ગુજરાતના અમદાવાદ માટે આજે ગૌરવનો ઐતિહાસિક દિવસ સાબિત થયો છે, કારણ કે શહેરની પ્રાચીન અને આધ્યાત્મિક પરંપરાનો અભિન્ન ભાગ એવી ‘માતાની પછેડી’ હસ્તકળાને સત્તાવાર રીતે GI (Geographical Indication) ટેગ એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. આશરે ચાર સદી જૂની આ અનોખી કળા, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે “Temple Hangings” તરીકે ઓળખાય છે, હવે અમદાવાદ જિલ્લાની વિશિષ્ટ બૌદ્ધિક સંપત્તિ તરીકે કાયદાકીય સુરક્ષા હેઠળ આવી ગઈ છે. આ માન્યતા માત્ર કળાની જ નહીં પરંતુ શહેરના પરંપરાગત કસબીઓના વર્ષોથી ચાલતા વારસાને વૈશ્વિક સ્તરે પ્રતિષ્ઠા અપાવનાર છે.
‘માતાની પછેડી’ માત્ર કાપડ પરનું ચિત્રણ નથી, પરંતુ ભક્તિ, સંઘર્ષ અને આસ્થાની જીવંત ગાથા છે. ઇતિહાસ મુજબ, લગભગ 400 વર્ષ પહેલાં દેવીપૂજક સમુદાયને સામાજિક ભેદભાવના કારણે મંદિરોમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી નહોતી. તે સમયે તેમણે પોતાની શ્રદ્ધાને અભિવ્યક્ત કરવા માટે કાપડ પર દેવી-દેવતાઓના ચિત્રો દોરીને તેને ‘હરતું-ફરતું મંદિર’ બનાવી દીધું. આ કળા દ્વારા તેઓ જ્યાં ઈચ્છે ત્યાં પૂજા કરી શકતા હતા. સમય જતાં આ પરંપરા માત્ર ધાર્મિક અભિવ્યક્તિ નહીં રહી, પરંતુ વિશ્વભરના મ્યુઝિયમોમાં સ્થાન મેળવનારી એક અનોખી લોકકલા બની ગઈ.
આ હસ્તકળાની વિશેષતા તેના કુદરતી રંગો અને પરંપરાગત પદ્ધતિમાં છે. તેમાં લોખંડના કાટ અને ગોળમાંથી કાળો રંગ બનાવવામાં આવે છે, જ્યારે ફટકડી અને મજીઠના મૂળમાંથી લાલ રંગ તૈયાર થાય છે. કાપડની મધ્યમાં આદ્યશક્તિ માતાજીનું ચિત્રણ કરવામાં આવે છે અને તેની આસપાસ મેલડી માતા તથા સિકોતરી માતા જેવા સ્થાનિક દેવી-દેવતાઓના દૃશ્યો આલેખવામાં આવે છે. મોટા ચોરસ કાપડ પર બનાવવામાં આવેલી આ કૃતિને ‘માતાનો ચંદરવો’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે કળાની ભવ્યતા અને ધાર્મિક મહત્તાને વધુ ઊંચાઈ આપે છે.
આ કળાની ખ્યાતિ સ્થાનિક સ્તરથી બહાર જઈને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ સુધી પહોંચી છે. 19મી સદીમાં અમદાવાદમાં બનેલી એક ‘માતાની પછેડી’ આજે ઑસ્ટ્રિયાની રાષ્ટ્રીય ગેલેરીમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવી છે. ઉપરાંત જ્યોતિન્દ્ર જૈન, હકુ શાહ અને એબરહાર્ડ ફિશર જેવા વિખ્યાત સંશોધકોના પ્રયત્નોથી આ કળાને વૈશ્વિક ઓળખ મળી છે.
આ GI ટેગ મેળવવામાં ગુજરાત વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી પરિષદની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી છે. આ માન્યતા અમદાવાદના આશરે 70 થી 80 કારીગરો માટે નવી આશા અને તકો લઈને આવી છે. હવે આ કળાને કાયદાકીય રક્ષણ મળવાથી તેની નકલ રોકી શકાશે અને મૂળ કારીગરોને તેમની મહેનતનું યોગ્ય મૂલ્ય મળશે. સાથે જ, વૈશ્વિક આર્ટ માર્કેટમાં ‘માતાની પછેડી’નું મૂલ્ય અને ઓળખ વધુ મજબૂત બનશે.
આ રીતે, ‘માતાની પછેડી’ને મળેલો GI ટેગ માત્ર એક સન્માન નથી, પરંતુ ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક વારસાની વૈશ્વિક ઓળખને વધુ મજબૂત બનાવતો એક ઐતિહાસિક પડાવ છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
