અફઘાનિસ્તાનને દાયકાઓ સુધી પોતાના વ્યૂહાત્મક હિતો માટે ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કરનાર પાકિસ્તાન આજે જ ગંભીર સુરક્ષા અને રાજદ્વારી પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. ઓગસ્ટ 2021માં તાલિબાને અફઘાનિસ્તાનની સત્તા સંભાળી ત્યારે પાકિસ્તાનમાં એવી ધારણા હતી કે કાબુલમાં તેના માટે અનુકૂળ સરકાર બનવાથી પશ્ચિમી સરહદ સુરક્ષિત થશે અને દક્ષિણ એશિયામાં તેનો પ્રભાવ વધશે.
પરંતુ પાંચ વર્ષ બાદ સ્થિતિ પાકિસ્તાનની અપેક્ષાથી વિપરીત જોવા મળી રહી છે. પાકિસ્તાન અને તાલિબાન શાસન વચ્ચેના સંબંધો સતત બગડ્યા છે, તહરીક-એ-તાલિબાન પાકિસ્તાન એટલે કે TTPના હુમલાઓએ પાકિસ્તાનની આંતરિક સુરક્ષા સામે ગંભીર પડકાર ઊભો કર્યો છે અને અફઘાન શરણાર્થીઓની હકાલપટ્ટીને લઈને પણ બંને દેશો વચ્ચે તણાવ વધ્યો છે.
બીજી તરફ ભારતે તાલિબાન સરકારને ઔપચારિક રાજદ્વારી માન્યતા આપ્યા વગર પણ અફઘાનિસ્તાન સાથે માનવીય અને કાર્યકારી સંબંધો જાળવી રાખ્યા છે. ભારતની આ નીતિને સાવચેતીભરી પરંતુ અસરકારક કૂટનીતિ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
પાકિસ્તાનને તાલિબાન પાસેથી શું અપેક્ષા હતી?
અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાનની વાપસી બાદ પાકિસ્તાનને આશા હતી કે કાબુલમાં તેને અનુકૂળ શાસન સ્થાપિત થશે. પાકિસ્તાન લાંબા સમયથી અફઘાનિસ્તાનને પોતાની ‘સ્ટ્રેટેજિક ડેપ્થ’ની નીતિ સાથે જોડીને જોતું આવ્યું છે.
પાકિસ્તાની નીતિનિર્ધારકોને લાગતું હતું કે તાલિબાનની સરકાર બનવાથી અફઘાનિસ્તાનમાં ભારતનો પ્રભાવ ઘટશે, પાકિસ્તાનની પશ્ચિમી સરહદ પર સ્થિરતા આવશે અને અફઘાન જમીનનો ઉપયોગ પાકિસ્તાનવિરોધી જૂથો દ્વારા નહીં થાય.
પરંતુ આ ત્રણેય મુખ્ય અપેક્ષાઓ મોટા પ્રમાણમાં નિષ્ફળ ગઈ હોવાનું વર્તમાન પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે.
TTP બન્યું પાકિસ્તાન માટે સૌથી મોટું સુરક્ષા સંકટ
તહરીક-એ-તાલિબાન પાકિસ્તાન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પાકિસ્તાન માટે સૌથી મોટાં આંતરિક સુરક્ષા જોખમોમાંનું એક બની ગયું છે. પાકિસ્તાનનો આરોપ છે કે TTPના લડવૈયાઓ અફઘાનિસ્તાનની જમીનનો ઉપયોગ કરીને પાકિસ્તાનમાં હુમલા કરે છે.
બીજી તરફ અફઘાન તાલિબાન આ આરોપોને વારંવાર નકારે છે અથવા પાકિસ્તાનને પોતાની આંતરિક સમસ્યાઓ માટે જવાબદાર ઠેરવે છે. આ મુદ્દે બંને દેશોની સરકારો વચ્ચે વારંવાર કડવા નિવેદનો, સરહદી અથડામણો અને વેપાર માર્ગો બંધ થવાની સ્થિતિ સર્જાઈ છે.
પાકિસ્તાનને આશા હતી કે તાલિબાન TTP પર દબાણ કરશે, પરંતુ કાબુલનું શાસન પાકિસ્તાનની દરેક માંગ સ્વીકારવા તૈયાર નથી. તાલિબાન હવે પોતાની સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રીય ઓળખ અને હિતોને વધુ પ્રાથમિકતા આપી રહ્યું છે.
ડ્યુરંડ લાઇનને લઈને જૂનો વિવાદ યથાવત
અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની ડ્યુરંડ લાઇનનો વિવાદ પણ સંબંધોમાં કડવાશનું મુખ્ય કારણ છે. પાકિસ્તાન તેને સત્તાવાર આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ માને છે, જ્યારે અફઘાનિસ્તાનની અનેક સરકારો અને રાજકીય જૂથોએ તેને સંપૂર્ણ રીતે સ્વીકારી નથી.
તાલિબાનના શાસન દરમિયાન પણ સરહદ પર તારબંધી, પાકિસ્તાની સુરક્ષાદળોની તૈનાતી અને સરહદી ચોકીઓના નિર્માણને લઈને અથડામણો થઈ છે. આ વિવાદ દર્શાવે છે કે તાલિબાન માત્ર પાકિસ્તાનના પ્રભાવ હેઠળ ચાલતું સંગઠન નથી.
અફઘાન શરણાર્થીઓની હકાલપટ્ટીથી સંબંધોમાં તણાવ
પાકિસ્તાનમાં દાયકાઓથી રહેતા લાખો અફઘાન શરણાર્થીઓ સામે કડક કાર્યવાહી અને બળજબરીપૂર્વક દેશનિકાલના અભિયાનને કારણે પણ બંને દેશો વચ્ચે તણાવ વધ્યો છે.
અફઘાન અધિકારીઓએ પાકિસ્તાન પર શરણાર્થીઓ સાથે અમાનવીય વર્તન કરવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. અનેક પરિવારોને ટૂંકી સૂચનામાં અફઘાનિસ્તાન પરત મોકલવામાં આવ્યા, જ્યારે તેમની પાસે રહેઠાણ, રોજગાર અથવા મૂળભૂત સુવિધાઓની પૂરતી વ્યવસ્થા નહોતી.
આ સ્થિતિએ પાકિસ્તાન અંગે અફઘાન નાગરિકોમાં નારાજગી વધારી છે. બીજી તરફ ભારતે અફઘાન નાગરિકો અને શરણાર્થીઓ માટે માનવીય સહાય ચાલુ રાખીને પોતાની અલગ છબી ઊભી કરી છે.
ભારતે તાલિબાનને માન્યતા આપ્યા વગર સંબંધો જાળવ્યા
ઓગસ્ટ 2021માં તાલિબાન સત્તામાં આવ્યા બાદ ભારત માટે સૌથી મોટી ચિંતા સુરક્ષા, આતંકવાદ અને અફઘાનિસ્તાનમાં અગાઉ કરાયેલા રોકાણની હતી.
ભારતને ભય હતો કે અફઘાનિસ્તાન ફરી એકવાર લશ્કર-એ-તૈયબા, જૈશ-એ-મોહમ્મદ અથવા અન્ય ભારતવિરોધી આતંકવાદી સંગઠનો માટે સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન બની શકે છે. ભારતને ચાબહાર બંદર અને મધ્ય એશિયા સાથેના વેપાર માર્ગ અંગે પણ ચિંતા હતી.
આ તમામ જોખમો વચ્ચે ભારતે તાલિબાન સાથે સીધો પરંતુ મર્યાદિત સંપર્ક જાળવ્યો. ભારતે કાબુલમાં પોતાની ટેક્નિકલ ટીમ તૈનાત કરી અને માનવીય સહાયના માધ્યમથી અફઘાન નાગરિકો સાથેનો સંબંધ ચાલુ રાખ્યો.
તાલિબાન પહેલાં અફઘાનિસ્તાનમાં ભારતનો મોટો ફાળો
તાલિબાનની વાપસી પહેલાંના લગભગ બે દાયકામાં ભારતે અફઘાનિસ્તાનના વિકાસ માટે અંદાજે 3 અબજ ડૉલરથી વધુનું રોકાણ કર્યું હતું.
ભારત દ્વારા અફઘાનિસ્તાનમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં અફઘાન સંસદ ભવન, સલમા ડેમ, ઝરંજ-દેલારામ હાઇવે, વીજ ટ્રાન્સમિશન લાઇન, પાવર સ્ટેશનો, શાળાઓ, હોસ્પિટલો અને સિંચાઈ યોજનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
અફઘાન વિદ્યાર્થીઓને ભારતની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અભ્યાસ માટે સ્કોલરશિપ આપવામાં આવી હતી. અનેક અફઘાન અધિકારીઓ, ડૉક્ટરો, ઇજનેરો અને વિદ્યાર્થીઓને ભારતમાં તાલીમ અને શિક્ષણની તક મળી હતી. આ વિકાસલક્ષી સહકારને કારણે અફઘાન નાગરિકોમાં ભારત અંગે સકારાત્મક લાગણી ઊભી થઈ હતી.
તાલિબાન શાસનમાં પણ ભારતની માનવીય મદદ ચાલુ
તાલિબાન સત્તામાં આવ્યા બાદ ભારતે મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટમાં નવી નાણાકીય પ્રતિબદ્ધતા મર્યાદિત રાખી, પરંતુ માનવીય સહાય બંધ કરી નહીં. અફઘાનિસ્તાનમાં ખાદ્યસંકટ સર્જાયું ત્યારે ભારતે હજારો મેટ્રિક ટન ઘઉં મોકલ્યા. ભારતે દવાઓ, કોવિડ રસી, આરોગ્ય સાધનો અને જીવનરક્ષક સામગ્રી પણ પૂરી પાડી.
અફઘાન ખેડૂતોને પાક બચાવવામાં મદદ કરવા માટે જંતુનાશક દવાઓ મોકલવામાં આવી. જરૂરિયાતના સમયે કપડાં, ધાબળા, હાઇજીન કિટ, બાળકો માટેનો પૌષ્ટિક ખોરાક અને અન્ય રાહત સામગ્રી પણ પહોંચાડવામાં આવી.
ભૂકંપ સમયે ભારત બન્યું અફઘાનિસ્તાનનું સંકટસાથી
અફઘાનિસ્તાનમાં આવેલા વિનાશક ભૂકંપ દરમિયાન ભારતે તાત્કાલિક રાહત સામગ્રી મોકલી હતી. તંબુ, દવાઓ, ધાબળા, હાઇજીન કિટ, જરૂરી ખાદ્યસામગ્રી અને બચાવ માટે ઉપયોગી ઉપકરણો અફઘાનિસ્તાન પહોંચાડવામાં આવ્યા હતા.
ભારતે આ સહાય કોઈ રાજકીય શરત વગર અફઘાન નાગરિકો માટે મોકલ્યાનો સંદેશ આપ્યો હતો. આ અભિગમને કારણે તાલિબાન શાસન અને સામાન્ય અફઘાન નાગરિકોમાં ભારત પ્રત્યેનો વિશ્વાસ જળવાયો છે.
પાકિસ્તાનની સુરક્ષા નીતિ સામે ભારતની ‘સોફ્ટ પાવર’
પાકિસ્તાને લાંબા સમય સુધી અફઘાનિસ્તાનમાં સૈન્ય અને સુરક્ષા આધારિત વ્યૂહરચના અપનાવી હતી. બીજી તરફ ભારતે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, શિક્ષણ, આરોગ્ય, ખાદ્યસહાય અને માનવીય સહયોગને પ્રાથમિકતા આપી.
આ તફાવતને કારણે અફઘાનિસ્તાનમાં બંને દેશોની છબી પણ અલગ બની છે. પાકિસ્તાનને ઘણીવાર હસ્તક્ષેપ અને સુરક્ષા દબાણ સાથે જોડવામાં આવે છે, જ્યારે ભારતને વિકાસ અને માનવીય સહાય સાથે જોવામાં આવે છે.
આ જ ભારતની ‘સોફ્ટ પાવર’નું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે.
શું ભારતે પાકિસ્તાનને કૂટનીતિક રીતે પાછળ છોડી દીધું?
ભારતે તાલિબાનને માન્યતા આપ્યા વગર પણ તેની સાથે સંવાદ જાળવી રાખ્યો છે. ભારતે સુરક્ષા હિતો અને માનવીય જવાબદારી વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
પાકિસ્તાનની સ્થિતિ તેનાથી વિપરીત છે. તાલિબાનની વાપસીથી પ્રાદેશિક પ્રભાવ વધારવાની પાકિસ્તાનની આશા હતી, પરંતુ આજે તેને સરહદી તણાવ, TTPના હુમલા અને અફઘાન જનમતમાં વધતી નારાજગીનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
ભારત અને તાલિબાન વચ્ચેના સંબંધો હજુ સંપૂર્ણ રાજદ્વારી સંબંધો નથી. છતાં બંને પક્ષો વચ્ચે કાર્યકારી સંવાદ, માનવીય સહાય અને વેપાર સંબંધિત સંપર્ક વધતાં ભારતનો પ્રભાવ જળવાયો છે.
ચાબહાર બંદર ભારત માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ?
ઈરાનમાં આવેલું ચાબહાર બંદર ભારતને પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરીને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવાની તક આપે છે.
ભારતે ઝરંજ-દેલારામ હાઇવેનું નિર્માણ પણ આ જ વ્યૂહાત્મક હેતુ સાથે કર્યું હતું. આ હાઇવે અફઘાનિસ્તાનને ઈરાનના ચાબહાર બંદર સાથે જોડવામાં મદદ કરે છે.
તાલિબાન સરકાર સાથે કાર્યકારી સંબંધ જાળવી રાખવાથી ભારત પોતાના વેપાર, કનેક્ટિવિટી અને સુરક્ષા હિતોને આગળ વધારી શકે છે.
આગળ ભારત માટે શું પડકારો છે?
ભારતની અફઘાન નીતિને સફળ માનવામાં આવી રહી હોવા છતાં અનેક જોખમો યથાવત છે. અફઘાનિસ્તાનમાં આતંકવાદી સંગઠનોની હાજરી, મહિલાઓ અને લઘુમતીઓની સ્થિતિ, તાલિબાનની આંતરિક રાજનીતિ અને પાકિસ્તાન સાથેના સરહદી સંઘર્ષ ભારત માટે ચિંતાનો વિષય છે.
ભારતને તાલિબાન સાથે સંવાદ વધારતી વખતે આતંકવાદ સામે સ્પષ્ટ સુરક્ષા ગેરંટી, ભારતીય પ્રોજેક્ટોની સુરક્ષા અને અફઘાન નાગરિકોના હિતોને પણ પ્રાથમિકતા આપવી પડશે.
નિષ્કર્ષ
અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાનની સત્તાવાપસી બાદ પાકિસ્તાનને પ્રાદેશિક લાભ મળશે એવી વ્યાપક ધારણા હતી. પરંતુ પાંચ વર્ષ બાદ પાકિસ્તાન અને તાલિબાન વચ્ચેના સંબંધો ગંભીર તણાવમાં છે.
પાકિસ્તાનની સુરક્ષા અને પ્રભાવ આધારિત નીતિ સામે ભારતે માનવીય સહાય, વિકાસ અને સતત સંવાદનો માર્ગ અપનાવ્યો. આ કારણે સરકાર બદલાયા બાદ પણ અફઘાનિસ્તાનમાં ભારતનો પ્રભાવ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો નથી.
અફઘાનિસ્તાનનું ભાવિ હજુ અનિશ્ચિત છે, પરંતુ હાલનું પ્રાદેશિક સમીકરણ દર્શાવે છે કે માત્ર સૈન્ય અથવા આતંકવાદ આધારિત વ્યૂહરચના લાંબા ગાળે વિશ્વસનીય પ્રભાવ ઊભો કરી શકતી નથી. લોકોના જીવન, વિકાસ અને સંકટ સમયે સહયોગ પર આધારિત કૂટનીતિ વધુ ટકાઉ સાબિત થઈ શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
