ડાયરેક્ટોરેટ ઓફ રેવેન્યુ ઇન્ટેલિજન્સ—DRIએ ભારતના આયાત પ્રતિબંધને ટાળીને પાકિસ્તાની મૂળનો માલ ત્રીજા દેશ મારફતે દેશમાં ઘૂસાડવાના કથિત કાવતરાનો પર્દાફાશ કર્યો છે. નાણા મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, DRIના અધિકારીઓએ કંડલા પોર્ટ પર આવેલા 13 કન્ટેનરને અટકાવી તેમાં રહેલી 364 મેટ્રિક ટન સૂકી ખજૂર એટલે કે ખારેક જપ્ત કરી છે.
જપ્ત કરાયેલા માલની અંદાજિત બજાર કિંમત આશરે ₹3 કરોડ હોવાનું જણાવાયું છે. આયાતના દસ્તાવેજોમાં ખારેકનું મૂળ સ્થાન સંયુક્ત આરબ અમીરાત—UAE દર્શાવવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તપાસ દરમિયાન માલ વાસ્તવમાં પાકિસ્તાનનો હોવાનું સામે આવ્યું.
પાકિસ્તાનથી દુબઈ અને ત્યાંથી ભારત મોકલાયો માલ
DRIની તપાસમાં સામે આવેલા પ્રાથમિક તારણો પ્રમાણે, ખારેકનો જથ્થો સૌથી પહેલાં પાકિસ્તાનથી દુબઈ મોકલવામાં આવ્યો હતો. દુબઈ પહોંચ્યા બાદ તેને અન્ય કન્ટેનરમાં શિફ્ટ કરવામાં આવ્યો અને UAEમાં ઉત્પાદિત માલ તરીકે દર્શાવી ભારત મોકલાયો હતો.
આયાતકારોએ માલના મૂળ દેશ અંગેની મહત્વપૂર્ણ માહિતી છુપાવી અને દસ્તાવેજોમાં ખોટી જાહેરાત કરી હોવાનો આરોપ છે. તપાસ એજન્સીનું માનવું છે કે પાકિસ્તાની મૂળના માલ પર લાગેલા પ્રતિબંધથી બચવા માટે આ રીતે ત્રીજા દેશનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
કસ્ટમ્સ એક્ટ હેઠળ સમગ્ર જથ્થો જપ્ત
DRIએ 364 ટન ખારેકના સમગ્ર જથ્થાને કસ્ટમ્સ એક્ટ, 1962ની લાગુ જોગવાઈઓ હેઠળ જપ્ત કર્યો છે. હવે તપાસમાં આયાતકારો, વિદેશી સપ્લાયરો, કસ્ટમ્સ દસ્તાવેજો, કન્ટેનર બદલવાની પ્રક્રિયા અને નાણાકીય વ્યવહારોની વિગતો તપાસવામાં આવશે.
એજન્સી એ પણ તપાસી શકે છે કે આ કથિત નેટવર્ક અગાઉ અન્ય પાકિસ્તાની માલને પણ ત્રીજા દેશના નામે ભારતમાં મોકલી ચૂક્યું છે કે નહીં.
તુતીકોરિન પોર્ટ પર પણ ઝડપાયું હતું પાકિસ્તાની ગુગળ
કંડલા પોર્ટની કાર્યવાહી પહેલાં DRIએ તુતીકોરિન પોર્ટ પર પાકિસ્તાની મૂળના લગભગ 14 મેટ્રિક ટન ગુગળ રેઝિનની દાણચોરીનો પ્રયાસ ઝડપી પાડ્યો હતો. તેની કિંમત આશરે ₹1.4 કરોડ હોવાનું જણાવાયું હતું.
આ જથ્થાને દસ્તાવેજોમાં સોમાલિયાથી આવેલું કુદરતી રેઝિન બતાવવામાં આવ્યું હતું. જોકે તપાસમાં માલ પાકિસ્તાનનો હોવાનું અને દુબઈ મારફતે નકલી દસ્તાવેજોના આધારે ભારત મોકલવામાં આવ્યો હોવાનું બહાર આવ્યું. આ કેસમાં કાવતરામાં કથિત રીતે સંડોવાયેલા બે લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.
ગુગળને વિશેષ સુરક્ષા કેમ મળી છે?
ગુગળ રેઝિન Commiphora પ્રજાતિમાંથી મેળવવામાં આવે છે અને ભારત તથા પાકિસ્તાનના શુષ્ક વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. સરકારી નિવેદન અનુસાર, આ પ્રજાતિ CITES Appendix IIમાં સૂચિબદ્ધ છે અને IUCNની રેડ લિસ્ટમાં ‘Critically Endangered’ શ્રેણીમાં સામેલ છે.
આ કારણે ગુગળના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે જરૂરી પરવાનગી, મૂળ સ્થાનના પ્રમાણપત્ર અને અન્ય કાયદાકીય દસ્તાવેજો અનિવાર્ય હોય છે. ખોટા નામ અને ખોટા દેશના મૂળ સાથે તેનું પરિવહન થાય તો તે કસ્ટમ્સ તથા વન્યજીવ-વનસ્પતિ વેપાર સંબંધિત નિયમોના ભંગનો મુદ્દો બની શકે છે.
પાકિસ્તાની માલની સીધી અને આડકતરી આયાત પર પ્રતિબંધ
ભારતની વિદેશ વેપાર નીતિ, 2023માં DGFT Notification No. 06/2025-26 દ્વારા કરવામાં આવેલા સુધારા મુજબ, 2 મે, 2025થી પાકિસ્તાનમાં ઉત્પન્ન થયેલા અથવા ત્યાંથી નિકાસ કરાયેલા તમામ માલની સીધી કે આડકતરી આયાત અને ટ્રાન્ઝિટ પર પ્રતિબંધ છે.
અર્થાત્ પાકિસ્તાની માલને UAE, દુબઈ, સોમાલિયા અથવા અન્ય કોઈ ત્રીજા દેશ મારફતે મોકલીને તેના મૂળ દેશને બદલાયેલો દર્શાવવો પણ પ્રતિબંધનો ભંગ ગણાય છે. કંડલા અને તુતીકોરિનના બંને કેસ આ જ પ્રતિબંધના ઉલ્લંઘન સાથે જોડાયેલા હોવાનું નાણા મંત્રાલયે જણાવ્યું છે.
માલના મૂળ દેશની ખોટી જાહેરાત કેવી રીતે થાય છે?
આ પ્રકારની ગેરરીતિમાં દાણચોરો અથવા આયાતકારો સામાન્ય રીતે માલને મૂળ દેશમાંથી કોઈ ત્રીજા દેશના બંદરે મોકલે છે. ત્યાં કન્ટેનર, પેકિંગ, બિલ ઑફ લેડિંગ અથવા મૂળ સ્થાન સંબંધિત દસ્તાવેજો બદલવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.
પછી માલને ત્રીજા દેશમાં ઉત્પન્ન થયેલો દર્શાવી ભારત મોકલવામાં આવે છે. જોકે કન્ટેનરની મુસાફરીનો રેકોર્ડ, શિપિંગ ડેટા, ઉત્પાદનની વિશેષતાઓ, પેકિંગ, નાણાકીય લેવડદેવડ અને સપ્લાય ચેઇનની તપાસથી માલનું વાસ્તવિક મૂળ શોધી શકાય છે.
DRIની તપાસમાં કયા મુદ્દા રહેશે કેન્દ્રમાં?
આ કેસમાં તપાસ એજન્સી દ્વારા નીચેના પાસાંની ચકાસણી થવાની શક્યતા છે:
- પાકિસ્તાનથી દુબઈ સુધી માલ કોણે મોકલ્યો હતો
- કન્ટેનર ક્યાં અને કોના દ્વારા બદલવામાં આવ્યા
- UAEનું મૂળ સ્થાન દર્શાવતા દસ્તાવેજો કોણે તૈયાર કર્યા
- ભારતીય આયાતકારને માલના પાકિસ્તાની મૂળની જાણ હતી કે નહીં
- આ જ નેટવર્ક દ્વારા અગાઉ કેટલો માલ ભારતમાં મોકલાયો
- ચૂકવણી કયા દેશ અને કઈ કંપની મારફતે કરવામાં આવી
આ તપાસના આધારે જવાબદાર વ્યક્તિઓ સામે કસ્ટમ્સ એક્ટ અને અન્ય લાગુ કાયદાઓ હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
શું છે DRI અને તેની ભૂમિકા?
ડાયરેક્ટોરેટ ઓફ રેવેન્યુ ઇન્ટેલિજન્સ ભારતની મુખ્ય એન્ટી-સ્મગલિંગ ઇન્ટેલિજન્સ અને તપાસ એજન્સી છે. તે કસ્ટમ્સ ડ્યૂટીની ચોરી, સોનાં અને નશીલા પદાર્થોની દાણચોરી, ખોટા દસ્તાવેજોના આધારે થતી આયાત-નિકાસ તથા પ્રતિબંધિત માલના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સામે કાર્યવાહી કરે છે.
નાણા મંત્રાલયે જણાવ્યું કે કંડલા અને તુતીકોરિનની સફળ કાર્યવાહીઓ સંગઠિત દાણચોરી, કસ્ટમ્સ છેતરપિંડી અને ગેરકાયદે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના નેટવર્કને ઓળખવા તથા નાબૂદ કરવાના DRIના પ્રયાસોને દર્શાવે છે.
ત્રીજા દેશ મારફતે થતી આયાત પર વધશે દેખરેખ
કંડલા પોર્ટ પર થયેલી આ કાર્યવાહી બાદ UAE અને અન્ય ત્રીજા દેશોના નામે ભારતમાં આવતા શંકાસ્પદ કૃષિ ઉત્પાદનો, ડ્રાયફ્રૂટ, કુદરતી રેઝિન અને અન્ય માલ પર દેખરેખ વધુ કડક બની શકે છે.
માલનો મૂળ દેશ ખોટો દર્શાવવાથી માત્ર આયાત પ્રતિબંધનો ભંગ જ નથી થતો, પરંતુ દેશની વેપાર નીતિ, કસ્ટમ્સ આવક અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓ પણ ઊભી થાય છે. આથી DRI હવે આ કેસ સાથે જોડાયેલા સમગ્ર સપ્લાય નેટવર્ક સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
