ઉત્તર પ્રદેશના સંભલમાં 24 નવેમ્બર, 2024ના રોજ જામા મસ્જિદના કોર્ટના આદેશ હેઠળના સરવે દરમિયાન ફાટી નીકળેલી હિંસા અંગે ન્યાયિક તપાસ પંચનો અહેવાલ વિધાનમંડળમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. પંચના અહેવાલ અનુસાર આ હિંસા અચાનક સર્જાયેલી ઘટના નહોતી, પરંતુ સરવે અટકાવવા માટે રચાયેલા પૂર્વઆયોજિત ષડયંત્રનું પરિણામ હતી.
આ ઘટનામાં ચાર લોકોનાં મોત થયા હતા અને અનેક પોલીસ તથા વહીવટી કર્મચારીઓ ઘાયલ થયા હતા. અહેવાલમાં ઘટનાની પૃષ્ઠભૂમિ, કોર્ટના સરવેના આદેશ બાદની પ્રવૃત્તિઓ, સોશિયલ મીડિયા સંદેશાઓ, ભીડની હિલચાલ અને પોલીસ પરના હુમલાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.
19થી 24 નવેમ્બર વચ્ચે કાવતરું રચાયું હોવાનો દાવો
અહેવાલમાં જણાવાયા મુજબ, 19 નવેમ્બર, 2024ના રોજ સ્થાનિક સિવિલ કોર્ટે જામા મસ્જિદનો સરવે કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. પંચનું તારણ છે કે આ આદેશ બાદ કેટલાક લોકો અને સંગઠિત જૂથોએ સરવેનો વિરોધ કરવા માટે લોકોને એકત્ર કરવાની અને વાતાવરણ તંગ બનાવવાની શરૂઆત કરી હતી.
તપાસ પંચે દાવો કર્યો કે 19થી 24 નવેમ્બર દરમિયાન સરવે અંગે ભ્રામક સંદેશાઓ ફેલાવવામાં આવ્યા અને એવો ભય ઊભો કરવામાં આવ્યો કે મસ્જિદને નુકસાન પહોંચાડવા અથવા તેના ધાર્મિક સ્વરૂપમાં ફેરફાર કરવા કાર્યવાહી થઈ રહી છે. 24 નવેમ્બરે સરવે ટીમ સ્થળે પહોંચી ત્યારે એકત્ર થયેલી ભીડ હિંસક બની હતી.
ઝિયા-ઉર-રહમાન બર્ક અને સુહેલ ઇકબાલની ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ
ન્યાયિક પંચના અહેવાલમાં સમાજવાદી પાર્ટીના સંભલના સાંસદ ઝિયા-ઉર-રહમાન બર્ક અને સપા ધારાસભ્ય ઇકબાલ મહમૂદના પુત્ર સુહેલ ઇકબાલ સહિત કેટલાક રાજકીય અને સ્થાનિક વ્યક્તિઓની કથિત ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
આ ઉપરાંત જામા મસ્જિદ ઇંતઝામિયા કમિટીના પ્રમુખ ઝફર અલી, કાસિમ જમાલ, મશહૂદ અલી ફારૂકી, લહદન ખાન તથા અન્ય સભ્યોનાં નામ પણ ઉશ્કેરણીમાં કથિત સંડોવણીના સંદર્ભમાં અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યા હોવાનું મીડિયા અહેવાલો કહે છે.
જોકે, આ ન્યાયિક પંચના તારણો છે. નામ દર્શાવાયેલા વ્યક્તિઓની ફોજદારી જવાબદારી અને દોષિતતા સંબંધિત અદાલતમાં પુરાવા તથા કાયદાકીય પ્રક્રિયાના આધારે નક્કી થશે.
સોશિયલ મીડિયા અને વીડિયો સંદેશાથી અફવા ફેલાવવાનો આરોપ
અહેવાલ મુજબ, સરવે પહેલાં સોશિયલ મીડિયા, વીડિયો મેસેજ અને સ્થાનિક સંદેશાવ્યવહાર દ્વારા ખોટી તથા ઉશ્કેરણીજનક માહિતી ફેલાવવામાં આવી હતી. લોકોમાં એવો ભ્રમ ઊભો કરવાનો પ્રયાસ થયો હતો કે સરવે માત્ર પુરાવા એકત્ર કરવાની કાયદેસરની પ્રક્રિયા નહીં, પરંતુ મસ્જિદને કબજે કરવાની કાર્યવાહી છે.
પંચના જણાવ્યા મુજબ આવા સંદેશાઓ બાદ મોટી સંખ્યામાં લોકો સ્થળ પર એકત્ર થયા. મસ્જિદ પરિસર અને આસપાસ નારેબાજી શરૂ થઈ અને ત્યારબાદ પથ્થરમારો, આગચંપી તથા ગોળીબાર જેવી હિંસક ઘટનાઓ બની.
પોલીસ પર પથ્થરમારો અને શસ્ત્રો લૂંટવાનો પ્રયાસ
તપાસ અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે હિંસક ટોળાએ પોલીસ અને વહીવટી અધિકારીઓને નિશાન બનાવી સંગઠિત પથ્થરમારો કર્યો હતો. કેટલાક ઉપદ્રવીઓએ પોલીસનાં શસ્ત્રો અને રમખાણ નિયંત્રણ માટેની સામગ્રી લૂંટવાનો પ્રયાસ કર્યો હોવાનું પણ નોંધાયું છે.
હિંસા દરમિયાન સરકારી અને ખાનગી વાહનોને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું અને કેટલાક વાહનો તથા સંપત્તિને આગ લગાવવામાં આવી હતી. આ હુમલામાં 28 પોલીસ અને વહીવટી કર્મચારીઓ ઘાયલ થયા હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
ચાર લોકોના મોત અંગે પંચનું તારણ
સંભલ હિંસામાં ચાર લોકોનાં મોત થયા હતા. ન્યાયિક પંચના અહેવાલ અનુસાર, મૃત્યુનું કારણ બનેલી ગોળીઓ પોલીસનાં હથિયારોમાંથી છોડવામાં આવી ન હતી. અહેવાલે ફોરેન્સિક વિશ્લેષણ, ઘટનાસ્થળેથી મળેલા પુરાવા અને ઉપલબ્ધ નિવેદનોના આધારે આ તારણ આપ્યું હોવાનું જણાવાયું છે.
પંચના અહેવાલમાં હિંસામાં સ્થાનિક તેમજ બહારથી આવેલા ઉપદ્રવીઓની સંડોવણીની શક્યતા પણ દર્શાવવામાં આવી છે. ઘટનાસ્થળેથી મળેલા કારતૂસ અને અન્ય સામગ્રીનો પણ તપાસમાં સમાવેશ કરાયો હતો.
રાજકીય વર્ચસ્વ અને સ્થાનિક જૂથવાદનો ઉલ્લેખ
અહેવાલમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે સ્થાનિક રાજકીય વર્ચસ્વ, જૂથવાદ અને સમુદાયની અંદરના હરીફ જૂથો વચ્ચેની સ્પર્ધાએ પણ તણાવ વધારવામાં ભૂમિકા ભજવી હતી.
પંચે નોંધ્યું કે કેટલાક નેતાઓએ પોતાના પ્રભાવને જાળવવા અને રાજ્ય સરકાર તથા પોલીસને બદનામ કરવા લોકોમાં અસંતોષ ઊભો કર્યો હોવાની શક્યતા છે. જોકે આ દાવાઓની કાનૂની કસોટી આગળની તપાસ અને અદાલતી કાર્યવાહીમાં થશે.
ત્રણ સભ્યોના પંચે કરી તપાસ
ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે 28 નવેમ્બર, 2024ના રોજ સંભલ હિંસાની તપાસ માટે ત્રણ સભ્યોનું ન્યાયિક પંચ રચ્યું હતું. પંચનું નેતૃત્વ અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ દેવેન્દ્ર કુમાર અરોડાએ કર્યું હતું.
પંચે ઘટનાસ્થળની મુલાકાત, સાક્ષીઓનાં નિવેદનો, પોલીસ અને વહીવટી દસ્તાવેજો, વીડિયો ફૂટેજ, સોશિયલ મીડિયા સામગ્રી તથા ફોરેન્સિક પુરાવાઓના આધારે રિપોર્ટ તૈયાર કર્યો હતો.
પોલીસ અને વહીવટીતંત્રની કામગીરીની પ્રશંસા
ન્યાયિક પંચે હિંસા દરમિયાન જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અને પોલીસ દ્વારા કરાયેલી કાર્યવાહીનું સમર્થન કર્યું છે. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે પોલીસ અધિકારીઓ પોતે ઘાયલ થયા હોવા છતાં સંયમ સાથે પરિસ્થિતિને નિયંત્રિત કરી હતી, જેના કારણે હિંસા વધુ વિસ્તારોમાં ફેલાતી અટકી હતી.
પંચે પોલીસની ગોળીબાર સંબંધિત કાર્યવાહી અંગે પણ તપાસ કરી અને મૃત્યુનું કારણ બનેલી ગોળીઓ પોલીસ તરફથી ચલાવવામાં આવી ન હોવાનું જણાવ્યું.
અહેવાલ બાદ રાજકીય વિવાદ વધવાની શક્યતા
પંચના તારણો સામે આવ્યા બાદ ઉત્તર પ્રદેશમાં રાજકીય વિવાદ વધવાની શક્યતા છે. અહેવાલમાં સપાના સાંસદ અને અન્ય સ્થાનિક નેતાઓનાં નામ આવતાં સત્તાપક્ષ આ મુદ્દે કડક કાર્યવાહી માગી શકે છે.
બીજી તરફ સંબંધિત રાજકીય પક્ષો અહેવાલની નિષ્પક્ષતા અને તારણોને પડકારી શકે છે. સંભલ હિંસા અંગે પોલીસની SIT દ્વારા અલગથી નોંધાયેલા કેસો અને ચાર્જશીટની કાર્યવાહી પણ ચાલી રહી છે. અગાઉ દાખલ થયેલી SIT ચાર્જશીટમાં બર્ક અને મસ્જિદ કમિટીના કેટલાક પદાધિકારીઓનાં નામ સામેલ હોવાના અહેવાલ આવ્યા હતા.
આગળ શું થશે?
ન્યાયિક પંચનો અહેવાલ તપાસ એજન્સીઓ અને રાજ્ય સરકાર માટે આગળની કાર્યવાહીનો આધાર બની શકે છે. જોકે પંચનો રિપોર્ટ પોતે અંતિમ દોષસિદ્ધિ નથી. આરોપીઓ સામે કાનૂની કાર્યવાહી માટે તપાસ એજન્સીઓએ પુરાવા અદાલતમાં રજૂ કરવા પડશે.
અદાલત સાક્ષીઓ, ફોરેન્સિક પુરાવા, ડિજિટલ સામગ્રી અને બચાવ પક્ષની દલીલો સાંભળ્યા બાદ જ કોઈ વ્યક્તિની દોષિતતા નક્કી કરશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
