કેન્દ્રની નરેન્દ્ર મોદી સરકાર દ્વારા 16થી 18 એપ્રિલ 2026 દરમિયાન સંસદનું ત્રણ દિવસીય વિશેષ સત્ર બોલાવવામાં આવ્યું છે. આ સત્રમાં દેશના લોકશાહી માળખામાં મોટા ફેરફાર લાવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે ત્રણ મહત્વપૂર્ણ બિલ રજૂ કરવામાં આવશે. તેમાં 131મો બંધારણીય સુધારો બિલ, ડિલિમિટેશન બિલ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સંબંધિત સુધારા બિલનો સમાવેશ થાય છે.
આ તમામ બિલોનો મુખ્ય હેતુ 2023માં પસાર થયેલા ‘નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ’ને વાસ્તવિક રીતે અમલમાં મૂકવાનો છે, જેના દ્વારા લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે 33 ટકા અનામતની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
‘નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ’ અને પૃષ્ઠભૂમિ
ભારતમાં મહિલા અનામતનો વિચાર દાયકાઓથી ચર્ચામાં રહ્યો છે. 1992-93માં 73મા અને 74મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા સ્થાનિક સ્વરાજ સંસ્થાઓમાં મહિલાઓને 33% અનામત આપવામાં આવ્યું હતું, જેના પરિણામે આજે લાખો મહિલાઓ સ્થાનિક સ્તરે નેતૃત્વ કરી રહી છે.
સંસદ અને વિધાનસભાઓમાં અનામત માટે 1996થી અનેક પ્રયત્નો થયા, પરંતુ રાજકીય સહમતિના અભાવે બિલ પસાર થઈ શક્યું નહીં. આખરે 2023માં મોદી સરકારે ‘નારી શક્તિ વંદન વિધેયક’ પસાર કરીને તેને 106મા બંધારણીય સુધારા તરીકે કાયદામાં ફેરવ્યો.
કેમ જરૂરી બન્યો નવો સુધારો?
2023ના કાયદા મુજબ મહિલા અનામતનો અમલ નવી વસ્તી ગણતરી અને ડિલિમિટેશન પછી જ થવાનો હતો, જેના કારણે આ પ્રક્રિયા 2030 પછી જ શક્ય બનતી. આ વિલંબ દૂર કરવા માટે સરકારે વિશેષ સત્ર બોલાવી પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
હવે સરકાર 2029ની લોકસભા ચૂંટણીથી જ મહિલા અનામત લાગુ કરવા માગે છે, જેના માટે બંધારણીય સુધારા જરૂરી છે.
લોકસભાની બેઠકોમાં વધારો
સરકારના નવા પ્રસ્તાવ મુજબ લોકસભાની કુલ બેઠકો 543થી વધારીને આશરે 850 સુધી લઈ જવાની યોજના છે:
- રાજ્યો માટે: 815 બેઠકો
- કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે: 35 બેઠકો
આ વધારાથી મહિલાઓ માટે 33% અનામત બેઠકોની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર રીતે વધશે અને અન્ય વર્ગો પર કોઈ નકારાત્મક અસર નહીં પડે.
ડિલિમિટેશન બિલ શું છે?
ડિલિમિટેશન એટલે મતવિસ્તારોની સીમાઓ અને બેઠકોની સંખ્યા વસ્તીના આધારે ફરી નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા. બંધારણના અનુચ્છેદ 82 અને 170 હેઠળ આ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
ભારતમાં છેલ્લું સીમાંકન 2002માં થયું હતું અને ત્યારથી બેઠકોની સંખ્યા સ્થગિત રાખવામાં આવી હતી. હવે નવી પરિસ્થિતિમાં આ પ્રક્રિયા ફરી શરૂ કરવાની તૈયારી છે.
સરકાર 2011ની વસ્તી ગણતરીને આધાર બનાવીને સીમાંકન કરવાની યોજના ધરાવે છે, જોકે રાજ્યો વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે વિશેષ પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવશે.
ડિલિમિટેશન કમિશનની ભૂમિકા
નવા બિલ મુજબ સીમાંકન માટે એક સ્વતંત્ર કમિશન રચાશે, જેમાં:
- નિવૃત્ત સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ અધ્યક્ષ રહેશે
- મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને રાજ્ય ચૂંટણી કમિશનરો સભ્ય રહેશે
આ કમિશન બેઠકોની સંખ્યા, મતવિસ્તારોની સીમા અને SC/ST તથા મહિલાઓ માટે અનામત બેઠકો નક્કી કરશે. કમિશનના નિર્ણયોને અદાલતમાં પડકારવામાં નહીં આવે.
ઉત્તર-દક્ષિણ સંતુલનનો મુદ્દો
ડિલિમિટેશનને લઈને ઉત્તર અને દક્ષિણ રાજ્યો વચ્ચે અસમાનતા અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે. દક્ષિણના રાજ્યોમાં વસ્તી નિયંત્રણને કારણે તેઓને નુકસાન થવાની ભીતિ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
આ મુદ્દે ગૃહમંત્રી અમિત શાહ એ સ્પષ્ટતા કરી છે કે દરેક રાજ્યને તેના વર્તમાન પ્રમાણ મુજબ જ બેઠકોમાં વધારો આપવામાં આવશે, જેથી કોઈ રાજ્યને અન્યાય ન થાય.
2029માં બદલાયેલું લોકશાહી માળખું
જો આ ત્રણેય બિલ સંસદમાં પસાર થાય, તો 2026માં ડિલિમિટેશન કમિશન કાર્ય શરૂ કરી શકે છે અને 2029 સુધીમાં સમગ્ર પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ શકે છે.
તેના પરિણામે 2029ની લોકસભા ચૂંટણીમાં:
- વધારેલી બેઠકો
- મહિલાઓ માટે 33% અનામત
- નવા મતવિસ્તારો
સાથે દેશનું નવું લોકશાહી માળખું જોવા મળશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
