એક સમય હતો જ્યારે નર્મદા જિલ્લાના ડુંગરાળ અને જંગલ વિસ્તારમાં રહેતા ખેડૂતો ખેતી માટે વરસાદની રાહ જોતા હતા. આજે એ જ ખેડૂતો સૂર્યોદયની રાહ જુએ છે, કારણ કે હવે સૂર્યપ્રકાશ માત્ર ઉજાસ જ નહીં, પરંતુ ખેતરોમાં પાણી, ભરપૂર પાક અને આર્થિક સમૃદ્ધિ પણ લાવી રહ્યો છે.
વર્ષ 2019માં શરૂ થયેલી પ્રધાનમંત્રી કિસાન ઊર્જા સુરક્ષા અને ઉત્થાન મહાભિયાન, એટલે કે PM-KUSUM યોજનાએ નર્મદા જિલ્લાના હજારો આદિવાસી પરિવારોના જીવનમાં આશા, આત્મવિશ્વાસ અને આત્મનિર્ભરતાનો નવો અધ્યાય લખ્યો છે.
ડુંગરાળ વિસ્તારમાં બદલાયું ખેતીનું ચિત્ર
નર્મદા જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર આશરે 2.81 લાખ હેક્ટર છે, જેમાંથી લગભગ 1.06 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર જંગલ અને ડુંગરોથી ઘેરાયેલો છે. ડેડિયાપાડા અને સાગબારા જેવા અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં ખેડૂતો વર્ષો સુધી માત્ર ચોમાસાના વરસાદ આધારિત ખેતી કરતા હતા.
વીજળીના નેટવર્કનો અભાવ, ઇકો-સેન્સિટિવ વિસ્તારની મર્યાદાઓ અને ડીઝલ પંપ દ્વારા થતી મોંઘી સિંચાઈને કારણે ખેતી ખર્ચાળ અને અનિશ્ચિત બની રહેતી હતી. જોકે, PM-KUSUM-B હેઠળ આપવામાં આવેલા ઓફ-ગ્રીડ સ્ટેન્ડઅલોન સોલાર પંપ આ પરિસ્થિતિમાં ગેમચેન્જર સાબિત થયા છે.
હવે ખેડૂતોને વીજળીની રાહ જોવાની કે ડીઝલ લેવા માટે શહેર સુધી જવાની જરૂર રહેતી નથી. સૂર્યપ્રકાશની મદદથી દિવસ દરમિયાન સરળતાથી સિંચાઈ શક્ય બની છે.
14,989 સોલાર પંપ સાથે નર્મદા પ્રથમ ક્રમે
ગુજરાતમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન કુલ 22,792 સોલાર કૃષિ પંપ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી 22,787 ખેડૂતોને તેનો લાભ મળી ચૂક્યો છે.
માત્ર નર્મદા જિલ્લામાં જ 14,989 ખેડૂતોને ઓફ-ગ્રીડ સોલાર પંપ આપવામાં આવ્યા છે. આ માટે અંદાજે ₹618.41 કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે. આ સિદ્ધિ સાથે નર્મદા જિલ્લો PM-KUSUM યોજનાના અમલીકરણમાં સમગ્ર ગુજરાતમાં પ્રથમ ક્રમે પહોંચ્યો છે.
દેશભરમાં 11.49 લાખથી વધુ પંપ સ્થાપિત
દેશભરમાં PM-KUSUM યોજના હેઠળ 14 લાખ ઓફ-ગ્રીડ સોલાર કૃષિ પંપ સ્થાપવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
અત્યાર સુધીમાં 13,07,190 સોલાર પંપ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી 11,49,988 પંપ સ્થાપિત થઈ ચૂક્યા છે. આમ, યોજનાની આશરે 88 ટકા કામગીરી સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થઈ છે.
વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન
શૂલપાણેશ્વર અભયારણ્ય અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર પર્યાવરણીય રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. આવી સ્થિતિમાં PM-KUSUM યોજનાનો મહત્વપૂર્ણ લાભ એ રહ્યો છે કે ઓફ-ગ્રીડ સોલાર પંપ માટે નવા વીજ થાંભલા, લાંબી વીજલાઈનો કે સબ-સ્ટેશન ઊભા કરવાની જરૂર પડતી નથી.
તેના કારણે જંગલને નુકસાન થતું અટક્યું છે, ઇકો-સેન્સિટિવ વિસ્તારના નિયમોનું પાલન શક્ય બન્યું છે અને ડીઝલના ઉપયોગમાં ઘટાડો થતાં પ્રદૂષણ પણ ઓછું થયું છે. સાથે જ વન્યજીવોના કુદરતી વસવાટ પર થતી સંભવિત અસર પણ ટાળી શકાય છે.
આદિવાસી ખેડૂતોને 100 ટકા સહાય
ગુજરાત સરકારે આદિવાસી અને જંગલ વિસ્તારમાં રહેતા ખેડૂતો માટે વિશેષ સહાય વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકી છે.
કેન્દ્ર સરકારની 60 ટકા અને રાજ્ય સરકારની 40 ટકા સહાય મળીને લાભાર્થી ખેડૂતોને કુલ 100 ટકા સહાય આપવામાં આવે છે. પરિણામે નાના અને સીમાંત ખેડૂતો પણ કોઈ આર્થિક ભારણ વિના આધુનિક સિંચાઈ વ્યવસ્થાનો લાભ મેળવી રહ્યા છે.
વર્ષમાં એક પાકથી ત્રણ સીઝનની ખેતી સુધી
દેડિયાપાડાના અંતરિયાળ સામોટ ગામના ખેડૂત રાકેશભાઈ વસાવાએ જણાવ્યું કે પહેલાં તેઓ માત્ર ચોમાસામાં એક જ પાક લઈ શકતા હતા. PM-KUSUM યોજનાનો લાભ મળ્યા બાદ હવે તેઓ વર્ષમાં ત્રણેય સીઝનમાં ખેતી કરી રહ્યા છે.
તેઓ મકાઈ, ડાંગર, કઠોળ અને શાકભાજીના પાક લઈ રહ્યા છે, જેના કારણે તેમની આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
રાકેશભાઈના જણાવ્યા મુજબ, યોજનાના લાભાર્થી તરીકે તેમને 26 જાન્યુઆરી 2026ના રાષ્ટ્રીય સમારોહમાં દિલ્હી આમંત્રણ મળ્યું હતું, જ્યાં તેમને રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુ સાથે સંવાદ કરવાનો અવસર મળ્યો હતો.
સ્થળાંતરમાં ઘટાડો, ગામમાં જ રોજગારી
DGVCL રાજપીપળાના કાર્યપાલક ઇજનેર બી.બી. પટેલના જણાવ્યા મુજબ, સોલાર પંપ યોજનાને કારણે ડેડિયાપાડા, સાગબારા અને ચીકદા વિસ્તારોના ખેડૂતો હવે ખરીફ, રવિ અને ઉનાળુ—ત્રણેય ઋતુમાં ખેતી કરી રહ્યા છે.
તેના પરિણામે કૃષિ આવકમાં વધારો થયો છે, રોજગારી માટે થતું સ્થળાંતર ઘટ્યું છે અને પશુપાલનને પણ પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. ખેડૂતો માટે વધારાની આવકના નવા સ્ત્રોતો પણ ઊભા થયા છે.
હરિત ઊર્જાથી હરિત અર્થતંત્ર તરફ
PM-KUSUM યોજના માત્ર સોલાર પંપ આપવાની યોજના નથી, પરંતુ તે ખેડૂતોને સ્વચ્છ ઊર્જા, વર્ષભર સિંચાઈ અને ઓછી કિંમતમાં ખેતી કરવાની તક આપે છે.
આ યોજનાથી ખેતી ખર્ચમાં ઘટાડો થાય છે, કૃષિ આવકમાં વધારો થાય છે અને પર્યાવરણનું પણ સંરક્ષણ થાય છે. નર્મદા જિલ્લામાં આ યોજના હરિત ઊર્જા આધારિત કૃષિ અને ટકાઉ વિકાસનું સફળ મોડેલ બની રહી છે.
મહત્વપૂર્ણ આંકડા
- નર્મદા જિલ્લામાં ઓફ-ગ્રીડ સોલાર પંપ: 14,989
- કુલ ખર્ચ: ₹618.41 કરોડ
- ગુજરાતમાં મંજૂર સોલાર પંપ: 22,792
- લાભાર્થી ખેડૂતો: 22,787
- દેશમાં મંજૂર સોલાર પંપ: 13,07,190
- દેશમાં સ્થાપિત સોલાર પંપ: 11,49,988
- યોજનાની કુલ સિદ્ધિ: 88 ટકા
નર્મદા જિલ્લાના હજારો આદિવાસી ખેડૂતો માટે આજે સૂર્ય માત્ર પ્રકાશનું પ્રતિક રહ્યો નથી, પરંતુ સમૃદ્ધિ, આત્મનિર્ભરતા અને ટકાઉ વિકાસનું પ્રતિક બની ગયો છે.
PM-KUSUM યોજનાએ વરસાદ આધારિત ખેતીને બારેમાસ ખેતીમાં પરિવર્તિત કરી છે. વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવી હરિત ઊર્જા આધારિત કૃષિનું નર્મદાએ ઊભું કરેલું મોડેલ દેશના અન્ય ડુંગરાળ અને આદિવાસી વિસ્તારો માટે પણ પ્રેરણારૂપ બની શકે છે.
દિલીપ વસાવા
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
