી આયાત UAE અને સાઉદી અરેબિયાથી થયેલી સંયુક્ત આયાત કરતાં પણ વધારે હોવાનું બજારના પ્રારંભિક આંકડાઓમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. મધ્ય પૂર્વના પરંપરાગત સપ્લાયરો લાંબા સમયથી ભારતીય રિફાઇનરીઓના મુખ્ય સ્ત્રોત રહ્યા છે, પરંતુ ડિસ્કાઉન્ટ, ઉપલબ્ધતા અને પુરવઠાની વિશ્વસનીયતાને કારણે રશિયાએ તેમની સરખામણીએ મોટો હિસ્સો મેળવ્યો છે.
અમેરિકાની 100 ટકા ટેરિફની ચેતવણી
ભારતની રશિયન ક્રૂડ ખરીદી એવા સમયે રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી છે જ્યારે અમેરિકામાં રશિયા પર વધુ આર્થિક દબાણ લાવવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે. રશિયન ક્રૂડ, ગેસ અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનો ખરીદતા દેશોના માલ પર ભારે સેકન્ડરી ટેરિફ લાદવાની જોગવાઈ ધરાવતા પ્રતિબંધ સંબંધિત પ્રસ્તાવો પર અમેરિકામાં ચર્ચા થઈ રહી છે.
અમેરિકી નેતૃત્વે રશિયા સાથે ઊર્જા વેપાર ચાલુ રાખતા દેશો સામે 100 ટકા સુધીની ટેરિફ કાર્યવાહી કરવાની ચેતવણી આપી છે. જોકે, આવી ચેતવણીઓ અને કાયદાકીય પ્રસ્તાવો વચ્ચે કયો દર, કયા દેશો અને કઈ તારીખથી લાગુ પડશે તે અંતિમ નીતિ અને સત્તાવાર આદેશ પર આધારિત રહેશે. તેથી તેને અમલમાં આવી ગયેલી ટેરિફ નહીં, પરંતુ સંભવિત અથવા પ્રસ્તાવિત કાર્યવાહી તરીકે જોવી જરૂરી છે.
ભૂરાજકીય અનિશ્ચિતતામાં રશિયા બન્યું વિશ્વસનીય સપ્લાયર
Kplerના વિશ્લેષક નિખિલ દુબેના જણાવ્યા પ્રમાણે મધ્ય પૂર્વના મુખ્ય સમુદ્રી માર્ગો આસપાસની ભૂરાજકીય અનિશ્ચિતતાએ ભારતને વૈકલ્પિક સપ્લાયરો તરફ વળવા પ્રેરિત કર્યું છે. સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ અને બાબ-અલ-મંદેબ જેવા મહત્ત્વપૂર્ણ માર્ગોમાં સર્જાતી અસ્થિરતાને કારણે પશ્ચિમ એશિયાથી આવતા પુરવઠા અંગે ચિંતા વધી હતી.
આ પરિસ્થિતિમાં રશિયન ક્રૂડ ભારતીય રિફાઇનરો માટે પ્રમાણમાં સ્થિર અને સતત ઉપલબ્ધ વિકલ્પ તરીકે સામે આવ્યું છે. ભારતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રશિયા, લેટિન અમેરિકા, આફ્રિકા અને અન્ય વિસ્તારોમાંથી ક્રૂડ ખરીદી વધારીને પોતાની ઊર્જા સપ્લાય વ્યવસ્થાનું વૈવિધ્યીકરણ કર્યું છે.
રશિયન ક્રૂડની વધતી આયાત પાછળ માત્ર ભારતીય માંગ જ નહીં, પરંતુ રશિયામાં સર્જાયેલી પરિસ્થિતિ પણ જવાબદાર છે. રશિયન રિફાઇનિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર થયેલા ડ્રોન હુમલાઓના કારણે કેટલાક વિસ્તારોમાં સ્થાનિક રિફાઇનિંગ પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો થયો હતો.
સ્થાનિક સ્તરે ઓછું ક્રૂડ પ્રોસેસ થતાં નિકાસ માટે વધુ જથ્થો ઉપલબ્ધ બન્યો હતો. આ વધારાની ઉપલબ્ધતાનો લાભ ભારત અને ચીન જેવા મોટા એશિયન ખરીદદારોને મળ્યો છે. ઓગસ્ટમાં પણ રશિયા પોતાના પશ્ચિમી બંદરો પરથી ક્રૂડ નિકાસ વધારવાની તૈયારીમાં હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
ડિસ્કાઉન્ટથી ભારતીય રિફાઇનરોને આર્થિક લાભ
યુક્રેન યુદ્ધ બાદ પશ્ચિમી પ્રતિબંધોને કારણે રશિયાએ ભારતીય રિફાઇનરોને આંતરરાષ્ટ્રીય બેન્ચમાર્ક કરતાં ઓછા ભાવે ક્રૂડ વેચવાનું શરૂ કર્યું હતું. આ ડિસ્કાઉન્ટને કારણે ભારતીય ઓઇલ કંપનીઓને કાચા તેલની ખરીદીમાં ખર્ચ બચાવવાની તક મળી હતી.
જોકે જુલાઈના અંત સુધીમાં રશિયન Urals ક્રૂડ પર મળતું ડિસ્કાઉન્ટ ઘટીને બ્રેન્ટ કરતાં પ્રતિ બેરલ આશરે 1થી 2 ડોલર જેટલું રહી ગયું હતું. મહિનાના શરૂઆતના ભાગમાં આ ડિસ્કાઉન્ટ ઘણું વધારે હતું. રશિયન તેલની વધતી માંગ, મધ્ય પૂર્વના પુરવઠાની અનિશ્ચિતતા અને ઉપલબ્ધ કાર્ગોમાં ફેરફારને કારણે ડિસ્કાઉન્ટ સંકુચિત થયું હતું.
સસ્તા ક્રૂડનો સીધો લાભ ભારતીય રિફાઇનરોના પ્રોસેસિંગ ખર્ચ અને રિફાઇનિંગ માર્જિનને થઈ શકે છે. તે દેશના ક્રૂડ આયાત બિલ અને ચાલુ ખાતાની ખાધ પરનું દબાણ ઘટાડવામાં પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે. જોકે, તેને સીધો “રાજકોષીય ખાધ”નો લાભ ગણાવવો યોગ્ય નથી, કારણ કે રાજકોષીય ખાધ મુખ્યત્વે સરકારની આવક અને ખર્ચ સાથે સંબંધિત હોય છે.
UAE અને સાઉદી અરેબિયાની સ્થિતિ
UAE અને સાઉદી અરેબિયા હજુ પણ ભારતના અગત્યના ક્રૂડ સપ્લાયર છે, પરંતુ જુલાઈમાં તેઓ રશિયાથી ઘણાં પાછળ રહ્યા હતા. પશ્ચિમ એશિયામાં પુરવઠાના માર્ગો અંગે સર્જાયેલી અનિશ્ચિતતા અને કેટલીક શિપમેન્ટ માટે વધેલા પરિવહન ખર્ચને કારણે ભારતીય રિફાઇનરોએ રશિયન તથા અન્ય બિન-મધ્ય પૂર્વીય ગ્રેડ તરફ વધુ ધ્યાન આપ્યું હતું.
એપ્રિલથી જૂન 2026ના ત્રિમાસિક ગાળામાં ભારતની મધ્ય પૂર્વથી ક્રૂડ આયાતમાં ઘટાડો થયો હતો, જ્યારે રશિયા અને લેટિન અમેરિકન દેશોમાંથી ખરીદી વધી હતી. આ પરિવર્તન દર્શાવે છે કે ભારત એક જ પ્રદેશ પર નિર્ભરતા ઘટાડીને વધુ વ્યાપક સપ્લાય નેટવર્ક તૈયાર કરી રહ્યું છે.
ભારત માટે રશિયન ક્રૂડનું મહત્ત્વ
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ક્રૂડ ઓઇલ આયાતકાર દેશોમાં સામેલ છે અને પોતાની કુલ જરૂરિયાતનો મોટો ભાગ વિદેશમાંથી ખરીદે છે. તેથી ક્રૂડનો ભાવ, પુરવઠાની સુરક્ષા અને પરિવહન ખર્ચ ભારતીય અર્થતંત્ર માટે અત્યંત મહત્ત્વના છે.
રશિયન ક્રૂડની ખરીદી ભારતને ત્રણ મુખ્ય રીતે લાભ આપે છે—સપ્લાયનું વૈવિધ્યીકરણ, સ્પર્ધાત્મક ભાવ અને ભૂરાજકીય સંકટના સમયમાં સતત ઉપલબ્ધતા. બીજી તરફ, અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશોની સંભવિત સેકન્ડરી પ્રતિબંધ નીતિઓને કારણે ભારતીય રિફાઇનરોને વેપાર, બેન્કિંગ, વીમા અને શિપિંગ સંબંધિત જોખમોનું પણ મૂલ્યાંકન કરવું પડી શકે છે.
વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અને ઊર્જા સુરક્ષાનું સંતુલન
ભારત લાંબા સમયથી પોતાની ઊર્જા ખરીદી દેશના રાષ્ટ્રીય હિત, બજારભાવ અને પુરવઠાની સુરક્ષાના આધારે નક્કી કરવાની નીતિ અપનાવતું રહ્યું છે. રશિયા પાસેથી વધતી ખરીદી આ વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાનું ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.
જોકે રશિયન ક્રૂડ પર વધારે નિર્ભરતા પણ ભવિષ્યમાં જોખમ ઊભું કરી શકે છે. ટેરિફ, પ્રતિબંધ, શિપિંગ સમસ્યા અથવા રશિયન પુરવઠામાં કોઈ મોટો વિક્ષેપ સર્જાય તો ભારતીય રિફાઇનરોને ફરીથી મધ્ય પૂર્વ, અમેરિકા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકા તરફ ઝડપથી વળવું પડી શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
