કલકત્તા હાઇકોર્ટે ભારતીય નાગરિકતા સંબંધિત એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આધાર કાર્ડ, PAN કાર્ડ, મતદાર ઓળખપત્ર, બેન્ક પાસબુક અને જમીનના જૂના રેકોર્ડ જેવા દસ્તાવેજો માત્ર પોતાની રીતે ભારતીય નાગરિકતાનો નિર્ણાયક અથવા અકાટ્ય પુરાવો ગણી શકાય નહીં.
હાઇકોર્ટે પશ્ચિમ બંગાળના મુર્શિદાબાદના એક વ્યક્તિને શંકાસ્પદ બાંગ્લાદેશી નાગરિક તરીકે ડિટેન્શન સેન્ટરમાં રાખવાના મામલે હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કરતાં આ અવલોકન કર્યું હતું. કોર્ટે જણાવ્યું કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની નાગરિકતા અંગે કાયદાકીય શંકા ઊભી થાય ત્યારે તે વ્યક્તિએ લાગુ કાયદા હેઠળ પોતાની નાગરિકતા સમર્થિત કરતા વિશ્વસનીય અને સુસંગત પુરાવા રજૂ કરવા પડે છે.
હેબિયસ કોર્પસ અરજીમાં શું દાવો કરાયો?
મામલો નાસિર નામના વ્યક્તિની અટકાયત સાથે સંબંધિત હતો. તેના કાકા તરફથી કલકત્તા હાઇકોર્ટમાં હેબિયસ કોર્પસ અરજી દાખલ કરીને દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે નાસિરને યોગ્ય કાયદાકીય પ્રક્રિયા વગર અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યો છે.
અરજદાર તરફથી નાસિરને ભારતીય નાગરિક સાબિત કરવા માટે મતદાર ઓળખપત્ર, આધાર કાર્ડ, PAN કાર્ડ, બેન્ક ખાતાની વિગતો અને પરિવારની જમીન સંબંધિત જૂના રેકોર્ડ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.
જોકે રાજ્ય સરકારે કોર્ટ સમક્ષ જણાવ્યું હતું કે તપાસ, દસ્તાવેજોની ખરાઈ અને સંબંધિત કાર્યવાહી બાદ નાસિરને વિદેશી નાગરિક જાહેર કરીને અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યો હતો.
ઓળખપત્રો નાગરિકતાનો નિર્ણાયક પુરાવો કેમ નથી?
હાઇકોર્ટે નોંધ્યું કે આધાર કાર્ડ ઓળખ અને ભારતમાં નિવાસ સાથે સંબંધિત દસ્તાવેજ છે. PAN કાર્ડનો ઉપયોગ આવકવેરા અને નાણાકીય વ્યવહારો માટે થાય છે, જ્યારે બેન્ક ખાતું ખોલાવવું પણ પોતે નાગરિકતા સ્થાપિત કરતું નથી.
મતદાર ઓળખપત્ર સામાન્ય રીતે ભારતીય નાગરિકને જ આપવામાં આવે છે, પરંતુ નાગરિકતાની સત્તાવાર કાયદાકીય તપાસ દરમિયાન તેમાં રહેલી વિગતો, તે કઈ રીતે મેળવવામાં આવ્યું અને અન્ય મૂળ દસ્તાવેજો સાથે તેની સુસંગતતા તપાસી શકાય છે.
આથી માત્ર આવા એક કે વધુ દસ્તાવેજો રજૂ કરવાથી નાગરિકતાનો દાવો આપોઆપ અને અંતિમ રીતે સાબિત થઈ જતો નથી. હાઇકોર્ટના જણાવ્યા પ્રમાણે, નાગરિકતાનો પ્રશ્ન Citizenship Act, 1955 તથા લાગુ ઇમિગ્રેશન અને ફોરેનર્સ કાયદા હેઠળ નક્કી કરવો જરૂરી છે.
જન્મસ્થળ અને જન્મતારીખના પૂરતા પુરાવા નહોતા
કોર્ટે કેસના રેકોર્ડની તપાસ દરમિયાન નોંધ્યું કે નાસિરના જન્મસ્થળ અને જન્મતારીખને સાબિત કરતા વિશ્વસનીય પ્રાથમિક દસ્તાવેજો રજૂ કરવામાં આવ્યા નહોતા.
નાગરિકતા જન્મના આધારે દાવો કરવામાં આવે ત્યારે જન્મનું સ્થળ, જન્મની તારીખ અને લાગુ સમયગાળા પ્રમાણે માતા-પિતાની નાગરિકતા મહત્વપૂર્ણ બને છે. માત્ર મતદાર કાર્ડ અથવા આધાર કાર્ડમાં નોંધાયેલી જન્મતારીખ જ જન્મનો મૂળ અને નિર્ણાયક પુરાવો ગણાતી નથી.
કોર્ટના જણાવ્યા મુજબ, જન્મનો દાખલો, જૂના શાળાકીય રેકોર્ડ, માતા-પિતાના મૂળ દસ્તાવેજો અથવા અન્ય વિશ્વસનીય પુરાવા ઉપલબ્ધ ન હોવાથી નાગરિકતાનો દાવો મજબૂત રીતે સ્થાપિત થઈ શક્યો નહોતો.
પિતાના નામ અને પરિવારના રેકોર્ડમાં વિરોધાભાસ
હાઇકોર્ટે અલગ-અલગ દસ્તાવેજોમાં નાસિરના પિતાના નામ સંબંધિત વિરોધાભાસ પણ નોંધ્યો હતો. અરજદાર દ્વારા જે પરિવાર અને વંશાવલીના આધારે નાસિરને ભારતીય નાગરિક ગણાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો, તે સંબંધો પણ પૂરતા દસ્તાવેજોથી સ્થાપિત થયા નહોતા.
કોર્ટે નોંધ્યું કે કોઈ વ્યક્તિ અન્ય સગાં અથવા પૂર્વજના આધારે નાગરિકતાનો દાવો કરે ત્યારે પ્રથમ તે જૈવિક અથવા કાયદેસર સંબંધ સાબિત કરવો જરૂરી છે. ત્યારબાદ જે પૂર્વજના આધારે દાવો કરવામાં આવે છે, તેની પોતાની ભારતીય નાગરિકતા પણ સ્થાપિત થવી જરૂરી બને છે.
માત્ર એક જ અટક, ગામ, જમીનનો રેકોર્ડ અથવા મૌખિક દાવો વંશપરંપરાગત નાગરિકતા સાબિત કરવા પૂરતો નથી.
નાગરિકતા સાબિત કરવાનો બોજ કોના પર?
વિદેશી નાગરિક હોવાની શંકા સંબંધિત કાર્યવાહી દરમિયાન કાયદાકીય ‘બર્ડન ઑફ પ્રૂફ’ એટલે કે પુરાવાનો બોજ મહત્વપૂર્ણ બને છે.
હાઇકોર્ટે જણાવ્યું કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વિશે વાજબી કાયદાકીય શંકા ઊભી થઈ હોય ત્યારે પોતાની ભારતીય નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે જરૂરી માહિતી અને દસ્તાવેજો રજૂ કરવાની જવાબદારી સંબંધિત વ્યક્તિની રહે છે.
વ્યક્તિનો જન્મ ક્યાં થયો, માતા-પિતા કોણ હતા, તેઓ ભારતીય નાગરિક હતા કે નહીં અને પરિવારની વંશાવલી શું છે—આવી વ્યક્તિગત માહિતી સામાન્ય રીતે સંબંધિત વ્યક્તિના વિશેષ જ્ઞાનમાં હોય છે. તેથી રાજ્ય દરેક વ્યક્તિ માટે આ તથ્યો શોધવાની જવાબદારી ધરાવતું નથી.
DNA તપાસનો વિકલ્પ કેમ ચર્ચાયો?
સુનાવણી દરમિયાન પરિવારના સંબંધ અને મૃત માતા-પિતાની ઓળખ સ્થાપિત કરવા માટે DNA તપાસની શક્યતા અંગે પણ ચર્ચા થઈ હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
અહેવાલો મુજબ, મૃત માતા-પિતાના અંતિમ સંસ્કાર અથવા દફનવિધિના સ્થળની ઓળખ આપવામાં આવે તો વૈજ્ઞાનિક તપાસ દ્વારા જૈવિક સંબંધ ચકાસવાની શક્યતા પર વિચાર થઈ શકતો હતો. જોકે સંબંધિત પક્ષ દ્વારા જરૂરી માહિતી અથવા સહકાર આપવામાં ન આવ્યો હોવાનું કોર્ટના રેકોર્ડ અંગેના અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
આ બાબતને કોર્ટે અરજદારના વંશાવલીના દાવાની વિશ્વસનીયતા તપાસતી વખતે ધ્યાનમાં લીધી હતી. જોકે માત્ર DNA સંબંધ સાબિત કરે તો પણ તે આપોઆપ ભારતીય નાગરિકતા સાબિત કરતું નથી; સંબંધિત માતા-પિતા અથવા પૂર્વજની નાગરિકતા પણ અલગથી સ્થાપિત કરવી પડે છે.
હાઇકોર્ટે અરજી કેમ ફગાવી?
કોર્ટે રજૂ થયેલા તમામ દસ્તાવેજો, તેમાં રહેલા વિરોધાભાસ, જન્મ સંબંધિત પ્રાથમિક પુરાવાની ગેરહાજરી અને પરિવારના સંબંધો સાબિત કરવામાં આવેલી ખામીઓ ધ્યાનમાં લીધી હતી.
ડિવિઝન બેન્ચે માન્યું કે અટકાયતને પ્રથમ દૃષ્ટિએ ગેરકાયદેસર સાબિત કરવા પૂરતી સામગ્રી રજૂ કરવામાં આવી નથી. તેથી કોર્ટે હેબિયસ કોર્પસ અરજી ફગાવી અને રાજ્યની કાર્યવાહી તથા અટકાયતના આદેશમાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કર્યો.
શું આધાર કાર્ડ વિદેશી નાગરિકને પણ મળી શકે?
Aadhaar Act હેઠળ આધાર કાર્ડ મુખ્યત્વે ઓળખ અને રહેઠાણ સાથે સંકળાયેલું છે, નાગરિકતા સાથે નહીં. કાયદા હેઠળ નિર્ધારિત સમયગાળા સુધી ભારતમાં રહેનાર કેટલાક બિન-નાગરિક રહેવાસીઓ પણ યોગ્ય શરતો પૂર્ણ કરીને આધાર માટે પાત્ર બની શકે છે.
આ કારણે આધાર નંબર હોવો એ વ્યક્તિ ભારતમાં કોઈ સમયે રહી છે અને તેની ઓળખ નોંધવામાં આવી છે તે બતાવી શકે છે, પરંતુ તે વ્યક્તિ ભારતીય નાગરિક છે એવો અંતિમ કાયદાકીય નિષ્કર્ષ આપતો નથી.
PAN અને બેન્ક પાસબુક શું સાબિત કરે છે?
PAN કાર્ડનો મુખ્ય હેતુ આવકવેરા અને નાણાકીય વ્યવહારોને ટ્રેક કરવાનો છે. ભારતમાં આવક મેળવનારા અથવા કરપાત્ર વ્યવહાર કરતા કેટલાક વિદેશી નાગરિકો અને વિદેશી સંસ્થાઓને પણ PAN મળી શકે છે.
એ જ રીતે બેન્ક ખાતું ધરાવવું નાણાકીય ઓળખ અને KYC પ્રક્રિયા પૂર્ણ કર્યાનું દર્શાવે છે. બેન્ક ખાતું અથવા પાસબુક ભારતીય નાગરિકતા આપતું નથી. તેથી PAN અને બેન્ક રેકોર્ડને સહાયક પુરાવા તરીકે ધ્યાનમાં લઈ શકાય, પરંતુ તેઓ પોતે નાગરિકતાના અંતિમ પુરાવા નથી.
મતદાર કાર્ડ અંગે કાયદાકીય સ્થિતિ
ભારતમાં મતદાર તરીકે નોંધાવવા માટે વ્યક્તિ ભારતીય નાગરિક હોવી જરૂરી છે. આથી મતદાર ઓળખપત્રનું અન્ય દસ્તાવેજોની સરખામણીમાં વિશેષ મહત્ત્વ છે.
પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિનું નામ ખોટી માહિતી, ભૂલ, બનાવટી દસ્તાવેજો અથવા અયોગ્ય નોંધણીના આધારે મતદારયાદીમાં સામેલ થયું હોવાની શંકા હોય તો ચૂંટણી અધિકારીઓ તેની તપાસ કરી શકે છે.
અદાલતી વિવાદ દરમિયાન મતદાર કાર્ડને અન્ય જન્મ, પરિવાર અને નાગરિકતા સંબંધિત પુરાવાઓ સાથે તપાસવામાં આવે છે. તેથી મતદાર કાર્ડને મજબૂત સહાયક પુરાવા તરીકે રજૂ કરી શકાય, પરંતુ દરેક પરિસ્થિતિમાં તેને અકાટ્ય પુરાવો ગણવામાં આવતું નથી.
પાસપોર્ટ પણ દરેક કેસમાં અંતિમ પુરાવો છે?
ભારતીય પાસપોર્ટ સામાન્ય રીતે ભારતીય નાગરિકોને આપવામાં આવતો મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ છે અને નાગરિકતાનો મજબૂત પ્રાથમિક પુરાવો બની શકે છે.
પરંતુ પાસપોર્ટમાં છેતરપિંડી, ખોટા દસ્તાવેજો, બનાવટી ઓળખ અથવા સત્તાધિકારીઓની ભૂલનો આરોપ હોય તો તેની કાયદેસરતા અને તેને જારી કરવાની પ્રક્રિયા તપાસી શકાય છે. તેથી વિવાદિત કેસમાં પાસપોર્ટને પણ અન્ય પુરાવાઓ અને Citizenship Actની જોગવાઈઓની સાથે વાંચવામાં આવે છે.
માત્ર એટલા માટે કે કોઈ દસ્તાવેજ અંગે તપાસ થઈ શકે છે, તેને સામાન્ય વ્યવહારમાં બિનઉપયોગી કે મૂલ્યહીન માનવું યોગ્ય નથી.
ભારતમાં જન્મથી નાગરિકતા મેળવવાના નિયમો
Citizenship Act, 1955ની કલમ 3 હેઠળ ભારતમાં જન્મેલી વ્યક્તિ માટે અલગ-અલગ સમયગાળા પ્રમાણે નાગરિકતાના નિયમો લાગુ પડે છે.
26 જાન્યુઆરી 1950થી 30 જૂન 1987 વચ્ચે જન્મ
આ સમયગાળામાં ભારતમાં જન્મેલી વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે જન્મથી ભારતીય નાગરિક ગણાય છે. માતા-પિતાની નાગરિકતા સામાન્ય રીતે નિર્ણાયક શરત નહોતી.
1 જુલાઈ 1987થી 2 ડિસેમ્બર 2004 વચ્ચે જન્મ
આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતમાં જન્મેલી વ્યક્તિ માટે જન્મ સમયે માતા અથવા પિતામાંથી ઓછામાં ઓછા એક ભારતીય નાગરિક હોવા જરૂરી છે.
3 ડિસેમ્બર 2004 પછી જન્મ
આ સમયગાળા પછી ભારતમાં જન્મેલી વ્યક્તિ ત્યારે જન્મથી ભારતીય નાગરિક ગણાય છે જ્યારે:
- માતા-પિતા બંને ભારતીય નાગરિક હોય; અથવા
- માતા-પિતામાંથી એક ભારતીય નાગરિક હોય અને બીજો ગેરકાયદેસર સ્થળાંતરિત વ્યક્તિ ન હોય.
આથી 3 ડિસેમ્બર 2004 પછી જન્મેલી દરેક વ્યક્તિ માટે માતા-પિતા બંને ભારતીય હોવા ફરજિયાત છે એવું કહેવું સંપૂર્ણપણે સાચું નથી. એક માતા અથવા પિતા ભારતીય હોય અને બીજો ‘illegal migrant’ ન હોય તો પણ જન્મથી નાગરિકતા મળી શકે છે.
નાગરિકતા માત્ર જન્મથી જ મળતી નથી
ભારતીય કાયદા મુજબ નાગરિકતા માત્ર જન્મના આધારે જ નહીં, પરંતુ નીચેના માર્ગોથી પણ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે:
- જન્મ દ્વારા
- વંશ દ્વારા
- નોંધણી દ્વારા
- નેચરલાઇઝેશન દ્વારા
- ભારત સાથે કોઈ પ્રદેશના વિલીનીકરણ દ્વારા
દરેક માર્ગ માટે Citizenship Act, 1955માં અલગ શરતો અને દસ્તાવેજોની જોગવાઈ છે.
કયા દસ્તાવેજો નાગરિકતાના દાવાને મજબૂત બનાવી શકે?
નાગરિકતાના વિવાદમાં કોઈ એક દસ્તાવેજની જગ્યાએ દસ્તાવેજોની સુસંગત શ્રેણી વધુ મહત્વપૂર્ણ બને છે. તેમાં પરિસ્થિતિ પ્રમાણે નીચેના રેકોર્ડ ઉપયોગી થઈ શકે છે:
- સત્તાવાર જન્મ પ્રમાણપત્ર
- જૂના શાળાકીય પ્રવેશ રેકોર્ડ અથવા સ્કૂલ લીવિંગ સર્ટિફિકેટ
- માતા-પિતાના જન્મ અને નાગરિકતા સંબંધિત રેકોર્ડ
- જૂની મતદારયાદીમાં પરિવારની પ્રમાણિત નોંધ
- સરકારી સેવા અથવા સત્તાવાર નિવાસ સંબંધિત જૂના રેકોર્ડ
- નાગરિકતા નોંધણી અથવા નેચરલાઇઝેશન પ્રમાણપત્ર
- ભારતીય મિશનમાં નોંધાયેલ વિદેશી જન્મનો રેકોર્ડ
- કોર્ટ અથવા સક્ષમ અધિકારી દ્વારા પ્રમાણિત વંશાવલી સંબંધિત પુરાવા
કયા દસ્તાવેજને કેટલું વજન આપવું તે વ્યક્તિના જન્મના વર્ષ, જન્મસ્થળ, માતા-પિતાની સ્થિતિ અને નાગરિકતાનો દાવો કયા કાનૂની આધારે કરવામાં આવ્યો છે તેના પર આધાર રાખે છે.
ચુકાદાનો સામાન્ય નાગરિકો પર શું અર્થ?
આ ચુકાદાનો અર્થ એવો નથી કે દરેક આધાર, PAN અથવા મતદાર કાર્ડ શંકાસ્પદ છે અથવા સામાન્ય નાગરિકોએ તાત્કાલિક નાગરિકતા સાબિત કરવી પડશે. ચુકાદો એવા વિશિષ્ટ કેસને લગતો છે જેમાં વ્યક્તિની નાગરિકતા પહેલેથી વિવાદિત હતી, સત્તાવાર તપાસ થઈ હતી અને વિવિધ દસ્તાવેજોમાં ગંભીર વિરોધાભાસ નોંધાયા હતા.
સામાન્ય દૈનિક વ્યવહારોમાં આધાર, PAN, મતદાર કાર્ડ, પાસપોર્ટ અને બેન્ક રેકોર્ડ તેમના નિર્ધારિત હેતુ માટે માન્ય રહે છે. પરંતુ નાગરિકતા અંગે ગંભીર કાયદાકીય વિવાદ ઊભો થાય ત્યારે અદાલત મૂળ અને સુસંગત પુરાવાની માંગ કરી શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
