રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 અંતર્ગત તૈયાર થઈ રહેલા ધોરણ 9ના નવા સામાજિક વિજ્ઞાન અભ્યાસક્રમમાં વર્ષ 1975થી 1977 દરમિયાન દેશમાં લાગુ કરવામાં આવેલી રાષ્ટ્રીય કટોકટી એટલે કે ઇમરજન્સીનો વિષય સામેલ કરવામાં આવ્યો હોવાના અહેવાલ સામે આવ્યા છે. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, ધોરણ 9ના સ્તરે ઇમરજન્સીનો વિગતવાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હોય તેવી આ પ્રથમ ઘટના છે.
આ વિષયને ‘Understanding Society: India and Beyond’ નામના સામાજિક વિજ્ઞાનના પુસ્તકના લોકશાહીની શક્તિઓ અને પડકારો સાથે સંબંધિત પ્રકરણમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું હોવાનું જણાવાયું છે. અહેવાલો પ્રમાણે પુસ્તકમાં ઇમરજન્સીને ભારતીય લોકશાહી સામે ઊભા થયેલા મોટા પડકારોમાંથી એક તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે.
જોકે NCERTએ સોશિયલ મીડિયા, વેબસાઇટ અને મેસેજિંગ ગ્રુપમાં આ નામે ફરતી પુસ્તકની નકલને નકલી અને બિનસત્તાવાર ગણાવી છે. તેથી પુસ્તકના ચોક્કસ પ્રકરણ, પાનાં અને શબ્દરચના અંગે અંતિમ પુષ્ટિ NCERT દ્વારા સત્તાવાર પુસ્તક પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા પછી જ થઈ શકશે.
અત્યાર સુધી ધોરણ 12માં ભણાવવામાં આવતો હતો ઇમરજન્સીનો વિષય
અત્યાર સુધી 1975-77ની ઇમરજન્સીનો વિગતવાર અભ્યાસ મુખ્યત્વે ધોરણ 12ના રાજકીય વિજ્ઞાનના અભ્યાસક્રમમાં કરાવવામાં આવતો હતો. તેમાં કટોકટી લાગુ થવાની રાજકીય પરિસ્થિતિ, બંધારણીય જોગવાઈઓ, નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ પર તેની અસર અને વર્ષ 1977ની સામાન્ય ચૂંટણી જેવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થતો હતો.
હવે આ વિષયને ધોરણ 9ના સ્તરે રજૂ કરવાનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓને નાની ઉંમરથી જ લોકશાહી, બંધારણ, નાગરિક અધિકારો અને જવાબદાર નાગરિકત્વ વિશે સમજ આપવાનો હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ પરિવર્તન રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 અંતર્ગત અભ્યાસક્રમને વધુ સંકલિત અને અનુભવ આધારિત બનાવવાની પ્રક્રિયાનો ભાગ છે.
51 વર્ષ પહેલાં દેશમાં લાગુ કરવામાં આવી હતી ઇમરજન્સી
25 જૂન, 1975ના રોજ તત્કાલીન વડાં પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીના નેતૃત્વવાળી કેન્દ્ર સરકારની ભલામણ પર દેશમાં આંતરિક કટોકટી જાહેર કરવામાં આવી હતી. બીજા દિવસે રેડિયો પ્રસારણ દ્વારા દેશના નાગરિકોને તેની જાણ કરવામાં આવી હતી. આ કટોકટી માર્ચ 1977 સુધી અમલમાં રહી હતી.
વર્ષ 2026માં ઇમરજન્સીની જાહેરાતને 51 વર્ષ પૂર્ણ થઈ રહ્યાં છે. ભારતીય રાજકારણ અને બંધારણીય ઇતિહાસમાં આ સમયગાળાને અત્યંત વિવાદાસ્પદ માનવામાં આવે છે, કારણ કે આ દરમિયાન નાગરિક સ્વતંત્રતા, રાજકીય વિરોધ અને પત્રકારત્વ પર ગંભીર નિયંત્રણો લાગુ કરવામાં આવ્યા હતા.
બેરોજગારી, મોંઘવારી અને સરકાર સામે વધતો જનઆક્રોશ
મીડિયા અહેવાલો અનુસાર નવા પાઠ્યક્રમમાં 1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં દેશની રાજકીય અને આર્થિક પરિસ્થિતિની પણ ચર્ચા કરવામાં આવી છે. તે સમયે મોંઘવારી, બેરોજગારી, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને ગેરવહીવટના આક્ષેપોને કારણે કેન્દ્ર સરકાર સામે અસંતોષ વધી રહ્યો હતો.
ગુજરાત અને બિહારમાં વિદ્યાર્થીઓના આંદોલનો શરૂ થયા હતા. ભ્રષ્ટાચાર, ભાવવધારો અને શાસન વ્યવસ્થા સામે શરૂ થયેલા આ વિરોધમાં બાદમાં સામાન્ય નાગરિકો અને વિરોધ પક્ષો પણ જોડાયા હતા. આ સમગ્ર રાજકીય વાતાવરણ વચ્ચે જયપ્રકાશ નારાયણનું આંદોલન રાષ્ટ્રીય સ્તરે શક્તિશાળી બન્યું હતું.
મૂળભૂત અધિકારો અને નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ પર નિયંત્રણ
ઇમરજન્સી દરમિયાન અનેક મૂળભૂત અધિકારોના અમલ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. સરકારની ટીકા કરનાર રાજકીય નેતાઓ, સામાજિક કાર્યકરો, વિદ્યાર્થીઓ અને વિરોધ પક્ષોના સભ્યોની મોટા પાયે ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.
આ સમયગાળા દરમિયાન નાગરિકોને પોતાની વાત મુક્તપણે વ્યક્ત કરવાની અને સરકાર સામે વિરોધ કરવાની ક્ષમતા મર્યાદિત થઈ હતી. લોકશાહી સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા અને સરકારની જવાબદારી અંગે પણ ગંભીર સવાલો ઊભા થયા હતા.
નવા અભ્યાસક્રમનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓને સમજાવવાનો છે કે લોકશાહી માત્ર ચૂંટણી સુધી મર્યાદિત નથી. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, કાયદાનું શાસન, સરકારની જવાબદારી, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને નાગરિક અધિકારો પણ લોકશાહીના અનિવાર્ય આધારસ્તંભ છે.
મીડિયા પર સેન્સરશિપ અને અખબારો પર નિયંત્રણ
ઇમરજન્સીનો સૌથી ચર્ચાસ્પદ મુદ્દો પત્રકારત્વ પર લાદવામાં આવેલી સેન્સરશિપ હતી. અખબારોને કેટલીક સામગ્રી પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં સરકારી મંજૂરી લેવી પડતી હતી. સરકાર વિરુદ્ધના સમાચાર, સંપાદકીય લેખ અને રાજકીય ટીકા રોકવામાં આવતી હોવાના અનેક ઐતિહાસિક ઉલ્લેખો મળે છે.
પ્રેસની સ્વતંત્રતા પર લાગેલા નિયંત્રણોને લોકશાહી માટે ગંભીર ચેતવણી તરીકે જોવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થીઓને આ સમયગાળાનો અભ્યાસ કરાવવાથી સ્વતંત્ર મીડિયા અને માહિતી મેળવવાના અધિકારનું મહત્ત્વ સમજાવવામાં મદદ મળી શકે છે.
લોકનાયક જયપ્રકાશ નારાયણના આંદોલનને વિશેષ સ્થાન
નવા પાઠ્યક્રમ અંગેના અહેવાલોમાં સમાજવાદી નેતા જયપ્રકાશ નારાયણની ભૂમિકાને પણ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું હોવાનું જણાવાયું છે. ‘લોકનાયક’ તરીકે જાણીતા જયપ્રકાશ નારાયણે સરકાર સામે ‘સંપૂર્ણ ક્રાંતિ’નું આહ્વાન કર્યું હતું.
તેમના નેતૃત્વમાં બિહારનું વિદ્યાર્થી આંદોલન વિશાળ જનઆંદોલનમાં પરિવર્તિત થયું હતું. ગુજરાતના નવનિર્માણ આંદોલન સહિત દેશના વિવિધ ભાગોમાં સરકાર વિરુદ્ધ વધતા વિરોધને કારણે રાજકીય પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બની હતી.
ઇમરજન્સી લાગુ થયા બાદ જયપ્રકાશ નારાયણ સહિત અનેક રાષ્ટ્રીય નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તેમના આંદોલનને સ્વતંત્રતા, જવાબદાર શાસન અને લોકશાહી અધિકારો માટેના મહત્ત્વપૂર્ણ સંઘર્ષ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે.
1977ની ચૂંટણીમાં લોકશાહીની શક્તિનો પરિચય
લગભગ 21 મહિના પછી ઇમરજન્સી હટાવવામાં આવી અને વર્ષ 1977માં સામાન્ય ચૂંટણી યોજાઈ. આ ચૂંટણીમાં ઇન્દિરા ગાંધીના નેતૃત્વવાળી કોંગ્રેસને મોટો પરાજય સહન કરવો પડ્યો અને કેન્દ્રમાં પ્રથમ વખત બિનકોંગ્રેસી સરકાર બની.
જનતા પાર્ટીની જીતે સાબિત કર્યું કે ભારતીય મતદારો લોકશાહી પ્રક્રિયા દ્વારા સરકાર બદલી શકે છે. શાંતિપૂર્ણ સત્તા પરિવર્તન અને મતદાન દ્વારા જનતાએ આપેલો નિર્ણય ભારતીય લોકશાહીની મજબૂતીનું મહત્ત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બન્યો.
વિદ્યાર્થીઓ માટે આ ઘટના એ સમજવા માટે ઉપયોગી છે કે લોકશાહીમાં અંતિમ સત્તા મતદારો પાસે રહે છે અને ચૂંટણી માત્ર પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરવાની નહીં, પરંતુ સરકારની જવાબદારી નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા પણ છે.
ઇમરજન્સી સાથે ફેક ન્યૂઝનો પણ અભ્યાસ
અહેવાલો મુજબ NCERTએ ઇમરજન્સીને માત્ર એક ઐતિહાસિક ઘટના તરીકે રજૂ કરવાને બદલે તેને વર્તમાન સમયમાં લોકશાહી સામે રહેલા પડકારો સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
વિદ્યાર્થીઓ ફેક ન્યૂઝ, ખોટી અને ભ્રામક માહિતીનો ફેલાવો, સોશિયલ મીડિયા દ્વારા અફવાઓ, જાહેર સંપત્તિને નુકસાન, કાયદા અને જાહેર નિયમોનું ઉલ્લંઘન જેવા મુદ્દાઓનો પણ અભ્યાસ કરશે.
ડિજિટલ યુગમાં ખોટી માહિતી ઝડપથી ફેલાતી હોવાથી વિદ્યાર્થીઓમાં તથ્ય ચકાસવાની ક્ષમતા અને મીડિયા સાક્ષરતા વિકસાવવી જરૂરી બની છે. કઈ માહિતી સાચી છે, સ્ત્રોત કેટલો વિશ્વસનીય છે અને કોઈ સમાચાર શેર કરતાં પહેલાં તેની ખરાઈ કેવી રીતે કરવી તેવા પ્રશ્નો પણ લોકશાહી નાગરિકત્વ સાથે જોડાયેલા છે.
ગરીબી, પ્રાદેશિકવાદ અને સામાજિક ભેદભાવની ચર્ચા
નવા અભ્યાસક્રમમાં ગરીબી, પ્રાદેશિકવાદ, જ્ઞાતિ આધારિત ભેદભાવ, સામાજિક અસમાનતા અને લિંગ અસમાનતાને પણ લોકશાહી માટેના પડકારો તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવાયું છે.
લોકશાહીમાં તમામ નાગરિકોને સમાન અધિકાર મળેલા હોવા છતાં સામાજિક અને આર્થિક અસમાનતા લોકોની વાસ્તવિક ભાગીદારીને અસર કરી શકે છે. આ કારણે વિદ્યાર્થીઓને રાજકીય લોકશાહીની સાથે સામાજિક અને આર્થિક ન્યાયની સમજ આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
‘ડેમોક્રેસી એન્ડ યૂ’ વિભાગથી નાગરિક જવાબદારીની સમજ
પુસ્તકમાં ‘Democracy and You’ નામનો નવો વિભાગ ઉમેરવામાં આવ્યો હોવાના અહેવાલ છે. આ વિભાગનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓને પોતાના જીવનમાં લોકશાહી મૂલ્યોનો અમલ કરવા અને જવાબદાર નાગરિક તરીકેની પોતાની ભૂમિકા સમજાવવાનો છે.
વિદ્યાર્થીઓને માત્ર ચૂંટણી, સંસદ અને સરકારની રચના વિશે માહિતી આપવાને બદલે પ્રશ્ન પૂછવા, ચર્ચા કરવા, અલગ મતનો આદર કરવા, તથ્યો ચકાસવા અને જાહેર હિતના મુદ્દાઓમાં જવાબદારીપૂર્વક ભાગ લેવા માટે પ્રેરિત કરવામાં આવશે.
પંચાયતથી સંસદ સુધીની લોકશાહી વ્યવસ્થા
નવા અભ્યાસક્રમમાં ગ્રામ પંચાયત, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ, મતદારોની ભાગીદારી, ચૂંટણી પ્રણાલી અને પાયાના સ્તરે લોકશાહીની કામગીરીનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હોવાનું કહેવાય છે.
પંચાયત અને સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં મહિલાઓ માટે અનામતની જોગવાઈઓ દ્વારા રાજકીય નિર્ણય પ્રક્રિયામાં મહિલાઓની ભાગીદારી કેવી રીતે વધી છે તે પણ વિદ્યાર્થીઓને સમજાવવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત, ભારતમાં પ્રાચીન સમયથી ચાલતી આવતી ચર્ચા, સભા, સમિતિ અને સામૂહિક નિર્ણયની પરંપરાઓનો પણ પરિચય કરાવવામાં આવ્યો હોવાનું મીડિયા અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
NCERTએ નકલી પુસ્તક અંગે આપી ચેતવણી
ઇમરજન્સીના પાઠ અંગેના અહેવાલો વચ્ચે NCERTએ એક મહત્વપૂર્ણ ચેતવણી પણ જાહેર કરી છે. સંસ્થાએ જણાવ્યું છે કે ‘Understanding Society: India & Beyond’ નામના ધોરણ 9ના સામાજિક વિજ્ઞાન પુસ્તકની નકલી અને બિનસત્તાવાર નકલ સોશિયલ મીડિયા, વેબસાઇટ અને મેસેજિંગ ગ્રુપમાં ફરતી કરવામાં આવી રહી છે.
NCERTએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સત્તાવાર પ્રકાશન પહેલાં કોઈ પાઠ્યપુસ્તકના વિતરણને મંજૂરી આપવામાં આવતી નથી. બિનસત્તાવાર નકલમાં રહેલી સામગ્રી ખોટી, અધૂરી, બદલાયેલી અથવા સંપૂર્ણપણે બનાવટી હોઈ શકે છે.
વિદ્યાર્થીઓ, વાલીઓ અને શિક્ષકોને માત્ર NCERTની સત્તાવાર વેબસાઇટ, ઈ-પાઠશાળા અને અધિકૃત વિક્રેતાઓ પાસેથી જ પુસ્તકો મેળવવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. તેથી ઇમરજન્સી સંબંધિત અંતિમ પાઠની ચોક્કસ વિગતો સત્તાવાર પુસ્તક ઉપલબ્ધ થયા બાદ જ નિશ્ચિત ગણવી યોગ્ય રહેશે.
લોકશાહીના ઇતિહાસમાંથી વર્તમાન માટેનો સંદેશ
ધોરણ 9ના વિદ્યાર્થીઓને ઇમરજન્સીના સમયગાળા વિશે ભણાવવાનો મુખ્ય હેતુ લોકશાહીની નબળાઈઓ અને શક્તિ—બંને સમજાવવાનો છે. ઇમરજન્સી દરમિયાન અધિકારો પર લાગેલા નિયંત્રણો લોકશાહી સંસ્થાઓની સુરક્ષાનું મહત્ત્વ સમજાવે છે, જ્યારે 1977ની ચૂંટણી લોકશાહી વ્યવસ્થાની પુનઃસ્થાપન ક્ષમતા દર્શાવે છે.
આ વિષય દ્વારા વિદ્યાર્થીઓમાં બંધારણ પ્રત્યે જાગૃતિ, નાગરિક અધિકારોની સમજ, સ્વતંત્ર મીડિયા પ્રત્યે સન્માન અને જવાબદાર મતદાર બનવાની ભાવના વિકસાવી શકાય છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
